Nepparlement?

Een pleidooi voor politiek hokjesdenken

Armen Hakhverdian en Wouter Schakel

AUP

Ontwerp omslag: Studio Odilo Girod

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6298 094 5

e-ISBN 978 90 4853 054 0 (pdf)

e-ISBN 978 90 4853 055 7 (ePub)

NUR 754

© A. Hakhverdian, W. Schakel / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2017

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Inhoud

Voorwoord

1. ‘Nepparlement’

2. De kloof

3. Wie wordt vertegenwoordigd?

4. Waarom afspiegeling?

5. Stemmen zonder last

6. Plato is springlevend

7. Hokjesdenken

Appendix

Noten

Voorwoord

Soms moet je erkennen dat je ongelijk hebt. Of, beter, dat je dankzij ‘voortschrijdend inzicht’ tot andere ideeën bent gekomen. Toen Diplomademocratie in 2011 verscheen, waren we niet bepaald onder de indruk van dat boek. Mark Bovens en Anchrit Wille stellen hierin dat hoger opgeleiden vrijwel alle facetten van het politieke leven in Nederland domineren. Zowat de hele Tweede Kamer had een afgerond hbo- of universitair diploma. Het maatschappelijk middenveld bestond grotendeels uit hoger opgeleiden. De mate van scholing bepaalde of mensen deelnamen aan verkiezingen, lid werden van politieke partijen, de straat op gingen om te demonstreren, contact opnamen met beleidsmakers, en ga zo maar door. Politiek was een speelbal geworden van een smalle demografische groep wier stem niet alleen luider klonk dan die van middelbaar en lager opgeleiden, maar bovendien anders klonk op actuele economische, maar met name op culturele onderwerpen.

“En dat is maar goed ook!”, dachten we destijds. Want wat is er mis met hoogopgeleiden aan de macht? Hoogopgeleiden laten zich immers leiden door het verstand in plaats van de onderbuik. Zij hebben doorgeleerd voor gewichtige aangelegenheden als het landsbestuur en kunnen veel beter verschillende deelbelangen tegen elkaar afwegen. Je moet er toch niet aan denken dat een mbo’er zou moeten beslissen over complexe onderwerpen als handelsbeleid, asielpolitiek of het belastingstelsel? Sterker nog, dachten we destijds (ook al durfden we het misschien niet hardop te zeggen), misschien is het zelfs maar beter dat lager en middelbaar opgeleiden niet zo geïnteresseerd zijn in de politiek. Laat de politiek toch over aan die burgers en politici die zich al bewezen hebben in het onderwijssysteem. En ach, als lager opgeleiden de stembus links laten liggen, komt dat de kwaliteit van de gekozen volksvertegenwoordigers alleen maar ten goede.

Inmiddels hebben we onze mening drastisch herzien. Dit boek vormt het resultaat van onze worsteling met de onderzoeksagenda die Bovens en Wille destijds nieuw leven hebben ingeblazen. Uit het onderzoek dat wij de afgelopen jaren hebben verricht, blijkt dat de politieke opvattingen van Kamerleden, en in mindere mate die van raadsleden, nagenoeg perfect overeenkomen met de opvattingen van hoger opgeleide, rijkere Nederlanders. Lager en middelbaar opgeleide burgers en lagere en middeninkomens vissen in dit opzicht lelijk achter het net. We kunnen dit gebrek aan ideologische afspiegeling herleiden tot de vrijwel volledige afwezigheid van middelbaar en lager opgeleiden in de belangrijkste vertegenwoordigende organen van ons land. De vanzelfsprekendheid waarmee hoger opgeleide, welgestelde burgers zich het ambt van volksvertegenwoordiger hebben toegeëigend, is wat ons betreft toe aan herziening. Het begrenzen van inspraak en politieke participatie van groepen die er toch al toe neigen zich afzijdig te houden van de politiek, leidt alleen maar tot verdere vervreemding, marginalisering, onderdrukking en in het ergste geval zelfs tot uitbuiting van deze groepen. Ons argument heeft niet alleen betrekking op kenmerken als inkomen en opleidingsniveau, maar ook op factoren als geslacht, etniciteit en zelfs leeftijd. Afspiegeling is het toverwoord. Niet eens omdat afspiegeling een doel op zich zou moeten zijn, maar omdat afspiegeling van de samenleving in het parlement gunstig uitpakt voor ondervertegenwoordigde groepen.

We zijn niet alleen schatplichtig aan het werk van Bovens en Wille, maar ook aan het werk van Rudy Andeweg en Jacques Thomassen. Andeweg en Thomassen nemen al tientallen jaren enquêtes af onder Kamerleden waarin deze gevraagd worden naar hun politieke standpunten, hun opvattingen over het eigen werk, het functioneren van de Nederlandse democratie, en meer. Het onderzoek van Andeweg en Thomassen biedt een ongeëvenaard kijkje in de hoofden van de absolute top van politiek Nederland en, cruciaal voor onze doeleinden, het stelt ons in staat om in kaart te brengen in hoeverre volksvertegenwoordigers en kiezers elkaar kunnen vinden op de meest prangende politieke onderwerpen van dit moment. We beroepen ons deels op de problematiek die Bovens en Wille agendeerden en gebruiken hiervoor deels de data en methoden van Andeweg en Thomassen.

We zijn ook dank verschuldigd aan de volgende personen die eerdere versies van het manuscript hebben gelezen en van commentaar hebben voorzien: Alyt Damstra, Imke Harbers, Kristof Jacobs, Niels van der Laan, Tom van der Meer, Wardy Poelstra en Ebissé Rouw. We zouden deze mensen dolgraag de schuld geven voor eventuele fouten en onvolkomenheden, maar helaas ligt de eindverantwoordelijkheid voor de volledige tekst en de voltallige analyses bij ons. We danken Rudy Andeweg voor de mogelijkheid om de Kamerledenenquête aan te wenden voor onze analyses. Bovendien had dit boek het leven niet gezien zonder financiële ondersteuning vanuit de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO). Armen maakte dankbaar gebruik van een Veni-beurs om aan dit boek te werken (projectnummer 451-13-013), terwijl Wouters promotietraject wordt gefinancierd door een NWO-talentenbeurs (projectnummer 406-15-089). Armen is daarnaast dank verschuldigd aan het Center for Comparative Immigration Studies aan de University of California, San Diego, waar hij het afgelopen jaar gastonderzoeker was.

Nepparlement? vormt in de verste verte niet het eindstation van ons denken over politieke vertegenwoordiging, want daarvoor is de materie te complex, is de normatieve lading te explosief en verandert de politieke wereld om ons heen te snel. Het boek dat voor u ligt zien we eerder als tussenstation in een langdurig traject om het functioneren van de vertegenwoordigende democratie in Nederland en elders beetje bij beetje tegen het licht te houden. Als onderdeel hiervan zijn wij van plan om aanvullende analyses en (hopelijk zo min mogelijk) correcties op het boek te blijven publiceren op het politicologische blog Stuk Rood Vlees, dat Armen samen met een aantal collega’s heeft opgericht om de actualiteit vanuit politicologische invalshoek te duiden. Via www.stukroodvlees.nl/nepparlement hopen wij geïnteresseerde lezers verder te kunnen informeren over politieke vertegenwoordiging en ongelijkheid in Nederland.

Armen Hakhverdian en Wouter Schakel

17 januari 2017

1. ‘Nepparlement’

Het verschil tussen deze Kamer, dit nepparlement – want dat is het,
een nepparlement – en de mensen thuis is levensgroot.1

‒ Geert Wilders, fractievoorzitter van de PVV in de Tweede Kamer

Er dreigt een knip tussen de volksvertegenwoordiging
en een groot deel van de bevolking.2

‒ Gerdi Verbeet, voormalig voorzitter van de Tweede Kamer

Het was al op voorhand duidelijk dat de Algemene Politieke Beschouwingen van 2015 onder hoogspanning zouden worden gehouden. In de zomer van dat jaar probeerden honderdduizenden vluchtelingen uit het Midden-Oosten en Afrika via de Middellandse Zee de kusten van Italië en Griekenland te bereiken. Duizenden van hen gingen een verdrinkingsdood tegemoet.3 Terwijl dit afschuwelijke drama zich in alle openbaarheid ontvouwde aan de randen van Europa, barstte in de zogenaamde ‘ontvangende landen’ de discussie los over de opvang van die enorme vluchtelingenstroom. Zo ook in Nederland. Tegen deze achtergrond werd in september in de Tweede Kamer het belangrijkste politieke debat op de kalender gevoerd.

PVV-leider Geert Wilders had zich een paar maanden daarvoor nog een grapje gepermitteerd op het nationale schoolplein: Twitter. Wilders had een video geplaatst van een boot vol vluchtelingen op een deinende zee, begeleid door zingende voetbalsupporters: “Wij gaan Europa in!” Maar tijdens de Algemene Beschouwingen begon Wilders zijn eerste termijn aanmerkelijk serieuzer: “Het is op een dramatisch en beslissend moment in onze geschiedenis dat ik het woord tot u richt. Nederland wordt geconfronteerd met een islamitische volksverhuizing.” In zijn betoog koppelde Wilders asielzoekers aan terreur en criminaliteit, brieste hij over de miljarden die de regering verspilde aan allerlei gratis voorzieningen voor asielzoekers, terwijl hardwerkende Nederlanders met een kluitje in het riet werden gestuurd, en stelde hij dat Nederland weliswaar “nu nog de thuisbasis van het Nederlandse volk” was, maar straks “de islamitische heilstaat met sjaria en koran”. Geen Nederland, maar “Hollandistan”, aldus de fractievoorzitter van de PVV.

Wilders deed er in het vervolg van zijn betoog nog een schepje bovenop door een lijst van 62 Nederlandse gemeenten voor te lezen waar op dat moment asielzoekers werden opgevangen, gevolgd door een lijst met maar liefst 119 gemeenten waar dat in de toekomst mogelijkerwijs zou gebeuren. Net zoals bij herdenkingen van aanslagen de nabestaanden soms de namen van slachtoffers voorlezen, zo herdacht Wilders op zijn wijze de “culturele kamikaze” die Nederland ten deel viel. Alsof hij alvast een voorschot nam op een eventuele aanslag in Nederland. Tegelijkertijd had hij een boodschap voor zijn collega’s: “De wegkijkers in deze zaal zijn er mede verantwoordelijk voor als er bloed vloeit in Nederland.”

Aanvankelijk leek het alsof Wilders zijn inbreng simpelweg gebruikte om het welbekende PVV-standpunt over islam en immigratie te verkondigen. Toch ging het hem tijdens deze Algemene Beschouwingen om meer. Uit een aantal opiniepeilingen van de voorgaande maanden zou namelijk zijn gebleken dat grote groepen Nederlanders – net zoals de PVV – een strenger asielbeleid wensten, terwijl volgens Wilders de regering en een ruime meerderheid van zijn collega’s in de Tweede Kamer het tegenovergestelde beleid voor ogen hadden. Maurice de Hond had in maart 2015 gepeild dat 51% van de ondervraagden de Europese buitengrenzen wilde sluiten.4 Twee weken voor de Algemene Beschouwingen bleek uit een peiling van De Hond dat twee derde van de Nederlanders grenscontroles wilde invoeren binnen de Schengenzone en dat een meerderheid minder asielzoekers wilde opnemen dan eerder was toegezegd.5 Ook andere opiniepeilers vonden steun onder de bevolking voor een strenger asielbeleid. Zo bleek uit onderzoek op basis van het EenVandaag Opiniepanel in juni dat 56% van de ondervraagden het Nederlandse asielbeleid niet streng genoeg vond.6 Voor het toelaten van economische vluchtelingen bestond al helemaal geen draagvlak.

Overigens wezen niet alle opiniepeilingen in dezelfde richting. Uit datzelfde onderzoek van EenVandaag kwam naar voren dat 57% van de ondervraagden vond dat vluchtelingen uit oorlogsgebieden als Syrië en Eritrea toegelaten moesten worden. Het zogenaamde Prinsjesdagonderzoek van de NOS, uitgevoerd door onderzoeksbureau Ipsos, wees weliswaar uit dat een zeer ruime meerderheid (78%) van PVV-stemmers de Nederlandse grenzen wilde sluiten voor iedere vorm van immigratie, maar onder het bredere electoraat deelde slechts 28% die mening.7

Nu is het bijna onmogelijk om op basis van dit soort peilingen een nauwkeurige inschatting te maken van hoeveel Nederlanders een beleidsvoorstel nu wel of niet steunen. De precieze vraagstelling, de volgorde van de vragen in een vragenlijst, het tijdstip van ondervraging en de methode op basis waarvan respondenten worden gerekruteerd verschillen zo sterk tussen de gepubliceerde onderzoeken dat het nogal logisch is dat de resultaten niet eenduidig zijn. Voor politici komt dit niet geheel ongelegen, want die kunnen naar hartenlust grasduinen in de beschikbare publieke-opiniedata tot ze voldoende steun menen te hebben gevonden voor het eigen standpunt. Wilders stak zijn interpretatie van het opinielandschap in ieder geval niet onder stoelen of banken. Een ruime meerderheid van de kiezers zou de standpunten van de PVV steunen en dus greep Wilders de Algemene Beschouwingen van 2015 expliciet aan om de legitimiteit van de Tweede Kamer ter discussie te stellen door te stellen dat de kloof tussen “de mensen thuis” en de “politieke elite hier in de vergaderzaal” nog nooit zo groot was geweest. Van de democratie werd een “lachertje” gemaakt. Hij richtte zich aan het einde van zijn eerste termijn zelfs direct tot zijn collega’s: “Jullie zijn Nederland niet. Het hart van Nederland klopt al lang niet meer in deze zaal.”

***

De reacties op Wilders’ eerste termijn waren aanvankelijk mild, alsof de overige fractievoorzitters nog niet helemaal doorhadden waarmee ze net om de oren waren geslagen. Wilders’ opponenten trokken uiteraard sterk van leer tegen generalisaties over asielzoekers en moslims en deden een moreel appèl op hem om mensen in nood te hulp te schieten. Het kwam niet geheel als een verrassing dat de PVV-leider op beide punten de poot stijf hield. Arie Slob van de ChristenUnie vroeg zich nog wel hardop af “waar de heer Wilders de pretentie vandaan [haalde] dat hij namens heel Nederland [sprak]” en stelde vast dat de PVV maar een deel van het electoraat vertegenwoordigde, maar voor de rest bleef het opvallend stil rond Wilders’ aantijging dat het belangrijkste vertegenwoordigende orgaan van het land het volk niet meer vertegenwoordigde.

De volgende dag, op 17 september 2015, gebruikte Wilders uiteindelijk het woord ‘nepparlement’ om het huis te typeren waar hij sinds 25 augustus 1998 met een korte onderbreking van twee maanden deel van uitmaakt. Dat was overigens niet de eerste keer dat deze uitdrukking in de Tweede Kamer gebezigd werd, zo blijkt uit de archieven; maar toen in 2011 SP-Kamerlid Harry van Bommel tijdens een vergadering van de vaste commissie Buitenlandse Zaken dit woord in de mond nam, sprak hij in de context van het Nederlandse wapenexportbeleid over het parlement van Saoedi-Arabië…

Nu reageerde D66-leider Alexander Pechtold wél fel. Hij verweet Wilders grootheidswaanzin en “de ballen verstand” te hebben van democratie. Sterker nog, Pechtold meende dat Wilders’ uitspraken de bijl aan de wortel van de democratie zette “en dat is in de geschiedenis al te vaak gebeurd”. Pechtold verklaarde een dag later tegenover de NOS dat de toenmalige Kamervoorzitter Anouchka van Miltenburg had moeten ingrijpen toen Wilders sprak van een ‘nepparlement’ omdat de legitimiteit van het parlement in twijfel werd getrokken. Maar Van Miltenburg leek alles goed te vinden tijdens dat debat zolang de Kamerleden elkaar maar via de voorzitter uitscholden. Regels zijn nu eenmaal regels. PvdA-Kamerlid Jan Vos ging die avond nog wat verder door Wilders op Twitter te beschuldigen van “fascistoïde leiderschap” omdat Wilders volgens Vos opriep tot verzet van het volk tegen de rechtmatige volksvertegenwoordiging. Wilders reageerde op zijn beurt tegen het ANP dat Vos “niet goed bij zijn hoofd is”. Zelden waren we getuige van een meer verheven gedachtewisseling tussen onze politieke vertegenwoordigers dan op die zeventiende september 2015…

Een soortgelijk schouwspel ontvouwde zich een paar weken later tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen in de Eerste Kamer. PVV-fractievoorzitter Marjolein Faber herhaalde in grote lijnen het betoog van haar partijleider, inclusief de stelling dat er een discrepantie in opvattingen over asielbeleid zou bestaan tussen Kamerleden en regering enerzijds en het electoraat anderzijds. Maar toen zij haar collega’s “nepvolksvertegenwoordigers” noemde, greep de Eerste Kamervoorzitter Ankie Broekers-Knol (VVD) in; zij eiste dat Faber haar woorden zou terugnemen. Faber weigerde resoluut. Maar was het dan juist geen zegen, aldus PvdA-Senator Marleen Barth, dat in het parlement een “veelkleurigheid van politieke opvattingen” vertegenwoordigd was en niet alleen het PVV-geluid te horen viel? Faber pareerde met gemak. Het waren juist de gevestigde partijen die eenheidsworst verkondigden en doof waren voor het dominante geluid uit de samenleving.

Toen de discussie inhoudelijk interessant dreigde te gaan worden, greep Broekers-Knol wederom in. Ze had namelijk geen zin in een “ordinair partijtje schelden” en dus ontnam ze nota bene Barth de mogelijkheid om in debat te gaan met Faber over dit precaire onderwerp van de kloof tussen burger en politiek. Tineke Strik van GroenLinks sloot zich bij de voorzitter aan door aan Faber te vragen haar woorden terug te nemen. Faber zou met haar typering namelijk het gezag van het parlement (“en daarmee ook van de rechtsstaat”) ondermijnen. ChristenUnie-Senator Roel Kuiper wilde niet eens meer met Faber in debat gaan. Hij meende wel degelijk een mandaat te hebben gekregen van zijn kiezers en wenste dus niet voor nepvolksvertegenwoordiger te worden uitgemaakt.

Het werd Broekers-Knol allemaal te veel. Ze vroeg nog maar eens aan Faber om haar woorden terug te nemen omdat ze die onverenigbaar vond met de waarden van de representatieve democratie. Iedereen mocht van de voorzitter in het debat zijn of haar mening verkondigen maar blijkbaar viel kritiek op het functioneren van het parlement daar niet onder want niet veel later, toen Faber andermaal een poging deed om haar standpunt uit te leggen, schakelde Broekers-Knol de microfoon van Faber uit. Dat was alleen maar koren op de molen van de PVV. Je kunt als voorzitter amper onhandiger reageren op kritiek dat je bepaalde geluiden uit de samenleving negeert, dan door de microfoon van een volksvertegenwoordiger uit te zetten.

De reacties op het gebruik van de term ‘nepparlement’ waren al met al tamelijk krampachtig, maar het is niet zo dat Wilders de eerste politicus was die de legitimiteit van de vertegenwoordigende organen van de Nederlandse democratie in twijfel trok. Sterker nog, het aanvallen van de status quo en de instituties die haar bestendigen behoort sinds jaar en dag tot het standaard repertoire van uitdagers van diezelfde status quo. In zijn openingstoespraak voor het eerste partijcongres van D66 op 17 december 1966 sprak Hans van Mierlo van een groeiend onbehagen onder de bevolking over “de volstrekte ontoereikendheid van onze staatsrechtelijke regels” en over “de frustrerende dictatuur van de politieke Establishment”. Van Mierlo’s woorden behoren tot het pantheon van de parlementaire geschiedschrijving, terwijl zijn aanklacht tegen de heersende politieke orde zo mogelijk nog heviger was dan die van Wilders. De toenmalige tijdgenoten van Van Mierlo waren toch ook gekozen in vrije en eerlijke verkiezingen? Wat nou “dictatuur”? En toch vond men een paar decennia later dat de PVV haar boekje te buiten ging omdat zij de legitimiteit van gekozen volksvertegenwoordigers aan de kaak stelde. Pechtold, Slob, Ruiter, Strik en veel volksvertegenwoordigers met hen meenden een mandaat te hebben gekregen van het electoraat in vrije en eerlijke verkiezingen en dus was kritiek op hun vertegenwoordigende karakter onkies. Gevaarlijk zelfs. Maar waarom zou je het gebrek aan afspiegeling in de Tweede Kamer niet in twijfel mogen trekken? Wilders was niet de eerste die dit deed, en zal ook zeker niet de laatste zijn.

***

De discussie over de gewraakte term ‘nepparlement’ had betrekking op asielbeleid, maar verschillen tussen de opvattingen van kiezers en gekozenen manifesteren zich op het eerste gezicht ook op andere beleidsterreinen. Op 6 april 2016 vond in Nederland het eerste referendum plaats op basis van de Wet raadgevend referendum, die op 1 juli 2015 in werking was getreden. Die wet geeft burgers de mogelijkheid om een referendum aan te vragen over nieuw aangenomen wetten en verdragen. Het actiecomité GeenPeil, een samenwerkingsverband tussen het Forum van Democratie, het Burgercomité EU en de website GeenStijl, maakte van de wet gebruik om de op 27 juni 2014 getekende associatieovereenkomst tussen de Europese Unie en Oekraïne aan een dergelijke volksraadpleging te onderwerpen. Het wetsvoorstel ter ratificatie van het Oekraïneverdrag werd op 7 april 2015 in de Tweede Kamer gesteund door 119 van de 150 Kamerleden (79%). Alleen SP, PVV, PvdD en de Groep Bontes/Van Klaveren stemden tegen. Ook in de Eerste Kamer stemde een paar maanden later een ruime meerderheid van 55 van de 75 Senatoren (73%) voor goedkeuring van het wetsvoorstel. De uiteindelijke uitslag van het referendum: 61% tegen, 38,2% voor (met 0,8% blanco). De volksvertegenwoordigers in beide kamers van het parlement leken hiermee een totaal andere koers voor te staan dan de burgers die zij vertegenwoordigden, of althans dat deel van hun kiezers dat de moeite had genomen aan het referendum deel te nemen.

Ruim tien jaar daarvoor, op 1 juni 2005, mocht de Nederlandse kiezer ook al naar de stembus voor een referendum over een Europese aangelegenheid. Ditmaal werd het advies van de kiezer gevraagd over het Verdrag tot vaststelling van een grondwet voor Europa, in de volksmond ook wel de Europese grondwet genoemd. Ook dit referendum was raadgevend van aard, maar daarom niet minder historisch. Het zou namelijk het eerste landelijke referendum in Nederland zijn in ruim tweehonderd jaar, en sowieso de eerste landelijke volksraadpleging sinds de invoering van het algemeen kiesrecht. De voornaamste tegenstanders van de Europese grondwet waren de SP, LPF, de Groep Wilders en de klein-christelijke partijen SGP en ChristenUnie, samen goed voor 22 van de 150 Tweede Kamerzetels (15%) en 9 van de 75 Eerste Kamerzetels (12%). Toch was maar liefst 61,5% van de geldig uitgebrachte stemmen tegen het Grondwettelijk Verdrag en slechts 38,5% voor.

Strikt genomen ging elk van deze twee referenda over andere facetten van Europese integratie. Toch blijkt uit kiezersonderzoeken de stemkeuze voor of tegen de Europese grondwet goed te verklaren uit algemene opvattingen over de Europese Unie.8 In aanloop naar het Oekraïnereferendum was een soortgelijke dynamiek te bespeuren, waarbij algemene houdingen over Europese eenwording een goede voorspeller voor uiteindelijke stemintenties bleken te zijn, hoewel naarmate de campagne voortduurde concrete houdingen over Oekraïne en Rusland steeds sterker gingen meewegen in de motivaties van kiezers.9 Voor de winnaars maakten beide referenda in ieder geval op pijnlijke wijze duidelijk dat de leden van de Eerste en Tweede Kamer op het beleidsterrein van Europese samenwerking hopeloos ver voor de electorale troepen uitliepen. Dat in de ogen van de winnaars in beide gevallen te weinig werd gedaan met de uitslag van de volksraadplegingen was alleen maar olie op het vuur.

***

We presenteren de voorgaande discussies over de term ‘nepparlement’ en de Europese referenda niet om aan te tonen dat volksvertegenwoordigers in Nederland hun werk niet goed zouden doen. Zij vormen voor ons eerder de aanzet tot een grondige analyse van politieke vertegenwoordiging in Nederland. De claim dat het bovenstaande wijst op een slecht functionerende vertegenwoordigende democratie schreeuwt op zijn minst om een aantal aanvullende analyses. Op basis waarvan concludeert Wilders bijvoorbeeld dat alleen PVV-Kamerleden te porren zijn voor een veel strenger asielbeleid? Onderzoek wijst uit dat andere partijen, en niet alleen ter rechter zijde van het politieke spectrum, de programmapunten van anti-immigratiepartijen deels overnemen.10 De Halbe-vleugel van de VVD presenteerde zich het afgelopen jaar toch geregeld als een PVV-light om Wilders de electorale wind uit de zeilen te nemen. Ook PvdA-kopstukken zoals Hans Spekman (“De Marokkanen die niet willen deugen moet je vernederen, voor de ogen van hun eigen mensen.”) en Diederik Samsom (“Deze [Marokkaanse] jongens hebben een etnisch monopolie op dit soort overlast gekregen.”) hebben de afgelopen jaren uitspraken gedaan over integratie die iets langer geleden nog ondenkbaar geweest zouden zijn.11 En we zagen al eerder dat uit lang niet alle opiniepeilingen steun van een meerderheid voor de plannen van de PVV bleek, dus in hoeverre is er wel sprake van een kloof tussen kiezers en gekozenen op dit onderwerp?

De ‘nepparlement’-aantijging was bovendien niet alleen een kritiek op landelijke, maar ook op lokale volksvertegenwoordigers. Tijdens de Algemene Beschouwingen van 2015 riep Wilders op tot “geweldloos” en “democratisch” verzet van burgers tegen de opvang van asielzoekers. Zo moest men demonstreren, gemeentelijke referenda eisen en naar inspraakavonden gaan. Door het hele land braken vervolgens protesten uit, en zeker niet alleen op geweldloze en democratische wijze. In Geldermalsen liep een protest op 16 december 2015 zelfs zo uit de hand dat het gemeentehuis moest worden ontruimd. De raadsvergadering die daar toen bezig was over de eventuele komst van een asielzoekerscentrum, moest worden afgebroken toen betogers op de ramen van de raadszaal bonkten en met vuurwerk en flessen begonnen te gooien. Hier werden lokale volksvertegenwoordigers niet via de stembus, maar met grof geweld en intimidatie uit de raadsvergadering gehouden. Minister Plasterk van Binnenlandse Zaken zou op BNR Nieuwsradio zelfs spreken van een aanslag op de democratie. Maar wat zijn dan de opvattingen van raadsleden in bredere zin? Sluiten die beter aan bij de opvattingen van burgers dan de opvattingen van Kamerleden? Of gaapt hier net zo’n grote kloof als kennelijk op het nationale toneel?

Ook op de uitslagen van Europese referenda valt nogal wat af te dingen. Zo was de opkomst bij beide referenda laag vergeleken met de opkomst bij Tweede Kamerverkiezingen. De opkomst bij het grondwetreferendum was 63,3% en bij het Oekraïnereferendum slechts 32,2%, waarmee dat laatste maar net boven de opkomstdrempel van 30% wist te komen. Bij Tweede Kamerverkiezingen schommelt het opkomstpercentage meestal rond de 75%. En bovendien: in hoeverre zijn de kiezers bij deze raadplegingen vergelijkbaar? Zijn bij de twee referenda niet vooral eurosceptische kiezers komen opdagen om een proteststem tegen de Europese Unie uit te brengen, waardoor de uitslag een vertekend beeld geeft van het electoraat? En hoe democratisch is het dat een klein deel van het electoraat volksvertegenwoordigers kan terugfluiten die zich kunnen beroepen op een veel ruimer kiezersmandaat?

Daarbij komt dat de standpunten van kiezers onderhevig kunnen zijn aan behoorlijke schommelingen, zeker over een onderwerp als het Grondwettelijk Verdrag of een associatieovereenkomst waar op voorhand weinig over bekend is. Politieke campagnes hebben in zo’n geval tot doel om het electoraat te informeren over de inhoud van die verdragen, en er bestaat overtuigend bewijs dat kiezers tegen het eind van een campagne ook daadwerkelijk meer weten over een politiek onderwerp dan van tevoren (zie hoofdstuk 6). Maar als de publieke opinie varieert, is het niet uitgesloten dat volksvertegenwoordigers op het ene moment wel en op andere moment juist weer geen aansluiting vinden bij de kiezers. Volgens enkele peilingen was het electoraat aanvankelijk best te porren voor een Europese grondwet,12 dus als we op dat moment de overeenstemming tussen de voorkeuren van kiezers en gekozenen hadden gemeten, waren onze conclusies over politieke vertegenwoordiging ook allicht rooskleuriger geweest. Het is misschien ook niet helemaal eerlijk om juist het Oekraïnereferendum aan te wenden om te spreken van een kloof tussen burger en politiek met betrekking tot Europa. Correctieve referenda zijn bij uitstek bedoeld om mogelijke meningsverschillen tussen kiezers en gekozenen bloot te leggen en eventueel bij te sturen. Dat we juist bij een referendum op basis van de Wet raadgevend referendum op een kloof tussen parlement en electoraat stuiten, is dan ook niet geheel verrassend. Kortom, het moge duidelijk zijn dat nader onderzoek op zijn plaats is voordat we de ervaringen van 2005 en 2016 als mislukkingen van de representatieve democratie brandmerken.