Beïnvloeding in Nederland en Europa

Achter de schermen van belangengroepen

Rinus van Schendelen

AUP

Ontwerp omslag: Moker Ontwerp, Amsterdam

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6298 040 2

e-ISBN 978 90 4852 966 7 (pdf)

e-ISBN 978 90 4852 967 4 (e-pub)

NUR 754

Uitgeverij AUP is een imprint van Amsterdam University Press.

© Rinus van Schendelen / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2017

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Amsterdam University Press.

Inhoudsopgave

Voorwoord

Overzichten

A Afbeeldingen en figuren

B Nuttige websites

C EU-landen naar code, bevolking in % en toetredingsjaar*

D Cases en voorbeelden van beïnvloeding

1 Beïnvloeding, waarover hebben wij het?

1.1 Is beïnvloeding simpel of toch complex?

1.2 Bestaat er zoiets als domme versus intelligente beïnvloeding?

1.3 Is lobbyen nog actueel?

1.4 Wat kenmerkt intelligente beïnvloeding?

1.5 Casus: Is beïnvloeding een bezigheid, betrekking of beroep?

2 Hoe beïnvloeden wij elkaar in Nederland?

2.1 Zit Nederland nu anders in elkaar dan andere landen en dan vroeger?

2.2 Hoe functioneert Nederland nu als stelsel van collectieve vormgeving?

2.3 Vergen de veranderingen van Nederland nu ander beïnvloedingsgedrag?

2.4 Hoe dom of intelligent beïnvloeden wij binnenslands?

2.5 Casus: Hoe gaan wij (vanuit SWOT) om met het veranderende stelsel?

3 Hoe beïnvloedbaar is de besluitvorming van de Europese Unie?

3.1 Waarin is de EU zo anders dan elk van haar lidstaten?

3.2 Hoe maakt en handhaaft de EU haar wetten en regels?

3.3 Waarop moet een pressiegroep alert zijn bij beïnvloeding van de EU?

3.4 Hoe dom of intelligent beïnvloeden pressiegroepen de EU?

3.5 Casus: Hoe ziet een SWOT van het EU-krachtenveld eruit?

4 Hoe beïnvloeden Nederlandse belangengroepen de EU?

4.1 Hoe opereren Nederlandse belangengroepen in de EU op hoofdlijnen?

4.2 Heeft Nederland veel posities, vrienden en voorposten in de EU?

4.3 Hoe congruent met de EU is en functioneert Nederland?

4.4 Hoe dom of intelligent beïnvloeden NL-pressiegroepen de EU?

4.5 Casus: Hoe ziet een SWOT van NL-pressiegroepen in de EU eruit?

5 Hoe beïnvloedt de EU (ook) Nederland?

5.1 Hoe werkt de EU door in Nederland?

5.2 Verandert Nederland vanwege (ook) de EU?

5.3 Welke fricties ontstaan bij de europeanisering van Nederland?

5.4 Hoe dom of intelligent beïnvloeden Nederlandse groepen de EU-downstream?

5.5 Casus: Is het Binnenhof de verliezer van de Europese integratie?

6 Is er circulaire beïnvloeding (CPA) tussen de EU en (ook) ons land?

6.1 Waartoe een steeds doorlopende (circulaire) beïnvloeding?

6.2 Wat betekent CPA-beïnvloeding voor de interne organisatie?

6.3 Zijn oude en nieuwe massamedia nuttig bij CPA?

6.4 Hoe dom of intelligent benutten NL-groepen hun CPA-kansen?

6.5 Casus: Kan Nederland CPA leren van COM’s ‘Brusselse Methode’?

7 Dragen belangengroepen bij aan democratie in NL en de EU?

7.1 Bestaat er een Europese definitie van democratie?

7.2 Wat is de actuele toestand van democratie in het EU-gebied?

7.3 Zijn pressiegroepen goed of slecht voor democratie in de EU en in NL?

7.4 Zijn sceptische burgers goed of slecht voor democratie in de EU en in NL?

7.5 Casus: Worden burgers herontdekt als stakeholders bij de EU en NL?

8 Zijn betere kennis en kunde van beïnvloeding in NL en de EU mogelijk?

8.1 Wat kenmerkt wetenschappelijke kennis en kunde bij probleemoplossing?

8.2 Zijn er academische gremia met bruikbare kennis voor betere beïnvloeding?

8.3 Zijn er PA-achtige gremia met bruikbare kennis voor betere beïnvloeding?

8.4 Zijn academische en PA-achtige gremia TW-bondgenoten bij bruikbare kennis?

8.5 Casus: Zijn Nederlandse PA-practici bekwaam tot betere beïnvloeding?

Nawoord

Register

Voorwoord

Het thema beïnvloeding in Nederland en Europa is, getuige trefwoorden als ‘lobbyen’ en ‘EU-scepsis’, anno nu omstreden en dus goede reden tot denken erover. Informatie uit dit boek: louter lobbyen is vooral domme aanpak en EU-scepsis heeft ook goede gevolgen, ofwel: ‘beïnvloeding kan intelligenter’ en ‘wie nooit twijfelt, is dom’. Hierbij gaat het mij niet om de esthetisch-ethische vraag of Nederland (NL) of de Europese Unie (EU) een mooi of goed (lelijk of slecht) stelsel ter beïnvloeding is. Beide bestaan, veranderen steeds, zijn hemel noch hel en beïnvloeden zowel elkaar als hun burgers. Zo gezegd: ‘wij zitten ermee.’ NL zit in de EU, de EU in NL, en ook zonder EU blijft NL in Europa en Europa in NL. Of zij willen of niet, burgers en belangengroepen in ons land hebben in beide stelsels hun belangen lopen. Mij gaat het om de pragmatische vraag: hoe kunnen zij hun belangen in NL en de EU beter behartigen? Hun buitenwereld van klein NL en groot EU-gebied kunnen zij niet uitzoeken, wél intelligenter beïnvloeden. Dan hebben zij minder reden tot klagen en zien zij wellicht ook het mooie of goede.

Dit boek is voor mensen die hierover graag denken. Al ruim 45 jaar bestudeer en onderzoek ik het thema van intelligente beïnvloeding en ruim 35 jaar adviseer ik allerlei belangengroepen in NL en EU. Mijn inzichten hier zijn op deze kennisbronnen van wetenschap én praktijk gebaseerd en op feitelijke hoofdlijnen zo betrouwbaar en compleet mogelijk. Zonder feiten krijgt men holle meningen. Mijn informatie kan velen verbazen, wellicht schokken: de praktijk is vaak anders dan zij denken. Brede oordeelsvorming erover laat ik aan de lezer.

Mijn focus en rode draad is de kwaliteit van de beïnvloeding: is zij dom of intelligent? Voor beïnvloeding gelden ook generieke logica’s, à la zwaartekracht, die men wel kan negeren maar niet ontlopen en die een toepassing vergen, die aan elke concrete situatie is aangepast. Wie ze negeert, is dom en valt; wie ze goed toepast, is intelligent en komt verder. Beide typen beschrijf ik in dit boek volop. Voorbeeld van zo’n logica: geen belangengroep kan solo scoren, dus sluit een intelligente groep het belang van andere groepen in, en nu vaker ook dat van burgers, die, als ‘zachte onderbuik’ van NL én EU, normale stakeholders worden.

De kwaliteit van beïnvloeding door NL-belangengroepen beschrijf ik hier mede via zo’n zestig concrete cases en voorbeelden (zie Overzicht D hierna), deels met mij aan tafel en niet eerder gepubliceerd. Rugnummers van personen noem ik niet, het gaat om leerzame processen. Wie leest hoe een instelling, onderneming, overheid of NGO haar agenda in NL en/of EU behartigt, kan als burger (klant, inwoner, lid enz.) boos of blij worden.

De opbouw van dit boek toont de rode draad via acht thema’s. Hoofdstuk 1 benoemt die logica’s. Hierna beschrijf ik belangengroepen in de context van NL (2) en EU (3); de stelselverschillen vergen andere toepassing van de logica’s. De drie hoofdstukken erna gaan over de beïnvloeding van EU vanuit NL (4), van EU-besluiten hier in NL (5) en van hun circulaire doorstroming (6). Tot slot ga ik in op de vragen of pressiegroepen in NL en in de EU goed of slecht voor democratie zijn (7) en of kennis en kunde van beïnvloeding nodig en in NL aanwezig zijn (8). Elk thema heeft eenzelfde opbouw. Eerst een korte inhoudelijke uitleg ervan. Dan kengegevens, kencijfers of kenmerken uit serieus onderzoek én de praktijk, geplaatst in hun context. Hierna stel ik een praktijkvraag ter discussie. Daarna wik en weeg ik (in hoofdstukken 2 t/m 6 via exemplarische cases) het praktijkgedrag van groepen in termen van relatief dom of intelligent. Tot slot volgt een actuele probleemcasus. Elke paragraaf sluit ik af met denkvragen aan de lezer. Feiten zijn nodig voor een onderbouwde meningsvorming, maar ‘spreken nooit voor zichzelf’: zij vergen kritische toetsing én analyse naar factoren en gevolgen. Die denkvragen beogen de lezer te stimuleren tot verder denken erover. Naar inhoudelijk zakelijke antwoorden en reacties zie ik uit.

Dit boek heeft ook een persoonlijke drijfveer. Veel van wat ik over beïnvloeding in NL en EU tegenkom op mijn studiegebied én in mijn advisering wijkt af van wat ik in NL erover hoor en lees. Over het gedrag van belangengroepen en dus ook over de werking van NL en EU in de praktijk wil ik de lezer beter informeren: feitelijk en betrouwbaar, in heldere taal en vragenderwijs. Het boek is NL-talig om de velen te gerieven die, naar ik merk, tobben met tekst in het Engels, dé taal in onderzoek en praktijk van EU-beïnvloeding. Als het gaat om mijn drie kernwoorden ‘beïnvloeding, NL en EU’ ben ik geen zeloot: alle drie benader ik kritisch. Afhankelijk van de kwestie en criteria ben ik variërend positief tot negatief zowel over situaties in NL en EU als over praktijken van beïnvloeding; mijn hoofdcriterium bij die praktijken is of zij intelligent of dom zijn aangepakt. Als ‘toegepast wetenschapper’ wil ik de wereld beschrijven zoals zij naar de actuele stand van kennis is. Met de bruikbare denkstof in dit boek hoeft de lezer minder te klagen over de buitenwereld: ook hij kan haar intelligenter (helpen) beïnvloeden.

Graag dank ik allen die mij inspireerden, tekstdelen checkten of mij anderszins steunden, zoals de uitgever voor zijn vertrouwen en mijn vrouw voor haar geduld.

Rotterdam, Nieuwjaar 2017

Enkele praktische wenken

1 Brexit. Het boek beschrijft de EU-28. Een (wellicht) finale Brexit duurt nog jaren.

2 Referenties (bronnen) staan in de tekst op de relevante plek kort vermeld naar auteursnaam en jaartal (soms ook Romeins cijfer voor hoofdstuk en Arabisch voor pagina) en volledig vermeld aan het eind van elk hoofdstuk.

3 Kruisverwijzingen staan als ‘zie… (nummer hoofdstuk, paragraaf)’ in de tekst.

4 Zaaknamen staan eerst voluit, daarna afgekort en alfabetisch in het zakenregister achterin het boek.

5 Namen van EU-landen zijn afgekort naar EU-code en staan in overzicht C hierna.

6 Ruwe frequenties tussen ‘altijd’ en ‘nooit’ geef ik voor de leesbaarheid als volgt aan: 70% of hoger is ‘meestal’, tussen 30% en 70% ‘vaak’, tussen 30% en 10% ‘soms’ en lager dan 10% ‘zelden’; aantallen tussen ‘alle’ en ‘geen’ heten analoog ‘de meeste’, ‘vele’, ‘sommige’ en ‘weinige’.

7 Hij of zij. Dit dilemma rond ‘de derde persoon’ los ik op door overal ‘hij’ te schrijven en ook ‘zij’ te bedoelen, hopelijk tot aller tevredenheid.

Overzichten

A Afbeeldingen en figuren

Afbeeldingen

2.1 De Haagse km2 van Nederland

3.1 The irritant plug-differences in Europe

4.1 With or without pesticides?

5.1 Verfrissend nieuws uit Den Haag

6.1 Corruptiebelasting

7.1 Toerist in Europa

Figuren

1.1 ZOKAO-obstakels bij beïnvloeding (met voorbeelden)

1.2 Algemene methode van public affairs [2E = MI2]

1.3 Meetpunten van relatief intelligente of domme beïnvloeding

2.1 Methoden, technieken en routes van beïnvloeding

2.2 De bankierseed of bankiersbelofte 2015

3.1 EU-besluitvorming en de relaties met de lidstaten of lidlanden

3.2 De 2016 EU-agenda met uitdagingen (selectie)

4.1 Tien volksmythes over de EU

4.2 Beïnvloeding van de EU door NL-nieuwkomers

6.1 ‘De Brusselse methode’ (BM) in principes samengevat

7.1 Populaire noties van circulaire democratie in het EU-gebied

8.1 De empirische cyclus (EC)

8.2 BVPA-handvest 2007 (zoals geldig in 2016, ingekort)

B Nuttige websites

NL-sites over de EU (er bestaan vrijwel alleen overheidssites)

www.minbuza.nl/ecer

Site van het BZ-Expertisecentrum EU-recht

www.europa-nu.nl

EU-site van het Parlementair Documentatiecentrum

www.eerstekamer.nl/eu

Breed EU-portaal vanuit het Binnenhof

www.europeesparlement.nl

Nieuwssite van EP-bureau Den Haag

www.europadecentraal.nl

EU-site van NL-gemeenten

www.pdc.nl

Site met EU- en NL-documenten

www.deeuropeanen.nl

Site van het Maatschappelijk Europanetwerk

EU-sites over de EU (informatieve sites van én over de EU)

www.europa.eu

Dé website van de EU

www.epthinktank.eu

Site van European Parliamentary Research Service

www.consilium.europa.eu

Documentensite van de Raad (zie ‘library’)

www.votewatch.eu

Uitslagen en analyses van stemmingen in EP en Raad

www.ecprd.org, www.ipex.eu en www.cosac.eu

Parlementaire sites over de EU

www.amicuria.eu

Site van het EU Hof van Justitie in Luxemburg

www.eurocompar.eu

Franse site met data over EU-landen

www.euractiv.com en www.politico.eu

Onafhankelijke EU-informatiesites

www.euobserver.com en www.agenceeurope.com

Zuid-Europese en Franse sites

www.eufeeds.eu en www.presseurop.eu

Dagbladensites over EU

www.neurope.eu en www.eureporter.co.uk

Sites over EU in mondiale context

Public affairs sites (JTR- en PA-netwerken)

www.ec.europa.eu/transparencyregister

EU JTR-register

www.seap.be en www.epaca.org

Brusselse netwerken van ‘in-house’ resp. consultants

www.paceurope.eu

Europees netwerk van nationale PA-consultants

www.bvpa.nl, www.apaa.cz en www.public-affairs.ch

PA-netwerken in NL, CZ en CH

www.degepol.de en www.appc.org.uk

Duits en Brits PA-netwerk

www.oepav.at en www.alpac.at

Twee Oostenrijkse PA-netwerken

www.afcl.net en www.ilchiostro.org

Frans en Italiaans PA-netwerk

www.pac.org en www.theaapc.org

Twee USA PA-netwerken

Academische sites (tijdschriften hebben hun eigen sites)

www.sgeu-ecpr.org

European Political Science Research Group over EU

www.intereuro.eu

Site van European Science Foundation

www.accesseurope.org

Open NL-platform van academici over de EU

www.uaces.org.uk

Brits academisch EU-platform

www.acim.ua.ac.be

Belgisch (Vlaams) academisch EU-platform

www.ceeol.com

Centraal- en Oost-Europese onlinebibliotheek over ook EU

www.elprg.eu

European Legislative Politics Research Group

www.parties-and-elections.eu

Stembusuitslagen in de EU en de EU-landen

www.europeansocialsurvey.org

Data van ESS-onderzoek onder EU-burgers

www.era.int

Site van de EU Law Academy

www.eustudies.org

USA-platform voor vergelijkende studie van USA en EU

www.ccsenet.org

Brede Canadese site met sectie over EU

www.scholar.google.com

Zoekmachine naar academische literatuur

Activistische sites (soms met status GONGO en/of BONGO)

www.corporateeurope.org

CEO is NL-NGO, ook in Brussel gevestigd

www.lobbywatch.nl

NL-platform pro ethische belangenbehartiging

www.euknowhow.eu

NL-platformsite met meningen over EU

www.lobbycontrol.de

Duitse NGO-waakhond voor gedrag van lobbygroepen

www.lobbyfacts.eu

Dataplatform van CEO en Lobbycontrol samen

www.integritywatch.eu

Site van Transparency International Duitsland

www.lobbyingtransparency.org

UK Alliance for Lobbying Transparency (ALT)

www.lobbywatch.org

UK-waakhond inzake milieu, gezondheid e.d.

www.finance-watch.org

In 2010 door EP geïnitieerde financiële waakhond

www.globalgovernancewatch.org

Waakhond voor overheden in EU en mondiaal

www.alter-eu.org

Koepel van platforms voor transparante en ethische lobby

www.access-info.org

Slacktivistisch platform voor Eurowob-verzoeken

www.anticorrp.eu

Academisch platform (ERCAS) over corruptie in landen

C EU-landen naar code, bevolking in % en toetredingsjaar*

(Code is EU-standaard naar eigennaam van land; EU-bevolking 2016: 508 miljoen mensen)

AT

Oostenrijk (1,7%) 1995

IE

Ierland (0,9%) 1973

BE

België (2,2%) 1958

IT

Italië (12,0%) 1958

BG

Bulgarije (1,4%) 2007

LT

Litouwen (0,6%) 2004

CY

Cyprus (0,2%) 2004

LV

Letland (0,4%) 2004

CZ

Tsjechië (2,1%) 2004

LU

Luxemburg (0,1%) 1958

DE

Duitsland (15,8%) 1958

MT

Malta (0,1%) 2004

DK

Denemarken (1,1%) 1973

NL

Nederland (3,3%) 1958

EE

Estland (0,3%) 2004

PL

Polen (7,5%) 2004

EL

Griekenland (2,1%) 1981

PT

Portugal (2,0%) 1986

ES

Spanje (9,1%) 1986

RO

Roemenië (3,9%) 2007

FI

Finland (1,1%) 1995

SE

Zweden (1,9%) 1995

FR

Frankrijk (13,0%) 1958

SI

Slovenië (0,4%) 2004

HR

Kroatië (0,8%) 2013

SL

Slowakije (1,0%) 2004

HU

Hongarije (1,9%) 2004

UK

Verenigd Koninkrijk (12,7%) 1973

* 1958 is oprichtingsjaar van EEG, het begin van de huidige EU

D Cases en voorbeelden van beïnvloeding

Adviesorganen regering

134

Holland Financial Centre

75

Aedes

80

IBM

83

ANWB

79

Kabinetsformaties Rutte

77

Bananen-handelsregiem

152

Kunst- & Cultuursector

135

Binnenhof

188

Lokale partijen

215

Borstkanker Vereniging NL

133

Loterijen

182

Mediaprimeurs

208

Brusselse Methode

221

MEN-project

253

BVPA

283

Ministerie BZ

144

CEO’s voedingsketen

163

Nepnieuws

209

Cisgenese

153

Nieuwkomers in de EU

163

Dieselaffaire 2015

225

NS

214

Dordrecht

78

NVAB

69

E-Betaalverkeerbedrijf

155

Onderwijs- en onderzoek

135

EBN 1991

131

EEND

181

Palestinagroepen

151

EFSA-oprichting

118

PDC

217

ERT 1983

131

Pensioenfondsen

183

EU-regeldruk

164

PHILIPS

149

Eurima

119

Politici-NL

152

Euro-crisis 2009

110

Politie-NL

185

Europees Sociaal Fonds

171

PTT-nakomelingen

219

Referenda 2005, 2016

215

FNV

80

Regio Utrecht

152

Frugi Venta

186

RFID

43

‘Groene Front’

115

Rijksdienst Wegverkeer

218

Haagse ‘onderbuik’

215

Securitel

171

Hedge Funds

116

SHELL

220

Holland Acht

74

SNM (Stichting Natuur & Milieu)

79

TK-delegatie Duitsland

212

VNO-NCW

79

VBTP

282

VORMgeving

184

Verkeerspolitie-NL: Tispol e.a.

135

Wakker Dier

69

Zorgsector

213

1 Beïnvloeding, waarover hebben wij het?

Invloed willen uitoefenen op de wereld om ons heen is zo oud als mensen voor hun voedsel, veiligheid, kundes en wat al niet afhankelijk zijn van die buitenwereld. Daar bemerken zij kansen om afhankelijkheden te verkleinen en bedreigingen die deze groter maken. Bij de perceptie hiervan willen zij, soms individueel maar vaker met anderen in een groep of organisatie, hun belangen in die buitenwereld behartigen, en worden dan belangengroep. Indien deze groep actief zo’n afhankelijkheid poogt te verkleinen, dus greep op die buitenwereld te krijgen door haar, zoals gezegd, te beïnvloeden, heet zij per definitie pressiegroep en in massamedia vaak lobbygroep. Beïnvloeding is als gelukzoekerij. Tot hier lijkt helder waarover dit boek gaat, tot men precieze vragen erover krijgt. Wat betekent ‘beïnvloeding’? Zijn er valkuilen en obstakels? Bestaat er zoiets als domme versus intelligente beïnvloeding? Is lobbyen nodig? Wat kenmerkt intelligente beïnvloeding? Is beïnvloeding een bezigheid, betrekking of beroep?

1.1 Is beïnvloeding simpel of toch complex?

In ons spraakgebruik lopen twee betekenissen van beïnvloeden hinderlijk door elkaar. De ene betreft ‘mechanische’ processen, die volop voorkomen in onder meer de natuur en economie: regen beïnvloedt planten, en schaarste beïnvloedt prijzen. Zo’n proces gaat buiten ieders wil om en blijkt uit een effect. De andere betekenis betreft ‘sociale’ processen: iemand wil, om zijn situatie te verbeteren, een beoogd effect op anderen creëren. Bij deze sociale beïnvloeding zijn, naast hem (zender), ook ontvangers en vaak omstanders betrokken. Zij reageren op elkaar, maken soms fouten en/of krijgen tegendruk. Het uiteindelijke effect is bijna altijd anders dan het beoogde. Het eindeffect heet ‘mate van invloed’ en kan zelfs nihil zijn. Het spraakgebruik maakt echter zelden onderscheid tussen poging en resultaat en noemt pressiegroepen vaak op voorhand invloedrijk. Vaktermen voor dit verschil zijn potentiële invloed (poging) en feitelijke invloed (resultaat). Dit boek gaat over sociale beïnvloeding en vat, vanaf hier, beïnvloeding op als poging om op anderen feitelijke invloed uit te oefenen. De ander kan een individu zijn, maar maakt anno nu meestal deel uit van een organisatie of netwerk, dus van meer collectieve besluitvorming.

Het spraakgebruik kent ook de beperking tot politieke beïnvloeding. Is dit een pleonasme? Ja, indien ‘politiek’, zoals Aristoteles doet, gelijk staat aan de ‘polis’, die de hele buitenwereld ofwel de maatschappij omvat. Nee, indien ‘politiek’ verwijst naar specifiek de politieke instellingen in stad of land: de staatsinstellingen met hun personeel en budgetten, met hun aanvoerroutes van verkiezingen en pressiegroepen, en met hun producten van wetgeving en toezicht. In dit boek over invloedspogingen in Nederland (NL) en vanuit NL in de Europese Unie (EU) alsmede vice versa, ga ik uit van beide opvattingen van politiek, want beïnvloeding van en door politieke instituties begint én eindigt nu meestal maatschappelijk.

Er zijn ook andere wegen om greep op de buitenwereld te krijgen. Een zo’n andere weg is machtsvorming. Hierbij poogt een actor keuzemogelijkheden van andere actoren te verminderen en hen als het ware te dwingen tot wat hij wil bereiken. De gevestigde politiek doet dit onder meer met wetten en regels, onder zo nodig handhaving door politie en justitie. Een belastingplichtige heeft weinig keus. Op de markt heeft zulke dwang plaats via (illegale) kartels of (legale) natuurlijke monopolies, zoals een uniek product of een unieke ligging. Ook gezagsvorming is zo’n andere weg. Gezag bestaat bij de gratie van vrijwillige volgelingen: met hun drang tot volgzaamheid hebben zij weinig beïnvloeding of machtsuitoefening nodig. Wie gezag heeft, kan dus flink besparen op de kosten van de verwerving van invloed of macht. Degene die wil beïnvloeden mist meestal deze hefbomen van macht (dwang) of gezag (drang). De anderen kunnen hem negeren. Wat hij wil bereiken, moet hij heel anders aanpakken. Hierover gaat dit boek, waarin zal blijken dat in de praktijk invloed, macht en gezag meestal gemengd voorkomen. Niemand heeft 100% macht of gezag en ieder is min of meer afhankelijk van beïnvloeding als de enige weg die voor iedereen openstaat. Elke premier of CEO moet elke dag beïnvloeden, zogezegd lobbyen. In vele organisaties is er een persoon of afdeling voor externe beïnvloeding, ofwel ‘externe betrekkingen’ of ‘Public Affairs’ (PA). Uiteraard kan elke actor ervan afzien anderen te beïnvloeden en zich dan (leren) aanpassen aan bestaande afhankelijkheden.

Terug naar het onderscheid tussen potentiële invloed (als poging) en feitelijke (als resultaat). Vooral massamedia voeden de populaire mening dat organisaties of personen met relatief veel formele posities, informele netwerken, budget, kennis, bekendheid en/of invloedsimago, ‘uiteraard’ willen beïnvloeden, dit ook pogen én feitelijke invloed hebben; personen met netwerkposities acht de Volkskrant in haar jaarlijkse overzicht zelfs ‘de meest invloedrijken’. Onderzoek tot dusver toont géén stelselmatig verband tussen invloedsmiddelen en feitelijke invloed. Alles komt voor. De rijke tabaksindustrie verliest al decennia van de qua budget (niet qua vrijwilligers) armere niet-gouvernementele organisaties (NGO’s) pro gezondheid. Onbekende groepen of personen kunnen achter de schermen meer feitelijke invloed hebben dan bekende met een invloedsimago. Formele posities kunnen feitelijke invloed schaden, want geven ook publiciteit en verantwoordingsplicht, tot mogelijk voordeel van tegenspelers. In informele netwerken kan eenieder meer invloed ondergaan dan verwerven. En zo voort. Wie veel invloedsmiddelen heeft, krijgt soms feitelijke invloed, maar vaak ook niet, en wie ze weinig heeft, kan evenzo veel of weinig feitelijke invloed krijgen. Dit boek geeft van beide paradoxen voorbeelden.

Bij elk thema van belang (‘dossier’) moet ieder zijn feitelijke invloed altijd opnieuw pogen te realiseren. Het resultaat is geen vast bezit, maar afhankelijk van anderen en van omstandigheden in de buitenwereld: relationeel en situationeel, dus vol valkuilen [Dahl, 1964]. Feitelijke invloed is wel enigermate maakbaar, maar alleen onder de noodzakelijke voorwaarde dat men de basislogica’s van beïnvloeding in acht neemt en intelligent benut (zie 1.4). In het denken over én in de praktijk van beïnvloeding gelden vooral de volgende valkuilen.

1 Naar tijd. Wie gisteren op zijn terrein invloedrijk was, kan morgen invloedarm zijn. De NL-regering had vóór de EU (1958) meer invloed op haar burgers dan op de buurlanden, maar sindsdien geldt dit eerder andersom (en taant dit recentelijk op beide terreinen). Per wet of contract kan men de duur van feitelijke invloed wat verlengen.

2 Reikwijdte. Wie in zijn marktsector, beleidsdomein of land relatief invloedrijk is, is meestal in andere sectoren, domeinen en landen invloedarm. Tegendruk begint al in de eigen keten. Hij moet altijd concessies doen aan andere belanghebbenden ofwel ‘stakeholders’: zij kunnen hem hinderen of helpen.

3 Compromis. Dit is vaak de uitkomst van beïnvloeding. Bij zakelijke belangen, die in ultimo naar geld herleidbaar en dan deelbaar zijn, is dit kansrijk. Bij emotionele belangen, zoals status of ideologie, is dit kansarm en resteert afruil van waarden (zoals tussen VVD en PvdA bij start Rutte II) of volgt patstelling (zoals val Rutte I).

4 De mate van invloed. In theorie heeft men op een ander perfecte invloed, indien deze precies doet wat men wil. Tenzij onder (schaarse) dwang of drang, doet zo’n ander dit zelden. Via tegendruk en onderhandeling kunnen zij elkaar tegemoetkomen. Het compromis is voor beiden het hoogst haalbare.

5 Resultaat. Tot dusver lijkt alsof wie beïnvloedt, dus een poging waagt, altijd wel iets wint. Nee. Het kan zijn dat hij niets krijgt of zelfs het tegendeel van wat hij vroeg. In 2014 vroegen de NL-banken het kabinet om de EU-bufferregeling voor banken niet te verhogen en kregen zij een verhoging.

6 Zenders én ontvangers. Het relationele proces van beïnvloeding bestaat uit beide categorieën samen. Een pressiegroep zendt haar boodschap, meestal in reactie op iets, naar anderen, die hierop reageren. Dit gaat in vele en vaak wijdere rondes. Zij zijn alle, ook overheden, beurtelings zendende of ontvangende pressiegroep.

7 Geanticipeerde invloed. Menige pressiegroep taxeert al bij haar invloedspoging de potentiële invloed van andere stakeholders. Wie zij belangrijk acht, kan zij willen weerstaan of, efficiënter, vooraf invloed gunnen. Begin jaren 1950 gaf de overheid aan Philips, ongevraagd, staatssubsidie ter ontwikkeling van een kleuren-tv.

8 De kans op invloed. Meestal is voor rivaliserende pressiegroepen het speelveld bij een dossier enigermate ongelijk. Wie vanuit achterstand beïnvloedt, heeft minder succeskans dan de concurrent die op kop ligt. Scoort de eerste toch enigermate, dan presteert hij vermoedelijk beter dan de tweede.

9 Omvang van de arena. Per dossier vormt de virtuele verzameling stakeholders de ‘arena van beïnvloeding’. Een grote arena toont vaker meer diverse belangen dan een kleine. De meeste stakeholders verkiezen een kleine arena, tenzij hun belang afwijkt: dan mobiliseren zij verwante groepen tot toetreding.

10 Zelden een nulsomspel. Het populaire idee dat de invloed van de ene pressiegroep ten koste gaat van die van de andere(n), dus dat het saldo van winst en verlies nul is, klopt zelden. Via onderhandeling en compromisvorming krijgen vele groepen veelal meer voor- dan nadelen bij de uitkomst: de som is positief variabel.

11 Positieve of negatieve aanpak. De anderen in een arena kan men positief (met steun) of negatief (oppositie) benaderen. Meestal ligt de aanpak tussen een ‘ja, maar…’ en ‘nee, tenzij…’. Bij de eerste aanpak krijgt men veelal meer invloed dan bij de tweede, tenzij men ook macht of gezag heeft.

Figuur 1.1 ZOKAO-obstakels bij beïnvloeding (met voorbeelden)

12 Vanbinnen of vanbuiten. Pressiegroepen kunnen elkaar beïnvloeden binnen hun arena (‘inside’) en/of van buitenaf (‘outside’). Het eerste trekt minder publiciteit dan het tweede. De meeste groepen verkiezen het eerste, tenzij zij zich daar zwak voelen én sterker erbuiten [Junk, 2016; De Bruycker, 2016].

Beïnvloeding kent in de praktijk ook obstakels, bekend als Engels acroniem SCARE [Van Schendelen, 2013, VII; Deutsch, 1963], in onze taal ZOKAO; de vrees (‘scare’) die tot intelligent gedrag noopt, moet men erbij denken. ZOKAO toont obstakels bij de zenders (Z) en ontvangers (O) zelf, elk met hun eigen kanalen (K) voor communicatie, die tezamen een arena (A) vormen, omringd door omstanders (O) die zich vaak met het proces bemoeien, zie figuur 1.1. Elk obstakel kan beïnvloeding frustreren. Dit start op het ‘thuisfront’ van de zender, waar emoties of verdeeldheid tot een slecht doordachte strategie kunnen leiden . Ontvangers van zo’n poging kunnen signalen missen, beu zijn of door contra-signalen juist neutrale ruimte krijgen. Kanalen kunnen signalen ruis meegeven, vervormen of lekken. Een arena kan een verdeeld, complex en veranderlijk speelveld zijn. Omstanders, zoals andere groepen en media, kunnen het proces in opspraak brengen en ‘massaclaims’ (protest) veroorzaken. Sociale beïnvloeding is altijd weer een zware hindernisbaan. Zij vergt veel prudentie ofwel praktijkmoraal (‘Praxismoral’ in DE): dan onderzoekt men eerst de mogelijke keteneffecten en vermijdt men, uit voorzorg, de schadelijke. ZOKAO biedt naast frustraties ook kansen: met die obstakels kan men opponenten bespelen. Wie intelligent beïnvloedt, is altijd prudent, maar wie slechts prudent beïnvloedt, is niet per se intelligent.

Kansrijke sociale beïnvloeding is met haar valkuilen en obstakels al moeilijk. Vaak is zij een dooltocht. Heeft zij desondanks beoogd effect op de einduitkomst? Om diverse redenen is deze feitelijke invloed moeilijk meetbaar.

1 Waaruit blijkt de poging? De vaststelling van het begin van beïnvloeding geeft al een meetprobleem. Op welk moment werd zij evident? Wat was de beredeneerde wil ofwel strategie erachter? Bevatte deze concrete en meetbare oogmerken (‘targets’), zowel om te winnen als om niet te verliezen? Bleven deze oogmerken stabiel of veranderden zij ‘naar bevind van zaken’? In de praktijk is er zelden een evident meetpunt. Een document kan louter voor de ‘Bühne’ zijn. Als adviseur van pressiegroepen krijg ik, in antwoord op mijn vraag ‘wat wilt u bereiken?’, meestal eerst een reeks zorgen en dromen te horen, dan een stapel papieren om door te spitten en pas daarna een begin van een antwoord. Groepen die willen beïnvloeden, koesteren vaak doelen die nog weinig overdacht zijn. Kan men zonder stabiel en helder startpunt feitelijke invloed later goed bepalen?

2 Wat wilden de ontvangers vooraf? Feitelijke invloed op anderen impliceert dat die anderen zonder die beïnvloeding anders zouden hebben gehandeld [Dahl, 1964]. Wat wilden zij vooraf? Was dit meetbaar vastgelegd? De antwoorden hierop zijn meestal vaag. Bij mijn advies aan een pressiegroep voor een dossierarena besteed ik (met assistenten) veel tijd aan het, next best via vooral internet, inventariseren van de stakeholders met elk hun eigen belangen erbij op ‘dit moment’ en met vele updates later [Van Schendelen, 2013, IV]. Hun belangen zijn altijd omstreden, dus strijdpunten of issues. De ‘war map’ is kleurrijk: bij elk issue ziet de groep, vooral bij het arenabegin, vele ‘vrienden’ (groen), ‘vijanden’ (rood) en ‘onverschilligen’ (blanco). Zo’n overzicht is heidens werk, maar geeft, zelfs bij ‘witte vlekken’, hemels inzicht, zoals in de mogelijk kansrijke coalities en de kansrijk beïnvloedbare issues. Maar kan men hiermee later ook feitelijke invloed aantonen?

3 Andere actoren of factoren? De pressiegroep die invloed in een arena nastreeft, is niet de enige die dit beoogt. De arena is als een autobus met passagiers die graag meesturen. De dynamiek kan chaos geven, maar allengs ook coalities met, over ieders eigen oogmerken heen, compromissen. Externe factoren, zoals procedures, tijdsdruk en ZOKAO, veranderen het procesverloop nog meer. Toeval (mazzel of pech) speelt altijd een rol. De dynamiek binnen elke arena noopt tot periodieke verificatie en actualisering van die ‘war map’ van stakeholders met hun posities. Wel heel nuttig voor beïnvloeding, maar hierin werken ook die externe factoren en toeval door. Zijn die daarvan te scheiden?

4 Een duidelijk eindresultaat? Tijdens een dossierproces verliest elke groep via vele onderhandelingen en compromissen veel van haar initiële strategie en targets. De groep die hieraan niet meedoet, houdt haar ambities mooi, maar staat gewoonlijk buiten het eindbesluit dat de buitenwereld ingaat. Hoe kan men ieders feitelijke invloed hierop bepalen? Hoe kan men de eerdergenoemde valkuilen en obstakels meewegen? Is dat besluit wel het proceseinde of is het een gedeeltelijk besluit, dat het begin is van detailafspraken en van uitvoering in de praktijk?

Feitelijke invloed wordt vaak overschat door zenders (wensgedachte) en onderschat door ontvangers en omstanders, die vaak slechts een (topje van de) brij van pogingen zien. Elke invloedspoging is maar één factor in een complex proces: de uitkomst is de resultante van vele actoren en factoren. Feitelijke invloed, opgevat als causaal gevolg van een invloedspoging, is bij sociale processen nooit 100% bewijsbaar; het is zelfs ‘bewijsbaar onbewijsbaar’ [Hume, 1748]. Sowieso is een controlesituatie afwezig of niet goed te creëren, zoals vaak wel bij mechanische processen, die echter tot dusver slechts één geval van 100% causaliteit tonen, namelijk dat ‘wat leeft, ooit sterft’; of dit ook morgen geldt, valt niet te bewijzen of te weerleggen. Bij sociale processen geldt tevens dat er zelden één factor is (monocausaliteit), wél vele diverse met ook diverse effecten. Zijn redelijk betrouwbare uitspraken over de relatie tussen een (f)actor van beïnvloeding en het effect van feitelijke invloed dan onmogelijk? Nee, maar zij zijn hooguit aannemelijk (plausibel). Op de sociale werkelijkheid gerichte (‘empirische’) wetenschappers doen deze uitspraken op basis van nieuw onderzoek volop. Dan corrigeren zij meestal (vooral andermans) eerdere inzichten: herroeping, aanvulling of nuancering. Dit proces van ‘veredeld giswerk’ via systematisch en methodisch onderzoek kent geen einde (zie 8.1). Voor dat onderzoek naar het verband tussen invloedspoging en feitelijke invloed bestaan de volgende next-best onderzoeksmethoden.

1 ‘Big data’. In theorie kan men over pressiegroepen zeer vele data vergaren (‘data mining’), zoals hun kenmerken van organisatie, beïnvloedingsgedrag en bereikte resultaten, alles naar dossier, tijd, plaats, context en andere omstandigheden. Dan ziet men statistische verbanden (correlaties), die aangeven welke pressiegroepen vaker winnen dan andere en wat kenmerken zijn van relatieve winnaars en verliezers [Lowery, 2014]. ‘Big data’ over pressiegroepen bestaan niet voldoende compleet, betrouwbaar en geldig. Indien ooit wel het geval is, dan geeft elke sterke correlatie minimaal acht logisch mogelijke interpretaties (‘verklaringen’), die elk verder onderzoek vergen; bij zwakke correlaties weet men dat men nog weinig weet.

2 Satisfacties. Onderzoekers, journalisten en achterban vragen pressiegroepen vaak naar hun tevredenheid over de resultaten van hun beïnvloeding. Mijn ervaring is dat groepen zich buitenskamers vaker tevreden tonen dan binnenskamers. Als zij vooraf al een meetbaar oogmerk van beïnvloeding hadden, dan ruilen zij het soms in voor iets waarmee zij achteraf blij zeggen te zijn, zoals dat ‘de achterban ziet hoe actief wij waren’ of dat ‘wij nu zichtbaar zijn in Den Haag en Brussel’. Dit heeft meer te maken met Public Relations (PR) dan met beïnvloeding. De satisfactie kan ook komen door het inzicht dat het oogmerk ondoordacht was en dat ‘wij boffen dat het zo is afgelopen’: geen feitelijke invloed, maar gelukkig toeval.

3 Invloedsmiddelen. De voornoemde invloedsmiddelen, zoals het bezit van posities of budget, blijven voorwerp van veredeld giswerk. Er zijn nu databestanden over pressiegroepen op EU-niveau, incluis enkele van hun kenmerken [JTR, 2015; Wonka e.a., 2010], maar niet over hun invloedsgedrag en de uitkomsten ervan. Zolang dit zo is, blijven algemene conclusies over feitelijke invloed, gebaseerd op alleen invloedsmiddelen, verzinsels. Op casestudie gebaseerde conclusies kunnen wel kloppen, maar zijn causaal niet 100% bewijsbaar en niet generaliseerbaar.

4 Kritisch forum. Waar de objectieve vaststelling van een causaal verband (behalve die ene uitzondering tot nu) niet kan en de subjectieve geen houvast biedt, is er sinds lang de intersubjectieve tussenweg van de kritische discussie, ook genoemd ‘het forum’ (zie 8.1). De kritische opmerkingen hier over de meting van feitelijke invloed zijn vruchten van eerdere forumwerking. Het forum kent twee methodes: de feitelijke check van beweringen over de werkelijkheid, en de logische check van redenaties. Dit klassieke denkwerk blijft de basis van alle pogingen om kwesties van oorzaak en gevolg verantwoord te beslechten, tot nieuwe weerlegging volgt.

Denkvragen: Moet men ook het leggen van obstakels voor opponenten prudent doen? Zijn resultaten op de markt of bij sport verklaarbaar uit de poging ertoe? Wie leest bij één correlatie minimaal ooit acht logisch mogelijke verklaringen? Helpen kritische of onkritische discussies kennis over sociale processen vooruit?

1.2 Bestaat er zoiets als domme versus intelligente beïnvloeding?

Een actueel leerboek voor intelligente beïnvloeding is het 2000 jaar oude Ars Amandi (‘Lessen in liefde’ of ‘Verleidingskunst’) van Ovidius. Het beschrijft hoe jongeren hun meisje of jongen van hun voorkeur veroveren (kans) en/of hun concurrenten (bedreiging) pareren. Zij doen dit bijna instinctief goed: eerst vergaren zij bij derden informatie over hun ‘target’, ze maken met deze informatie die persoon informeel en rustig het hof én stellen iets voor dat die ander graag wil. Deze gefinetunede indirecte, informele, stille en aardige aanpak rendeert beter dan de tegengestelde, zoals peuters toepassen bij hun ouders (direct, eisend, luid, grof). Het eerste criterium van intelligente aanpak is dus: effectiviteit, de target realiseren. Wie zijn relatie ziet verslechteren, leze ook Ovidius’ Remedia Amoris (Hulpmiddelen bij de liefde): hoe een relatie efficiënt te repareren. Ook toen verloren vele volwassenen dat oude instinct en moesten ze bedenken hoe, anders dan met vallen en opstaan, het beoogde resultaat te realiseren; een adviseur kan wat kosten, maar bespaart vaak meer. Het tweede criterium van intelligente aanpak luidt nu: efficiëntie, het doel realiseren tegen lage kosten.

Nog altijd start iemand die wil beïnvloeden het beste op de wijze die Ovidius in zijn eerste boek beschrijft: indirect, stil, informeel en aardig. Alvorens een arena te betreden, moet hij deze verkennen. Na toetreding gedraagt hij zich snel anders, zoals ook Ovidius ziet na de ontloken liefde: wie om de ander blijft dartelen, krijgt geen serieuze relatie, die nodig is ter realisatie van andere dromen (zoals kind, huis, baan). Een pressiegroep wil gecharmeerde stakeholders veranderen in vaste bondgenoten en stelt hen dan, meer direct en zakelijk, gezamenlijke oogmerken voor. Op andere groepen zet zij haar verleidingskunst voort, tot zij vaststelt dat deze niet te winnen zijn en tegenstander of onverschillig blijven. Jegens hen mag zij dan niet de domheid van onhoffelijkheid begaan: in een later stadium of bij een ander dossier kunnen zij goede bondgenoten zijn, tenzij ‘oud zeer’ in de weg zit en excuses vergt, wat haar effectiviteit (E1) en efficiëntie (E2) schaadt, samen haar 2E. Bij beïnvloeding hangen de beoogde resultaten vooral af van de toepassing van zulke logica’s. Dit vergt veel kennis en kunde, mijns inziens het enige invloedsmiddel dat wél relatief sterk samenhangt met feitelijke invloed én zwak met de andere bovengenoemde middelen.

De mate van feitelijke 2E-beïnvloeding kan men dus herleiden tot de mate van intelligente of domme aanpak. Een pressiegroep kan de talrijke valkuilen, obstakels en de context van kans en toeval grondig afwegen dan wel nonchalant negeren. In de praktijk is dit een schaal van zeer intelligent naar zeer dom: geen enkele groep is altijd zeer intelligent of dom. Alle moeten hun intelligentie dagelijks aanscherpen, wat sommige soms beter en/of vaker lukt dan andere. Intelligentie omvat drie kennisschillen: de kern is harde kennis over de buitenwereld en kundes van toepassing, de tweede het vermogen om de situatie binnen een arena te ‘lezen’ naar kansen en bedreigingen, en de derde het vermogen om keteneffecten van beïnvloeding te doordenken. Vooral de derde schil is schaars goed: de meeste groepen negeren hun gedragseffecten op ZOKAO. De domste groepen zijn zwak in alle schillen: hebben laag Bewustzijn van de buitenwereld, lage Betrokkenheid erbij en laag gevoel van haar Beïnvloedbaarheid, dus weinig 3B. Zij kunnen beter passief blijven en zich aanpassen aan wat anderen beslissen: dan vermijden zij grotere schade door boemerangs uit domheid.

In NL gaat de publieke discussie over beïnvloeding minder over dom dan over naar wet of moraal slecht gedrag. Wie als bestuurder of politicus in opspraak komt over zijn beïnvloeding, erkent liever dat hij dom of onnozel (sorry-cultuur) dan slecht (kwade opzet) was bij zijn schending van wet, regel of gewoonterecht (legaliteit) of moraal (legitimiteit). Zo’n schending geeft meer opspraak dan domheid. Wetten liggen vast met ‘vele tinten grijs’, gewoonterecht is diffuus, en moraal is een grillig product van ‘publieke opinie’. Een pressiegroep in opspraak krijgt gauw een lagere 2E: opponenten, media en politici zingen de casus rond, wat de groep isoleert. Tegen opspraak over illegaal gedrag kan de groep zich verdedigen bij de rechter, tegen die over schending van moraal mist zij zo’n instantie. Vaak heeft de publieke opinie twee extra effecten. Als zij verbiedt wat juridisch is toegestaan, pusht zij nieuwe wetgeving om rechters beter houvast te geven; beïnvloeden met geld of goed was vroeger vaak gebruikelijk en geaccepteerd, maar is nu gauw strafbaar corrupt of crimineel gedrag. Met haar ongenadige opspraak disciplineert de publieke opinie pressiegroepen tot prudent gedrag. In mijn ervaring vrezen zij de draaikolk van opspraak nu meer dan de kalme rechtsgang. Om beide te vermijden, worden velen alerter op de keteneffecten van hun gedrag op ZOKAO (tweede O, derde schil), dus op de ‘pakkans’ door rechter en/of publieke opinie. Ook valse opspraak kan dus goede effecten hebben [Mandeville, 1705].

Vroeger en elders is de dimensie van dom versus intelligent gedrag soms gezet tegenover die van slecht of goed gedrag. De Franse diplomaat Talleyrand (1754-1838) beet zijn staflid dat blunderde en zich excuseerde met ‘het is geen misdaad’, toe: ‘Zo’n fout is erger dan een misdaad’ (‘C’est pire qu’un crime, c’est une faute’). Een slechterik heeft hersens en kan men ‘verbeteren’; een dommerik mist hersens, voor wat dan ook. Bij Talleyrand zijn vier typen staflid denkbaar: de goede dommerik, slechte dommerik, slechte slimmerik en goede slimmerik. Hij verkiest de slimmerik (of die slecht mag zijn, is onbekend). In NL gold tot recent het tegendeel: een ‘Haags sorry’ past bij dom, niet bij slecht gedrag. Pas na het tweede rapport over de Teeven-deal (ministerie Veiligheid & Justitie – V&J) in 2016 klinkt Talleyrand in de Tweede Kamer (TK): ‘Het is geen doofpot, nóg erger: een zooitje.’ Intelligentie omvat dus nu zowel verstandelijk als verstandig of prudent gedrag (met ZOKAO), dat nalaat wat beïnvloeding kan schaden. Intelligente beïnvloeding is elk gedrag of niet-gedrag, dat de kans op feitelijke invloed vergroot; de domme variant is gedrag dat die kans verkleint. De denkbare slechte slimmerik van Talleyrand zou nu dommerik zijn. Wie in opspraak komt, is niet prudent, dus dom. Beïnvloeding moet nu legaal én legitiem zijn, met een ruimere marge van prudentie dan vroeger.

Omdat beïnvloeding als ambitie zo oud is als er mensen zijn, wemelt het van allerlei oude methoden van beïnvloeding, die niet per se intelligent of dom zijn, maar dit bij toepassing in concrete situaties kunnen worden. In de volgende selectie lopen zij op van ogenschijnlijk zacht tot hard.

1 Verleiden. Het kan renderen anderen te verleiden. Dit kost concessies of cadeaus en kan hen naar méér doen vragen. Ook bondgenoten kunnen dit dan eisen. De methode heeft haar grenzen, zoals ook Ovidius opmerkt. Een overheid die burgers paait met subsidies, komt zichzelf tegen bij de belastingheffing en kan er spijt van krijgen. Spijt is voor de dommen.

2 Goed imago. Met een mooi imago kan men zich meer permitteren, maar ook dit bekijkt de buitenwereld sceptisch, met twijfel. NGO’s ogen mooi, maar vele zijn nep à la de digitale ‘trollen’ nu: opgericht of gefinancierd door bedrijven (‘business organised’: BONGO) of overheden (‘government organised’: GONGO), zoals tot 2014 rond de tabak de Stichting Rokersbelangen (SRB) door de industrie en de Stichting Volksgezondheid en Roken (Stivoro) door het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). Overheden of bedrijven die pochen op hun goede daden, wordt de maat genomen. Niet zij maar anderen bepalen of een imago ‘goed’ is. Het ‘Me Tarzan, You Jane’ zou Ovidius dom vinden.

3 Vrome framing. Het platte eigenbelang framet (omlijst) men breder, zoals vóór betere kwaliteit of tegen nadelen van iets. Is dit te smal (sectoraal), dan reframet (heromlijst) men het als van belang voor andere sectoren, zoals ‘minder filetijd’ of ‘betere zorg’. Het eigen belang upframen (opvromen: mooier maken dat het is) kan ook, zoals tot vrijheid, veiligheid of democratie. Elk frame zet men in als vehikel voor vrijere doortocht van zijn belang in de sceptische omgeving. Vaak werkt het kort: zodra lading en gevolgen blijken, is er verzet. Frames zijn feeërieke heksen: uiterlijk mooi, innerlijk venijnig en elkaar vijandig. Wie er één maximaliseert, verliest alle andere. Wie ze optimaliseert, verliest de feeën, de heksen én het vehikel. Veel framing is gauw dom.

4 Belangverbreding. Een pressiegroep kan haar platte eigenbelang beter in bredere belangen verpakken, zoals van de sector of de regio. Riskant zijn ‘in het algemeen belang’ of ‘in landsbelang’. Velen zullen hardop denken: ‘wiens algemeen belang bedoelt u?’ of ‘wie bepaalt het landsbelang?’ Een belang dat alle burgers delen, is nog nooit gevonden; ‘landsbelang’ is wat de wetgever bij meerderheid bepaalt en is altijd omstreden. Velen weten dat een breder belang ook slechte gevolgen kan geven en een smaller belang ook goede. Zij willen alleen goede. Belangverbreding vergt intelligente optimalisatie.

5 Gezagsargument. Hiermee werken sommige mensen met (zelf)vermeend gezag, zoals vorst en clerus vroeger en hoogleraren nu. Het werkt zelden: ‘onderzoek, dat aantoont dat…’ is (behalve bij die ene uitzondering tot nu) altijd discutabel. Vele pressiegroepen gebruiken onderzoek als verkooppraat, en dan neutraliseren opponenten het met ‘onderzoek, dat aantoont dat het anders ligt’. Positioneel gezag (minister, directeur) is fragiel. Gezagsargumentatie vergt veel prudentie.

6 Zaakbepleiting. NGO’s, politieke partijen en advocaten zien, elk vanuit hun ‘eigen gelijk’ van belangen, partijwaarden of verdediging, beïnvloeding als een zaak van ook ‘gelijk krijgen’, en worden, met pathos en emotie, gauw fanatiek [De Jong e.a., 2015]. Hiermee behagen zij wellicht hun achterban of klant, maar vervreemden zij zich van anderen met hún eigen gelijk. Invloed krijgt men niet via gelijk krijgen ofwel bekeren (tenzij met ‘spiegels en kralen’), maar via geven en nemen. In hun spagaat tussen achterban en arena sneuvelen fanatieke groepen vaker dan dat zij overleven. Hun balanceerkunde (meestal: minder fanatisme) bepaalt de uitkomst.

7 Onderhandeling. Hier ligt de omslag tussen zachte en harde methoden. In hun onderlinge wedijver hebben pressiegroepen elkaar ook nodig en ze zoeken coalities met andere groepen, naar bredere ‘massa’. Zij gaan over tot onderhandeling, een hard gevecht van compromisvorming ofwel afruil van vraag- en aanbodzijdes. Bij het aureoolarme spel van overvragen en onderbieden, dat alleen binnenskamers werkt, kunnen zij intelligent of dom handelen.

8 Inkapseling. Hiermee kan een pressiegroep andere stakeholders aan haar leiband krijgen. Elke BONGO of GONGO loopt aan de leiband van haar begunstiger; als zij dit verheimelijken, lopen zij hoog risico op opspraak. Een leiband die wettelijk is verankerd, zoals bij de gemeentefinanciering, kan een gemeente inzetten als drukmiddel tegen de geldgever, zoals VWS bij de decentrale zorg. Dit vergt veel prudentie, want het ministerie kan met machtsmiddelen reageren.

9 Dwang. Tegenstanders zonder keuze laten, is een dagdroom die vaak eindigt als nachtmerrie, zoals Greenpeace in 1995 ervoer met haar vervalste opspraak over Shells olieplatform Brent Spar. Een bedrijf dat gunsten wil ‘want anders vertrekt’, riskeert opspraak over chantage. Via wet- en regelgeving, ter verantwoording van politici, kan een groep risico-arm dwingen. Vele groepen beïnvloeden haar, ook de wetgever (regering en parlement) zelf, zoals met harde wetten of zachte prikkels (‘nudging’). Legale dwang is echter niet per se legitiem: legale belastingontwijking brengt (anders dan illegale ontduiking) in 2015 vele bedrijven én het ministerie van Financiën (FZ) in opspraak. De risico’s van dwang vergen prudente hersens.

Vele pressiegroepen passen oude methoden van beïnvloeding nog altijd toe, veelal in enigerlei combinatie, die, naarmate hun selectie dom of intelligent is, hun 2E bepaalt. Het omslagpunt van dom naar intelligent kan men niet exact berekenen en verschilt per concrete situatie. Intelligente selectie van methoden vergt analyse en maatwerk. Omdat enige onzekerheid of foutenkans altijd bestaat, zijn intelligente groepen extra prudent. Geen enkele organisatie of persoon is altijd perfect; elk kan wel perfecter dan gisteren of anderen zijn. Vele groepen pogen dit nu te doen door inbedding van de selectie in een meer integrale en methodische aanpak. Alvorens hierop in te gaan, nu de vraag of de term ‘lobbyen’ nog de inhoud van beïnvloeding dekt.

Denkvragen: ‘3B voor drie kennisschillen van intelligente 2E’: kan iets wat complex is zo simpel zijn? Heeft Talleyrand gelijk? Is praktijkmoraal ook moraal? Zijn vrome waarden ‘feeërieke heksen’? Is meer intelligente beïnvloeding wenselijk in NL? Is de wetgever met zijn ontvangst van pressiegroepen intelligent of dom?

1.3 Is lobbyen nog actueel?

Hierboven gebruikte ik als synoniem voor beïnvloeden soms de term lobbyen. Het doel is hetzelfde: de verwerving van feitelijke invloed op vermeend relevante beslissers in de buitenwereld. De term lobbyen komt van het vijftiende-eeuwse Italiaanse woord lobia, de wachtruimte in een Palazzo. Daarheen gaan burgers om de machtige vorst of heer een verzoek te doen. Over diens humeur horen zij daar elkaar en de bedienden uit en ze peilen steun voor hun eigen belang. Instinctief of aangeleerd doen zij er hun huiswerk alvorens de vorst of zijn beambte hun verzoek te doen. Dit lobbyen, dat in Den Haag wandelgangengedrag heet, was eeuwenlang gangbare beïnvloeding in stelsels met geconcentreerde macht in staten (de kleine in DE en IT en de grote van ES, FR en AT) of in patriarchale netwerken in een regio, sector of familie. Via hiërarchische ladders omhoog kon men tot zaken komen. Beproefde methode was hoofse verleiding. In zeventiende-eeuws NL gaf een stedelijk lobbyist (solliciteur of agent geheten) kapoentjes en wijn, ondanks het verbod erop, aan klerken van de Staten-Generaal, in ruil voor informatie en steun, nodig voor beïnvloeding op hoger niveau [Annard, 1998]. In alle landen is dit lobbyen nog gangbaar binnen partijpolitieke en economische netwerken.

De term lobbyen is momenteel ruim ingeburgerd, vooral onder journalisten, burgers, ambtenaren en politici. Zij gebruiken de term als aanduiding van het grotere geheel van beïnvloeding, dus als ‘pars pro toto’. Massamedia geven de term door aan burgers en horen hem van ambtenaren en politici, die lobbyisten op bezoek krijgen en niet zien hoe vaak dit methodisch is voorbereid. Typerend is de EU-definitie van lobbyen: ‘alle activiteiten… die erop zijn gericht de beleidsvorming, beleidsuitvoering of besluitvorming van de EU-instellingen direct of indirect te beïnvloeden’ [JTR, 2015]. Beïnvloeden is de essentie en heet lobbyen, typisch ‘pars pro toto’. EU-politici en ambtenaren (auteurs van de tekst) zien alleen bezoekjes en teksten van groepen. Ook serieuze boeken over beïnvloeding (soms ook de mijne) hebben in de titel het smalle ‘lobbyen’, want de uitgever wil wel verkopen.

Waardoor wordt lobbyen allengs het relict of aanhangsel van meer integrale beïnvloeding, waarover in 1.4 meer? De belangrijkste factoren zijn de volgende.

1 Fragmentatie van macht. Beslismacht zit niet meer bij een enkele persoon in een enkel gebouw van overheid, bedrijfsleven of wat ook. Wie zoiets als het Haagse wegvervoersbeleid wil beïnvloeden, moet, naast ministeries en TK-partijen, ook tientallen stakeholders langs: transporteurs, verladers, milieugroepen, gemeenten enz. Per procesfase kost dit evenzovele visites, die niet passen in de agenda’s van zenders én ontvangers. Op EU-niveau, met zijn vele pressiegroepen uit 28 en méér landen, kan men dit aantal veilig met minimaal een factor tien verhogen. Gevolg is dat ouderwets lobbyen allengs ondoenlijk wordt. Het kan waar macht nog is geconcentreerd, zoals in NL in de sociaaleconomische ‘polder’ en in zuidelijke en oostelijke EU-landen bij de deels patriarchale netwerken daar.

2 Informatietechnologie. Zij maakt onnodig dat men voor informatievergaring en steunpeiling vooraf, tijdens en na een proces van beïnvloeding intensief de deur uitgaat. Dit kan digitaal nu efficiënter (E2). Pressiegroepen zijn op hun website vaak openhartig over hun agenda, standpunten, interne organisatie en externe contacten; onze rijksoverheid blijft glansrijk ’s lands oester. Op EU-niveau zijn vele groepen digitaal extra actief: om zich bekender te maken bij andere groepen en EU-beslissers. Veel verworven informatie via bezoekjes vroeger en via internet nu is niet per se betrouwbaar en vergt digitale dubbelcheck. De ouderwetse lobby voor informatie en steunpeiling kan nu grotendeels deskresearch zijn. Wat nog ontbreekt, vergt dan voetjeswerk.

3 Meer invloedsconcurrentie. Tot voor kort lieten de meeste NL-belangengroepen de behartiging van hun belangen over aan hun (private of publieke) branche- of koepelorganisatie. In veel landen is dit nog zo. Maar de trend, ingezet in UK eind jaren 1970 en gevolgd in NL en nu ook andere EU-landen, is dat groepen zelf gaan beïnvloeden. Sterke factor ervan is de europeanisering (zie hoofdstuk 3). Gevolg is dat op elk terrein het aantal pressiegroepen én de intensiteit van hun onderlinge wedijver sterk zijn toegenomen. Met vooral lobbyen krijgt men geen hoge 2E-score meer. Elke arena vergt veel anticipatie, zoals met deskresearch en de in 1.1 genoemde analyse van een arena als ‘war map’.

4 Opspraakrisico. Bij lobbyen gaat men ergens op bezoek, men zit binnenskamers aan tafel met enkele anderen en overlegt over een mogelijke deal. Afspraken zijn vaak mondeling, zonder notulen. Altijd zijn er derden, die zien wie bij wie naar binnen gaat, kunnen raden waarvoor, en dit verder vertellen. De gesprekspartners kunnen ook ‘lekken’. Al of niet terecht krijgt de buitenwereld gauw het beeld van klef en smoezelig gedrag. De schijn kan betrokkenen al in opspraak brengen; opponenten en media promoten die schijn. Prudente groepen vermijden dit opspraakrisico.