Murakami en het gespleten leven

Ype de Boer

AUP

Ontwerp omslag: Hjalmar Haagsman, naar een idee van Jessica van der Schalk

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6298 172 0

e-ISBN 978 90 4853 139 4 (pdf)

e-ISBN 978 90 4853 140 0 (ePub)

NUR 730

Uitgeverij AUP is een imprint van Amsterdam University Press.

© Y.M. de Boer / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2017

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Voor J.L.

De meesten van ons bewonen deze twee werelden,
met één been in het ene of het andere, en allemaal leven
we op de grens. Dat is mijn definitie van het mensenleven.

– Haruki Murakami (interview)1

Op de drempel van de zone van niet-bewustzijn,
moet het Ik zijn eigenschappen afleggen, moet het
zich ontroeren. En passie is het gespannen koord tussen
ons en Genius, waarop het koorddansende leven wandelt.

– Giorgio Agamben (Profanaties)

Inhoud

Woord vooraf

I. De idealisering van het alledaagse. Over zelfbehoud

Het alledaagse, ideale leven

Aan de grenzen van het alledaagse leven

De getrouwde vrouw

Naamloosheid

Het groene monster

Slaap

De lege huls

Aantekening I. Murakami en ervaringsarmoede

II. De mens en zijn schaduw. Over het geestrijke leven

De toegangsprijs van de Stad

De schaduwfiguur

Twee levenshoudingen

Het leven in de bossen

Liefde en het ontwaken van de geest

Leven vanuit innerlijke verdeeldheid. Het geestrijke leven

Aantekening II. Murakami en de dood van God

III. Boku oog in oog met zijn beeld. Over zelfkennis

Boku’s zelfbeeld aan het wankelen gebracht

After Dark

De Rat-trilogie en zelfgenezing

De Schaapman, de Rat

Dans dans dans

De jongen die Kraai wordt genoemd

Kafka en zijn ideaalbeeld

De mens en zijn beelden: verantwoordelijkheid

De mens en zijn beelden: zelfkennis

Aantekening III. Murakami en trauma

IV. Femme fatale en femme vitale. Over liefde, leven en dood

Norwegian Wood

Naoko en Midori, dood en leven

Watanabe’s gespletenheid

Liefde en transformatie

Ten zuiden van de grens

Shimamoto en vitaliteit

Shimamoto en fataliteit

Yukiko, liefde en transformatie

De opwindvogelkronieken

Kumiko’s gespletenheid

Toru’s innerlijke obstakels

De steeg en de vrouw van de telefoon

De put. Toru en de dood I

De gitarist. Toru en de dood II

Toru’s baan

Kumiko. Toru en de dood III

Liefde, leven en dood

Aantekening IV. Murakami en de bedreigde liefde

V. Sektes, Johnnie Walker en het schaap. Over lot en vrijheid

Het schaap

Boku’s levenslot

Kafka’s vloek

Het beeld van de vader: Johnnie Walker vs de Kraai

Aomame en Tengo

De kosmische balans van 1Q84

Het nieuwe leven

Lot en vrijheid

Het drogbeeld van het ‘ware zelf’

Aantekening V. Murakami en potentialiteit

Epiloog. De kunst van het gespleten leven

Noten

Bibliografie

Titelindex

Woord vooraf

Het is alsof de werkelijkheid zoals ik die ervaar en de echte werkelijkheid niet precies op elkaar passen. Ik heb het gevoel alsof er iets in me verscholen ligt als een insluiper die zich in de kast verbergt. Iets kleins, ik weet niet wat het is. Maar af en toe komt het naar buiten en stuurt de orde en logica van mijn leven in de war. Zoals een magneet die een machine dol kan laten draaien. (De opwindvogelkronieken, 307)

Kumiko, de verloren echtgenote uit De opwindvogelkronieken, drukt in het bovenstaande citaat een ervaring van gespletenheid en vervreemding uit. Niet alleen ervaart ze een scheiding tussen de door haar beleefde wereld en wat ze de ‘echte’ werkelijkheid noemt, ze wijst ook op een onbekende aanwezigheid in zichzelf – de splijting van haar leefwereld heeft ook van doen met innerlijke gespletenheid. En het betreft hier niet slechts een gril, want voor ze er iets tegen kan doen, zal deze gespletenheid haar bestaan gaan domineren. Wanneer ze tijdens een etentje voor haar werk in aanraking komt met een wat oudere man, ontvlamt er in haar onverwachts een verlangen dat ze niet de baas kan. Zonder speciaal tot hem aangetrokken te zijn, belandt ze in een seksuele razernij die haar niet alleen met hem, maar met willekeurig welke man het bed zal doen delen. Ondertussen probeert ze het kalme bestaan met haar nietsvermoedende man Toru voort te zetten, van wie ze nog steeds houdt maar die niet hetzelfde verlangen bij haar oproept. Lang zal ze dit dubbele leven echter niet volhouden, en ze raakt dusdanig vervreemd van zichzelf dat ze niet meer weet wie ze is. Op een dag laat ze haar oude bestaan met Toru achter en betreedt de mysterieuze werkelijkheid van hotelkamer 208. Het zal op Toru aankomen om Kumiko van haar vervreemding te redden.

Kumiko is niet het enige personage in Murakami’s fictie dat met gespletenheid te maken krijgt. Sterker nog, we hebben van doen met een thema dat in vrijwel al zijn verhalen naar voren komt. De hoofdpersoon uit Hard-boiled Wonderland en het einde van de wereld leeft in twee werelden en kampt met schakeringen in zijn bewustzijn. In Kafka op het strand betreedt de vijftienjarige Kafka, begeleid door de mysterieuze ‘jongen die Kraai wordt genoemd’, in een diep woud een dorpje dat buiten de tijd staat; in 1Q84 speelt het verhaal zich af in een wereld met twee manen en een wereld met één maan; in de Rat-trilogie is het nooit helemaal duidelijk of de protagonist in gesprek is met werkelijke mensen of alleen met afgespleten delen van zichzelf; in After Dark bevindt de beeldschone Eri zich zowel in haar slaapkamer als in een lege kantoorruimte waar ze opgesloten zit; in Slaap wordt de vrouwelijke hoofdpersoon geteisterd door haar eigen schaduwen. Ook Murakami’s korte verhalen en zelfs zijn meer realistische romans zoals Norwegian Wood en Ten zuiden van de grens vertellen over een gespleten bestaan. Keer op keer is er sprake van een spanning tussen een alledaagse, bewuste dimensie enerzijds en een mysterieuze, droomachtige anderzijds die, hoewel bijzonder intiem, de hoofdpersonen als vreemd en bedreigend voorkomt.

Wat voor leven leiden zijn personages? Hoe komt het dat ze stuk voor stuk met gespletenheid te maken krijgen? En hoe gaan ze hiermee om?

Een bijzondere kracht van Murakami’s fictie is dat zij een toegankelijke stijl combineert met complexe thema’s en beelden die ampel ruimte laten voor interpretatie. Wie zijn de ‘Schaapman’ en ‘de jongen die Kraai wordt genoemd’? Waarvoor staat de schaduwfiguur uit Hard-boiled Wonderland en het einde van de wereld? Waarom gaat Toru uit De opwindvogelkronieken om zijn vrouw te redden in een put zitten? Niettemin is het mogelijk om in zijn verhalen patronen te herkennen en op zoek te gaan naar een diepere structuur. Hoewel de gespletenheid van Murakami’s personages in zijn verhalen niet altijd op de voorgrond staat, zal dit boek laten zien dat hun avonturen, de situaties waarin ze terechtkomen en de zware opgaves waarvoor ze komen te staan vanuit hun gespletenheid betekenis krijgen. Naast een omvattende interpretatie van Murakami’s fictie,2 moet in dit boek een ontmoeting plaatsvinden tussen zijn verhalen en filosofie. Het uitgangspunt van dit boek is namelijk dat Murakami’s verhalen over gespleten levens een fundamenteel aspect van het menselijk bestaan tot uitdrukking brengen, en dat in zijn fictie ook het zelfbegrip van de westerse mens op het spel staat. De verkenning van Murakami’s verhalenwereld is tegelijkertijd een filosofische zoektocht naar een levenskunst op basis van innerlijke gespletenheid, die een handvat kan bieden in het omgaan met verstarring, vervreemding, de dood, liefde en lotsbestemming.

Niet iedereen is het erover eens dat Murakami’s verhalen de moeite van een verdiepende interpretatie waard zijn. Het literaire establishment in Japan, bijvoorbeeld, heeft zijn fictie lange tijd beoordeeld als te oppervlakkig en surrealistisch om gezien te worden als meer dan entertainment.3 Anderen hebben gesuggereerd dat Murakami schrijft over mensen met een schizofrene aandoening, en dat deze niet verward moeten worden met zogeheten ‘gewone’ mensen.4 Zijn personages zouden individuen betreffen die, meestal door een psychologisch trauma, meerdere persoonlijkheden ontwikkelen en hun realiteitszin verliezen. Een ander standpunt is dat Murakami’s fictie dusdanig Japans is, dat het voor ons westerlingen ontoegankelijk blijft.5 In dit boek zal in tegenovergestelde richting geargumenteerd worden. Het is precies de reductie van Murakami’s personages tot psychologische rampgevallen, van zijn verhalen tot louter entertainment en van de verhaalcontext tot een strikt Japanse, die de westerse lezer zijn meest vruchtbare ervaring ontzegt: dat de existentiële problematiek in Murakami’s fictie ook hem (of haar) aangaat. Op de achtergrond van dit boek speelt de intuïtie dat de ontwikkeling die Murakami’s personages doormaken ons iets elementairs over het leven kan leren. Hun keuzes en problemen zijn niet louter willekeurig. Ze staan niet enkel op zichzelf, maar wijzen naar een levenswijze en zelfverhouding die beproefd kunnen worden.

Is er op basis van Murakami’s fictie een levenskunst te ontwikkelen?

Een belangrijk streven in dit boek is om de hoofdlezing zoveel mogelijk uit Murakami’s verhalen zelf voort te doen komen. We zullen redeneren vanuit de concrete problemen van Murakami’s personages, vanuit de uitspraken die zij en de mensen in hun omgeving doen, vanuit de vreemde situaties en werelden waar zij in belanden, vanuit de mysterieuze droomfiguren die tegenover hen komen te staan. Ondanks Murakami’s eigen intellectuele achtergrond (liberalisme, psychoanalyse, Japanse en westerse cultuur), gaat het in dit boek om de manier waarop zijn literaire beelden in hun verhaalcontext zelf een specifieke betekenis krijgen. Er zal, met andere woorden, geen gebruik worden gemaakt van al bestaande culturele, literaire, psychoanalytische of andersoortige modellen om zijn verhalen te interpreteren – zelfs niet van de interviews waarin Murakami zijn eigen verhalen duidt. Hoewel dat ongetwijfeld interessante lezingen oplevert,6 is dit boek geïnteresseerd in de zogezegd ongerepte manier waarop het leven in en tussen de regels van zijn fictie zelf verschijnt. Om die reden is ook de discussie met andere Murakami-interpreten tot een minimum beperkt en naar de achtergrond geschoven.

Een belangrijke uitzondering hierop vormt het einde van hoofdstuk V, waarin afstand genomen wordt van een dominante lezing van Murakami’s fictie: de door Matthew Carl Strecher in zwang gebrachte duiding van zijn werk als een zoektocht naar identiteit.7 Volgens Strechers lezing zijn Murakami’s personages het contact kwijtgeraakt met hun ‘ware zelf’ of ‘innerlijke kern’, en zoeken ze dit ware zelf te hervinden of construeren. In contrast met deze theorie, wil dit boek sterk maken dat de protagonisten juist leren om zich van het idee van een stabiele identiteit, een ‘echt zelf’ of ‘innerlijke kern’ te bevrijden, hun gespletenheid te aanvaarden en zich ‘over te geven aan de stroom’. De contrastwerking met Strechers lezing zal een aantal waardevolle nuanceringen mogelijk maken van de interpretatie die in dit boek wordt ontwikkeld.

Een ‘echt zelf’, het aanvaarden van de eigen gespletenheid, zich overgeven aan de stroom – op dit soort punten slaat de literatuurwetenschappelijke lezing van Murakami’s werk noodzakelijkerwijs om in een filosofische. Want wat betekent het om zich over te geven aan de stroom? Wat houdt het in om de eigen gespletenheid te aanvaarden en het idee van identiteit los te laten? Dergelijke vragen zullen verwerkt worden in korte filosofische beschouwingen over zelfbehoud, zelftransformatie, zelfkennis, liefde, verantwoordelijkheid, vrijheid, lotsbestemming, leven en dood, die vanuit Murakami’s verhalen vorm krijgen.

In het eerste hoofdstuk wordt het beginpunt van Murakami’s fictie behandeld. Wat voor leven leiden zijn personages aan het begin van de verhalen? Het tweede hoofdstuk betreft een lezing van Hard-boiled Wonderland en het einde van de wereld, die het onderscheid inzichtelijk zal maken tussen een geesteloos en een geestrijk leven. In het derde hoofdstuk wordt onderzocht op wat voor manier de personages gespleten raken van hun ‘(zelf)beelden’, en de consequenties die deze gespletenheid heeft voor een begrip van verantwoordelijkheid en zelfkennis. Het vierde hoofdstuk onderzoekt de rol en betekenis van liefde in Murakami’s fictie. In het vijfde hoofdstuk staan vrijheid en lotsbestemming centraal en wordt de lezing van Strecher bekritiseerd. Ten slotte plaatst de epiloog Murakami’s fictie in het kader van levenskunst.

Natuurlijk pretendeert dit boek niet tot ‘de filosofie van Murakami’ door te dringen – alsof hij naast zijn verhalen een verborgen manuscript zou bezitten dat de waarheid over zijn fictie bevat, dat we nu op de een of andere manier tevoorschijn zouden toveren. Er bestaat niet zoiets als Murakami’s filosofie. Wat mogelijk echter wel bestaat, en wat dit boek probeert te ontwikkelen, is de filosofische waarde van zijn fictie.

♦ Op ieder hoofdstuk volgt een aantekening. In die aantekeningen wordt een element uit het voorgaande hoofdstuk uitgelicht en via een filosofische verdieping in verband gebracht met de hedendaagse (westerse) cultuur. Waar de hoofdtekst zo dicht mogelijk bij Murakami’s teksten blijft, betreffen de aantekeningen eerder speculatieve operaties, die een exces in Murakami’s fictie opsporen dat boven zijn verhalenwereld uit naar de moderne cultuur wijst. In die stukjes wordt een kruisbestuiving nagestreefd tussen Murakami’s fictie en filosofische analyses van het heden. Op die manier moet blijken dat en hoe in zijn fictie de moderne westerse mens zelf op het spel staat. Waarom spreekt Murakami ons zo aan? Wat toont de fictieve en surreële wereld van deze Japanner ons over ons eigen, westerse heden?

I. De idealisering van het alledaagse. Over zelfbehoud

Bepaalde lijnen doorsneden het beeld met een stoutmoedigheid die elke verbeelding tart, de omzichtigheid van andere lijnen resulteerde in een subtiel netwerk van schaduwen, en er waren ook lijnen bij die legenden weergaven, zoals muurschilderingen uit de klassieke oudheid. Maar beter nog dan al die kronkels was de zachte welving van haar oorlellen: die malse stukjes vlees overtroffen alles wat dit leven te bieden heeft. (De jacht op het verloren schaap, 39)

Volledig in de ban van de oren waarvan hij voor zijn werk drie close-upfoto’s toegezonden heeft gekregen, besluit de naamloze hoofdpersoon (Boku, Japans voor ‘ik’) uit De jacht op het verloren schaap contact te zoeken met de vrouw aan wie ze toebehoren. Via de fotograaf weet hij haar telefoonnummer te bemachtigen en wanneer hij haar na een aantal belpogingen aan de lijn krijgt, stemt ze ermee in om tijdens een etentje wat vragen over de foto’s te beantwoorden. Onder het genot van een wijntje en een Frans diner, biecht Boku de werkelijke reden voor hun afspraak op: “Ik moest gewoon die oren van je zien.” Gecharmeerd door Boku’s vermetelheid, maar zonder de oren te ontbloten die ze achter haar haar verborgen houdt, moedigt ze hem aan te vertellen hoe dat komt. De grootste vraag die Boku heeft is of het werkelijk haar oren zijn die hem zo aantrekken, of dat ze “boodschapper spelen voor iets anders”. Ze vertelt hem dat ze haar oren expres verborgen houdt omdat ze “haar krachten nog niet goed de baas is”. Maar voor ze verder op zijn vraag ingaat, wil ze dat hij iets over zijn eigen leven vertelt. Op subtiele wijze legt ze daarmee een mogelijk verband tussen het leven van Boku en haar eigen oren: misschien zegt zijn obsessie meer over hem dan over haar oren. Wat voor leven leidt Boku?

Boku doet zijn best om vooral nadruk te leggen op hoe gewoon zijn leven wel niet is.

Ik ben geboren en getogen in een gewone stad, en ben naar een gewone school gegaan. Als klein kind zei ik al niet veel, en later werd ik dan ook een saaie piet. Ik leerde een gewoon meisje kennen, en maakte een gewone kalverliefde door. (De jacht op het verloren schaap, 46)

Verder vertelt hij dat hij in Tokio gestudeerd heeft en daarna met een vriend een klein vertaalbureau is gestart. Na een huwelijk van vier jaar, is hij sinds twee maanden van zijn vrouw gescheiden. Hij heeft een oude kat en rookt veertig sigaretten per dag. Hij vertelt haar dat hij drie pakken, zes stropdassen en vijfhonderd lp’s heeft, de namen van alle daders in Ellery Queens romans uit zijn hoofd kent en de helft van Prousts À la recherche du temps perdu heeft gelezen. ’s Zomers drinkt hij bier en ’s winters whiskey. Maar deze droge opsomming van zijn leven overtuigt het meisje niet. “Jouw leven is niet saai, jij wilt een saai leven. Heb ik gelijk of niet?”. Ze wijst Boku erop dat hijzelf degene is die zijn leven alledaags probeert te houden. Nadat Boku over zijn leven verteld heeft, verklaart het meisje hem onomwonden dat hij “maar voor de helft leeft … De andere helft is onontgonnen gebied.”

Enigszins van zijn stuk gebracht door de scherpe observatie van het meisje, geeft Boku haar gelijk:

Mijn leven is niet saai, maar ik wil een saai leven – dat kan zijn. Maar het komt op hetzelfde neer. Hoe je het ook wendt of keert, dat is waar ik mee opgescheept zit. Iedereen doet zijn best om aan de verveling te ontkomen, terwijl ik de verveling juist zoek. … Daarom beklaag ik me er ook niet over dat mijn leven zo saai is geworden – saai genoeg, in elk geval, om mijn vrouw het huis uit te jagen. (De jacht op het verloren schaap, 48)

Inderdaad, zoals ook de boeken voorafgaand aan De jacht op het verloren schaap vertellen (Luister naar de wind en Flipperen in 1973), brengt Boku zijn dagen zo kalm en routinematig door dat ze niet van elkaar te onderscheiden zijn en dat hij dikwijls zijn besef van tijd verliest. Hij staat op, doet wat vertaalwerk op kantoor, luncht in hetzelfde tentje buiten de deur, flirt wat met de secretaresse, zet ’s avonds een plaat op en duikt met een boek, een biertje en een sigaret zijn nest in. En aan het eind van een dergelijke week concludeert hij: “Al met al was het een schitterende week, die het verdiende om onveranderd tot in alle eeuwigheid voort te duren.” Het is, met andere woorden, zijn bewuste streven een dergelijk leven te leiden. Maar hoe valt dit streven naar routine en sereniteit te rijmen met zijn obsessie voor de oren van het meisje? Een compleet vreemde mee uit eten vragen op basis van een foto van haar oren, is moeilijk saai of alledaags te noemen. Wat is het verband tussen de oren van het meisje en Boku’s alledaagse bestaan? Wat is het aan haar oren dat ze zo onweerstaanbaar voor hem maakt?

Over de oren van het meisje zegt Boku dat ze alles overtreffen “wat dit leven te bieden heeft”. Natuurlijk bedoelt Boku hiermee te zeggen dat hij ze heel mooi vindt. Maar is dat alles? Als we zijn opmerking serieus nemen en toepassen op zijn eigen leefstijl, dan zien we dat hij met deze opmerking antwoord geeft op zijn eigen vraag: haar oren spelen inderdaad “boodschapper voor iets anders” – ze vormen het fetisjistische voorwerp dat staat voor alles wat zijn alledaagse en overzichtelijke leven overstijgt. Als Boku de stoute schoenen aantrekt en een afspraakje met haar maakt, zet hij zonder het zelf volledig te beseffen een eerste stap buiten dit bestaan. Het is het verlangen het ‘onontgonnen gebied’ van het leven te verkennen dat de betoverende oren van het meisje opeens in hem doet ontvlammen. Dit betekent dat er naast Boku’s bewuste streven een saai en overzichtelijk bestaan te leiden, een andere wil in hem bestaat die er juist op uit is zijn alledaagse leven voorgoed op het spel te zetten. De toverkracht van de oren van het meisje is het ‘gehoor’ geven aan deze tweede, door Boku zelf niet bewust gemaakte wil.

Twee willen tegenover elkaar in dezelfde persoon. Twee gebieden naast elkaar in hetzelfde leven. Een gespleten bestaan, waarvan de ene helft zich kenmerkt door een bewust nagestreefde alledaagsheid en de andere helft hier enkel nog verschijnt als een verlangen het ‘onontgonnen gebied’ te betreden. Het is de dynamiek tussen deze ‘leefhelften’ die we moeten onderzoeken, willen we grip krijgen op het leven dat Murakami beschrijft. In dit hoofdstuk staat het beginpunt van Murakami’s verhalen centraal: de alledaagsheid van zijn hoofdpersonen en het routinematige van hun bestaan. Hoe ziet dit alledaagse leven eruit? Welke idealen streven ze na en wat zijn de grenzen hiervan?

Het alledaagse, ideale leven

Ik heb de gave mijn eigen bestaan te kunnen scheiden van dat van anderen. … Door een dergelijk emotioneel sorteersysteem heb ik in de loop van mijn leven mijn wereld redelijk stabiel kunnen houden en heel wat onnodige problemen vermeden. (De opwindvogelkronieken, 107)

Of het nu gaat over Tengo uit 1Q84, het studentenbestaan van Watanabe uit Norwegian Wood, de ik-persoon uit de Rat-trilogie of die uit Hard-boiled Wonderland en het einde van de wereld, Toru uit De opwindvogelkronieken, Hajime uit Ten zuiden van de grens, steeds leven ze een uiterst regelmatig, afgeschermd leven, waarin de dagen automatisch in elkaar overvloeien. Het zijn rustige, individualistische personen die hun leven zo georganiseerd hebben dat ze in hun behoeftes kunnen voorzien zonder van anderen afhankelijk te zijn en zonder zelf iemand tot last te zijn. Ze zijn wars van ieder instituut dat zich met hen zou kunnen bemoeien. Van religie, groepsideologie en politiek willen ze niets weten en de over het algemeen zeer bescheiden personages gaan prat op hun individualiteit en hun vermogen zelf na te kunnen denken. Om een dergelijk leven voor elkaar te krijgen, zoeken ze een werkomgeving die geen hoge ambities vereist en hun veel ruimte biedt: ze worden freelance docent of broodschrijver, starten hun eigen jazzbar of openen een vertaalbureau. Ze willen hun eigen weg in het leven gaan, hoe middelmatig die ook mag zijn: “het is misschien een eentonige wereld, maar het is wel mijn wereld.”

In de regel beschouwen ze zichzelf als mensen die de wereld en het leven “het liefst gemakshalve bekijken”. Ze doen het huishouden, koken wat, drinken af en toe een whiskeytje of halen een donut bij een koffietent, verdwijnen liever in een boek dan dat ze vrienden maken, werken wat en gaan zo nu en dan met iemand naar bed. Voor hen doet iedere mogelijke vorm van hechting – emotionele hechting voorop – afbreuk aan hun onafhankelijkheid. Het maakt op dit punt weinig uit of ze vrijgezel zijn of getrouwd, zoals onder andere blijkt uit de volgende opmerking van de hoofdpersoon uit Hard-boiled Wonderland:

Ik ben vijf jaar getrouwd geweest, maar ik weet amper nog hoe dat was. Ik heb het gevoel dat ik altijd op mezelf ben geweest. … Twee mensen kunnen in hetzelfde bed slapen en toch alleen zijn als ze hun ogen dichtdoen. (Hard-boiled Wonderland, 377, 388)

Niettegenstaande deze afstand tussen hem en zijn vrouw vond hij het “heerlijk om getrouwd te zijn”. Sterker nog, het is precies in de afstand tot andere mensen en nieuwe gebeurtenissen dat Murakami’s personages op hun gemak zijn.

Uiteraard zijn er echter zaken in het leven waar ze vrij weinig aan kunnen doen, en hun houding hiertoe is die van een zo groot mogelijke acceptatie en relativering. Wat hun ook overkomt, in eerste instantie mag het hun stabiliteit niet in het geding brengen. Aan de waarden ‘zelfstandigheid’ en ‘individualiteit’ kunnen we dus die van ‘onverstoorbaarheid’ toevoegen. De beloning die ze hiervoor krijgen, uit zich in het comfort en de gemoedsrust die ze in hun eenzaamheid ervaren. Voor hen hoeft het leven niet zo bijzonder te zijn. Het woord geluk is hun in eerste instantie vreemd, tevredenheid is voor hen belangrijker. Meer verlangen ze eigenlijk niet van het leven. In hun ogen vormen andersoortige verlangens zelfs een bedreiging. Werkelijk verlangen problematiseert namelijk de grenzen van het huidige bestaan. Het betekent qua wil en verbeelding verder kijken dan de eigen vertrouwde leefstijl en de persoon die men nu denkt te zijn. Wanneer ze een verlangen in zichzelf zouden toelaten, zouden ze dus buiten hun veilig omlijnde leven moeten treden. Murakami’s protagonisten begrijpen ook wel dat hun leven andere mensen misschien saai lijkt, maar daar trekken ze zich niet bijster veel van aan – zelfs niet als ze anderen daarmee afstoten. Mensen komen en gaan, maar zij veranderen niet. Alles wat zich buiten dit bestaan afspeelt en daarmee potentieel hun overzichtelijke bestaan in de war schopt, veroorzaakt in hun ogen enkel ‘onnodige problemen’ zoals de zelfbewuste Toru hierboven opmerkt. Alles heeft er de schijn van dat ze compleet op hun gemak zijn in deze leefstijl: voor hen speelt het ideale leven zich af binnen de grenzen van hun eigen, alledaagse bestaan.

Bovendien duidt de wijze waarop ze hun gecontroleerde bestaan koesteren erop dat hun leefstijl niet zomaar een ‘fase’ betreft waar ze nu eenmaal doorheen moeten. Wat zij het liefst willen is hun routinematige bestaan zo lang mogelijk in stand houden. Ze hebben een hoge mate van zelfstandigheid verworven, een stabiel beeld van zichzelf geconstrueerd en mechanismes ontdekt om zich tegen de roerigheid van de ziel en het leven te kunnen weren. En het zijn deze zaken die ze tegen elke prijs willen waarborgen. Wat hun alledaagse bestaan voor hen ideaal maakt is, in één woord, het zelfbehoud dat ze ermee denken te kunnen garanderen.

Aan de grenzen van het alledaagse leven

Voor een groot deel lukt het de protagonisten om hun leefwijze als een ideaal te communiceren. Ze zijn, om met Jay Rubin te spreken, ‘cool’ in hun normaliteit of alledaagsheid.

Boku is met dood en desillusie in aanraking geweest, maar is boven alles een gewone, bierdrinkende jongeman, geen supergevoelige kunstenaar of briljante intellectueel. Hij is beleefd en goedgemanierd, houdt van honkbal, rock en jazz, is geïnteresseerd in meisjes en seks, maar er niet door geobsedeerd en is zacht en attent tegenover zijn bedpartners. Eigenlijk is het een soort rolmodel …8 (Rubin, 38)

Rubins analyse van de ik-personen als ‘rolmodel’ is interessant en brengt het ontwapenende effect tot uitdrukking dat zij op de lezer hebben. Over hun eigen gebreken en hun leed spreken ze op innemende en ontnuchterende wijze. Ze zijn zo stabiel dat ook de meest absurde gebeurtenissen in eerste instantie op dezelfde pagina lijken te worden verwerkt. Daarnaast zijn ze attent, behulpzaam en begripvol tegenover anderen en hun onverstoorbaarheid werkt als een magneet op degenen die bescherming en geborgenheid zoeken. In hun sereniteit onder zware omstandigheden is eveneens troost te vinden, en meer dan eens ook een bepaalde wijsheid. Daarnaast hangt er een uiterst romantische sfeer van vrijheid en ongebondenheid in de eenpersoonsappartementen vol boeken, muziekplaten, sigaretten, whiskey en pas ontmoete vrouwen. Wanneer de protagonisten wel getrouwd zijn, is de geborgenheid die ze vinden in de afstandelijke maar ‘vriendelijke en kalme liefde’ die ze met hun vrouw delen eveneens voelbaar, net als de kracht die ze daar lange tijd uit putten. En ook de angst om hun zelfstandigheid en onverstoorbaarheid te verliezen wanneer zij zich dieper zouden hechten, is natuurlijk reëel. Elke keer dat Murakami’s personages gedwongen worden zich opnieuw te oriënteren is het gevaar dat ze zichzelf verliezen prominent aanwezig: aan de grenzen van hun alledaagse bestaan wacht hun onder meer een confrontatie met de dood.

Op een belangrijk punt is de typering van Murakami’s alledaagse en autonome hoofdpersonen als rolmodellen echter eenzijdig. Deze laat namelijk het cruciale feit buiten beschouwing dat, ondanks hun verwoede pogingen, geen van de hoofdpersonen er uiteindelijk in slaagt dit leven vol te houden. De harde les die ze in Murakami’s verhalen leren, is dat het leven zich niet zomaar laat rijmen met het zelfbehoud dat ze nastreven. Buiten het domein van het ‘normale leven’ van de Murakami-personages bevindt zich een rijk dat even intrigerend als gevaarlijk is. Net zo constant als de uitgangspositie van coole, gecontroleerde alledaagsheid, is Murakami’s problematisering ervan. Wanneer de hoofdpersoon uit Flipperen in 1973 aan zijn toekomstige vrouw (die hem later ook weer zal verlaten) vertelt dat voor hem de beste manier van leven erin bestaat “beter nooit meer iets [te] willen”, lijkt ze niet erg onder de indruk:

‘Als je dat echt meent,’ zei ze, ‘kun je net zo goed in een schoenendoos gaan wonen.’ (Flipperen in 1973, 105)

Aan de grenzen van hun alledaagse bestaan wachten ervaringen die hun levens doen schudden en van hen vragen zich geheel opnieuw te vormen. In contrast met de naamloze bedpartners en de kortstondige affaires is er de dame voor wie de hoofdpersonen alles op het spel zetten; tegenover de beheersbaarheid van hun routine plaatst Murakami de overweldigende kracht van het lot; in plaats van eeuwige onverstoorbaarheid leren de protagonisten de stormachtige gemoedsbewegingen van de (eigen) geest kennen. En hoewel de hoofdpersonen meer dan eens nog ver in hun avontuur klagen dat ze het liefst gewoon weer hun normale leven voortzetten, is het pas wanneer ze hun beschermende onverschilligheid opgeven dat het leven zich opnieuw laat omarmen.

Van hieruit gezien is Murakami’s werkelijke verhaal de onhoudbaarheid van het comfortideaal en het spel met de grens tussen alledaags en buitengewoon, overzichtelijk en chaotisch. Het is alsof hij steeds de grenzen van het ideaal van zelfbehoud en onverstoorbaarheid wil testen en een in eerste instantie overtuigend en romantisch ideaal uitwerkt dat in de loop van het verhaal echter niet anders kan dan falen, en dat iedere keer weer tegen zijn eigen gebrekkigheid aanstuurt. Maar wil dit dan zeggen dat Murakami de alledaagsheid afwijst? Dat is geenszins vanzelfsprekend. Het is namelijk eveneens eenzijdig om te zeggen dat de personages in hun vasthouden aan de alledaagsheid gewoonweg naïef of laf zijn, net als dat het te simpel is om het vrijgezellenbestaan van sommige van hen enkel af te doen als puberaal. Ook de waarde van alledaagsheid en onafhankelijkheid laat zich hier niet zomaar ontkennen.

Veeleer is er sprake van een zekere spanning of dubbelheid in Murakami’s literatuur: enerzijds de idealisering van het alledaagse, overzichtelijke bestaan en de problematisering van alles wat daarbuiten ligt, anderzijds de problematisering van dit comfortideaal en de romantisering van alles wat de alledaagsheid en het zelfbehoud doorbreekt. Voor zover alledaagsheid zich bij Murakami kenmerkt door een hardnekkig vasthouden aan een onverstoorbaar, geroutineerd en overzichtelijk bestaan, en de grenservaringen zich door de oproep aan de mens om zichzelf op het spel te zetten, kunnen we deze dubbelheid karakteriseren als een spanning tussen zelfbehoud en zelftransformatie. Deze spanning is voortdurend in zijn verhalen aanwezig, en het lijkt alsof Murakami allerlei variaties op deze thematiek uitwerkt. Vanuit verschillende hoeken wordt de alledaagsheid en het zelfbehoud van Murakami’s personages benadrukt en tegelijkertijd geproblematiseerd, zoals blijkt uit de volgende voorbeelden die we hieronder kort uitwerken: de figuur van de getrouwde vrouw, naamloosheid, het groene monster, een vrouw die niet meer slaapt en de figuur van de lege huls.

De getrouwde vrouw

Één keer per week kwam zijn vriendin (een getrouwde vrouw) op bezoek en dan brachten ze de middag samen door. Seks met een getrouwde vrouw die tien jaar ouder was dan hijzelf was bevredigend, en ook ongedwongen, want hun verhouding dreigde zich niet tot iets meer te ontwikkelen. (1Q84, b1, 42)

Soms is ze niet getrouwd maar heeft ze wel een vaste vriend en kinderen, vaak is ze ouder dan de protagonist – altijd speelt haar leven zich voor een significant deel af buiten het zijne. Voor hun getrouwde vriendin voelen de mannen in Murakami’s wereld warmte en genegenheid, maar nooit zoveel dat ze zich werkelijk hoeven binden. Bij hen kunnen ze hun seksuele verlangens kwijt zonder dat hun vriendinnen – en dit is voor de vertellers cruciaal – werkelijk iets van hen verwachten. De vrouwfiguren uit Murakami’s vroege werk die nooit helemaal tot zijn protagonisten doordringen, komen in zijn meest recente werk tot volle wasdom in de figuur van de oudere, getrouwde vrouw. Wat is de functie van deze figuur? Waarom komt ze zo regelmatig voor in de verhalen van Murakami?

De paradigmatische vorm van de relatie tussen de hoofdpersoon en de getrouwde vrouw vinden we in 1Q84. De verscheidene keren dat Tengo, de hoofdpersoon uit een van de twee verhaallijnen, reflecteert op zijn omgang met vrouwen komt hij er steeds op uit dat wat hij het liefst wil rust, vrede en veiligheid is.

Vrouwen van dezelfde leeftijd ontmoeten, verliefd worden, een seksuele relatie aangaan, met alle onvermijdelijke verantwoordelijkheden van dien – dat was niets voor hem. De psychologische stappen die je moest zetten, de subtiele suggesties over wat mogelijk was en wat niet, de bijna onvermijdelijke botsing tussen haar verwachtingen en de jouwe… Het was allemaal zo lastig, en als het even kon wilde hij die ballast niet. (1Q84, b1, 351)

Een diepere relatie komt hem voor als een bedreiging van zijn vredige bestaan, als ballast. Het liefst vermijdt hij alle verantwoordelijkheden en kwetsbaarheden die bij een liefdesrelatie komen kijken. De weerstand om substantiële invloed op iemand anders’ leven uit te oefenen en om zelf beïnvloed te worden, komt op symptomatische wijze naar voren in de passiviteit die hij nastreeft in seks.