Radicalisering ontrafeld

Tien redenen om een terroristische aanslag te plegen

Teun van Dongen

AUP

Ontwerp omslag: Inkahootz

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6298 204 8

e-ISBN 978 90 4853 191 2 (pdf)

e-ISBN 978 90 4853 192 9 (ePub)

NUR 697

Uitgeverij AUP is een imprint van Amsterdam University Press.

© T. van Dongen / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2017

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Inhoudsopgave

Voorwoord

Inleiding: de impasse in het terrorismedebat

Deel I Politieke redenen

1. Tegen repressie

2. Tegen de ellende van de ander

3. Tegen de grote samenzwering

4. Voor de heilstaat

Deel II Persoonlijke redenen

5. Erkenning

6. Zekerheid

7. Bescherming

8. Zelfopoffering

9. Zelfverheffing

10. Sensatiezucht

Epiloog

Afkortingenlijst

Voor wie meer wil weten

Voorwoord

‘De discussie over radicalisering wordt al vijftien jaar gedomineerd door twee theorieën, waar iedere opmerkzame krantenlezer met gemak serieuze gaten in kan schieten’, schrijft Teun van Dongen. Daarin heeft hij gelijk.

Terrorisme is gewelddadig politiek activisme. Elke serieuze terrorismeonderzoeker weet dat verklaringen moeten worden gevonden in de politieke doelen die terroristen willen bereiken. Daarom volstaan voor de hand liggende intuïtieve verklaringen, zoals slechte sociaaleconomische omstandigheden en religieus fanatisme, niet.

Religie en ideologie spelen natuurlijk een rol, maar vooral als middelen om aanhangers te mobiliseren en te rekruteren voor de opstand tegen al dan niet vermeende mistanden. Zo ligt de basis van het huidige islamitische terrorisme in belangrijke mate in de Golfoorlog van het begin van de jaren negentig, toen Amerikanen in Saoedi-Arabië werden gelegerd. Deze Westerse inmenging werd een politiek feit dat het waard was om tegen te vechten.

Hoe kan het toch dat verklaringen die elke wetenschappelijke onderbouwing missen voor waar worden aangenomen en het publieke en politieke discours beheersen? Komt het omdat wij in een maatschappij leven waarin feiten en meningen op een hoop worden gegooid? Komt het omdat emotie in het debat overheerst en de reactie op het nieuws inmiddels belangrijker is geworden dan het nieuws zelf? Is de reden dat na aanslagen het debat vooral gaat over de vraag hoe dit kan worden voorkomen? Of komt het omdat terroristen in het publieke debat nauwelijks aan het woord komen?

Dat laatste is zeker niet het geval in dit boek. Er wordt uit talloze citaten van geradicaliseerden en terroristen geput. Deze citaten geven een andere kijk geven op motivaties. Omdat die citaten voor de eerste keer systematisch bij elkaar worden gebracht, is dit boek een waardevolle bijdrage aan een beter inzicht in wat er echt aan de hand is.

Rob de Wijk

Inleiding: de impasse in het terrorismedebat

Kort na de aanslagen van 7 juli 2005 gaf de Britse premier Tony Blair een toespraak waarin hij uitlegde hoe hij de terroristische dreiging het hoofd ging bieden. Zijn optreden was hard nodig, want in de crisissfeer die door de aanslagen was ontstaan, had de bevolking behoefte aan een leider. Blair stelde niet teleur. Met de eloquentie die veel Britse premiers eigen is, benadrukte hij het belang van vastberadenheid en sprak hij zijn afschuw uit over de nietsontziende haat die van de aanslagen uitging. Ook ging hij in op de aard van de dreiging. Hij liet daarbij weinig onduidelijkheid bestaan over waar volgens hem de kern van het probleem lag. ‘We hebben hier te maken met een kwaadaardige ideologie,’ zei Blair, die Al Qaida-strijders en andere jihadisten omschreef als religieuze fanatici die geweld gebruikten om een fundamentalistische politieke agenda door te voeren. Hij haastte zich echter ook om te zeggen dat de islam van de daders geen recht deed aan de beschaafde en democratische essentie van de ware islam.

Blairs toespraak is exemplarisch voor de wijze waarop veel regeringsleiders, ook Gordon Brown, George W. Bush en Barack Obama, tegen het jihadistisch terrorisme aankijken: ja, de daders handelen vanuit een religieuze inspiratie, maar de islam van de daders is niet de echte islam. Begin 2015 was het de beurt aan de Franse premier François Hollande om dit standpunt in te nemen. In een televisietoespraak naar aanleiding van de aanslag op de redactie van het Franse satirische tijdschrift Charlie Hebdo zei hij: ‘Degenen die deze daad begaan hebben, deze terroristen, deze gekken, deze fanatici, hebben niets te maken met het islamitische geloof.’

Veel islamitische organisaties in het Westen maken een vergelijkbaar onderscheid tussen de ware islam en de overtuigingen van de jihadisten. Op de website van de Grote Moskee in Parijs verscheen kort na de schietpartij bij Charlie Hebdo een verklaring waarin het moskeebestuur zei dat de daders zich ten onrechte op de islam beriepen om hun actie te rechtvaardigen. Ook de Britse Moslimraad stelde na de aanslag op Charlie Hebdo dat de daders weliswaar zeiden te handelen uit verontwaardiging over de belediging van Mohammed, maar dat ze door hun actie de islam juist hadden beledigd.

Maar niet iedereen accepteert dit onderscheid tussen een jihadistische en een juiste interpretatie van de islam. De aanhangers van het idee dat jihadisten de islam verkeerd uitleggen, staan lijnrecht tegenover hen die menen dat het huidige jihadistisch terrorisme logisch voortvloeit uit de islam. Verschillende commentatoren, in Nederland en daarbuiten, houden de islam zelfs rechtstreeks verantwoordelijk voor de jihadistische dreiging waar de wereld vandaag de dag mee te maken heeft. Afshin Ellian, hoogleraar Rechtsgeleerdheid in Leiden en columnist voor Elsevier, noemde het in 2014 zorgelijk dat minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Ronald Plasterk de islamitische grondslag van de terroristische dreiging niet erkent. Een dag na de aanslag op Charlie Hebdo schreef hij in Elsevier dat de islam ten onrechte de religie van de vrede wordt genoemd. Ellians collega Paul Cliteur gaat nog een stap verder. In zijn boek Het monotheïstische dilemma neemt hij ook het christendom en het jodendom de maat. Volgens hem heeft ‘religieus terrorisme iets te maken met een bepaalde logica die besloten ligt in het “monotheïsme”, dat wil zeggen de drie abrahamitische godsdiensten van Jodendom, christendom en islam.’ Het dilemma waar Cliteur in de titel van zijn boek naar verwijst, is de keuze tussen loyaliteit aan de godsdienst of loyaliteit aan de staat. Cliteur stelt dat de godsdienst het vaak wint, waardoor gelovigen geen moeite hebben met handelingen, onder meer terroristische aanslagen, die volgens de normen van de staat ontoelaatbaar zijn.

Door de felle toon van het debat over de verhouding tussen terrorisme en de islam, is het gemakkelijk om te vergeten dat beide kampen het op één fundamenteel punt met elkaar eens zijn. Commentatoren als Ellian en Cliteur hebben met de Britse Moslimraad en het bestuur van de Grote Moskee in Parijs gemeen dat ze vinden dat jihadisten hun inspiratie uit religieuze ideeën halen. Beide partijen in het debat hebben dus in wezen een vergelijkbare opvatting van wat mensen tot terrorisme drijft: ze zien radicalisering als het internaliseren van religieuze ideeën die tot geweld aanzetten.

Ook de specialistische organisaties binnen de Nederlandse overheid leggen de link tussen de islam en terrorisme. In 2009 bracht de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding het rapport Ideologie en strategie van het jihadisme uit. Hoewel de NCTb in het rapport omzichtig uitlegde dat er ook niet-gewelddadige interpretaties van de islam mogelijk zijn, staat in het rapport duidelijk dat jihadisten hun inspiratie uit de koran halen. Enkele jaren eerder had de AIVD in het rapport Van dawa tot jihad al beargumenteerd dat de daden van jihadistische terroristen waren ingegeven door radicale interpretaties van de islam.

In het publieke en politieke debat over de oorzaken van terrorisme bestaat echter ook een geheel andere stroming, namelijk de aanhangers van de zogenoemde ‘voedingsbodem-these’. Volgens deze opvatting leiden zaken als armoede, discriminatie en een gebrek aan perspectieven op de arbeidsmarkt tot een frustratie die ertoe leidt dat jonge moslims zich van de maatschappij afkeren en ontvankelijk worden voor radicale ideeën. Zoals president Obama het in februari 2015 tijdens een topconferentie over radicalisering verwoordde: ‘Als miljoenen mensen – vooral jongeren – arm zijn en geen hoop op de toekomst hebben, als corruptie dagelijks mensen vernedert, als er geen kanalen zijn waarlangs mensen hun zorgen kunnen uiten, groeit de wrok en neemt het risico op extremisme en instabiliteit toe.’

Dat veel overheden de ‘voedingsbodem-these’ onderschrijven, blijkt duidelijk uit het gegeven dat veel nationale antiterrorismestrategieën een preventieve pijler hebben. In Nederland liep van 2007 tot en met 2011 het Actieplan Polarisatie en Radicalisering, een verzameling projecten waarmee lokale overheden en andere organisaties probeerden de voedingsbodem van terrorisme en radicalisering weg te nemen. Het Actieplan is na 2011 niet verlengd, onder meer als gevolg van de bezuinigingen op de overheidsuitgaven, maar onder andere D66 en de SP pleiten nog steeds voor het verbeteren van de sociaaleconomische omstandigheden als manier om terrorisme te voorkomen.

Ook in andere landen heeft de ‘voedingsbodem-these’ voet aan de grond gekregen. Een duidelijk voorbeeld is het Verenigd Koninkrijk, dat in de strijd tegen radicalisering een aanpak heeft gekozen die sterke overeenkomsten vertoont met het Actieplan Polarisatie en Radicalisering. Net als in Nederland stelt de overheid in Groot Brittannië fondsen beschikbaar waarmee lokale organisaties projecten kunnen opzetten om radicalisering te voorkomen. Zelfs de antiterrorismestrategie van de Verenigde Staten, een land dat in de strijd tegen terrorisme zelden zachtzinnig te werk gaat, heeft aandacht voor de voedingsbodem (root causes) van de jihadistische dreiging.

Deze twee ideeën, de ‘voedingsbodem-these’ en het idee dat jihadisten uit religieus fanatisme handelen, zijn al geruime tijd de belangrijkste verklaringen die worden aangedragen om de jihadistische aanslagen in het Westen te begrijpen. Dit is opmerkelijk, want terrorismebestrijding staat al lang hoog op de politieke agenda. Het is bijna vijftien jaar geleden dat Al Qaida de Twin Towers in de as legde en een vliegtuig op het Amerikaanse ministerie van Defensie liet neerstorten, en het is meer dan tien jaar geleden dat Europa door de aanslagen in Londen werd geconfronteerd met jihadistisch terrorisme van eigen bodem. Men zou verwachten dat het discours een zekere ontwikkeling doormaakt als gevolg van de toenemende kennis over terrorisme en radicalisering, maar aan het publieke en politieke debat over radicalisering is in de afgelopen vijftien jaar eigenlijk weinig veranderd. Dit zou nog niet zo erg zijn, ware het niet dat de twee theorieën die het debat beheersen, ernstige tekortkomingen kennen.

Het religieus fanatisme als verklaring voor terrorisme is om drie redenen problematisch. In de eerste plaats gaat de theorie voorbij aan het gegeven dat lidmaatschap van een sociale beweging of groep in sommige gevallen voorafgaat aan de internalisering van de ideeën van de beweging of de groep. Dit is misschien moeilijk te geloven, maar onderzoeken naar onder meer de jihadistische beweging in het Westen en de anti-abortusbeweging in de Verenigde Staten wijzen dit uit: sommige mensen worden eerst lid van een groep en nemen dan pas de overtuigingen van de groep over. Dit betekent dat de motivatie van een terrorist meer inhoudt dan alleen politiek of religieus fanatisme. Hij kan dit fanatisme na zijn toetreding hebben ontwikkeld, maar de kans is groot dat hij een geheel andere reden heeft gehad om zich bij de terroristische cel of groep aan te sluiten.

Het tweede probleem is dat motivatie en religieuze en ideologische overtuigingen van jihadisten elkaar beïnvloeden. De stelling dat jihadisten uit religieus fanatisme handelen, veronderstelt dat overtuigingen de motivatie bepalen. Dat kan kloppen, maar daarmee is de kous nog niet af. Het werkt namelijk ook andersom: de motivatie van jihadisten bepaalt ook hun religieuze en ideologische overtuigingen. Radicaliserende jihadisten kiezen uit de koran, uit de online beschikbare propaganda en uit de preken van radicale imams precies die elementen die in hun wereldbeeld passen. Op deze manier stellen ze hun eigen ideologie samen. Het is dus niet per se zo dat jihadisten bepaalde religieuze teksten hebben bestudeerd en dat door deze teksten een behoefte aan politiek geweld is ontstaan. Bij de door de jihadisten zelf samengestelde islam is het eerder zo dat de jihadist een behoefte aan politiek geweld voelt en vervolgens selectief op zoek gaat naar koranfragmenten waarmee hij zijn hang naar geweld kan rechtvaardigen. Religie speelt in dergelijke gevallen geen leidende, maar slechts een ondersteunende rol.

Ten derde doen lang niet alle terroristische organisaties in hun rekrutering nadrukkelijk een beroep op het ideologisch besef van de beoogde rekruten. In tegenstelling tot wat veel mensen denken, bestaat de propaganda van de Islamitische Staat (IS) niet hoofdzakelijk uit argumenten over de interpretatie van de koran of van de werken van belangrijke schriftgeleerden. De organisatie probeert potentiële jihadisten over de streep te trekken met verhalen over de herrijzende islamitische gemeenschap, de oemma, en over het succes van de staat die de groep in Syrië en Irak uit de grond stampt. Daarnaast dienen ook de allure van het leven als strijder en zelfs de schoonheid van het Syrische en Irakese landschap als lokmiddelen.

Hoe zit het dan met de ‘voedingsbodem-these’? Deze vergaat het helaas niet veel beter, want ook op het idee dat zaken als armoede en een gebrek aan perspectief op de arbeidsmarkt mensen tot terrorisme aanzet, valt nogal wat af te dingen. Terrorisme is lang niet altijd het werk van kansarme, gemarginaliseerde mannen die door de maatschappij zijn afgewezen en zich daarom tot radicale ideeën en bewegingen wenden.

In de zomer van 2014 publiceerde IS de eerste onthoofdingsfilmpjes waarmee de groep de VS wilde bewegen tot het staken van de bombardementen die kort daarvoor waren begonnen. In de woorden van de beul die in de filmpjes te zien was: ‘Net als jullie raketten ons volk blijven raken, blijft ons mes de halzen van jullie volk doorklieven.’ Hij uitte dit dreigement in een overduidelijk Cockney-accent, en gaf daarmee een belangrijke aanwijzing over zijn identiteit prijs. Het speurwerk kon beginnen, en enkele maanden later berichtte de Washington Post dat Jihadi John, zoals de beul bekend was komen te staan, in werkelijkheid Mohammed Emwazi heette. De media vestigden meteen de aandacht op de achtergrond van Emwazi. Blijkbaar in tegenstelling tot wat men verwacht had, was Emwazi niet afkomstig uit een verpauperde achterstandswijk, maar uit de Britse middenklasse. Hij was afgestudeerd aan de Universiteit van Westminster en werkte als computerprogrammeur in Koeweit. En in dit opzicht was hij geenszins uniek.

Zo was Nidal Hasan, die in 2009 dertien man doodschoot tijdens een aanslag op een legerbasis in Texas, opgeleid tot psychiater en had hij de rang van majoor in het Amerikaanse leger: niet echt het profiel van een door de samenleving verstoten randfiguur. Andere voorbeelden van terroristen die bepaald niet kansarm waren, zijn Faisal Shazhad en Umar Abdulmutallab. Shazhad, zoon van een hoge militair in het Pakistaanse leger, had bedrijfskunde gestudeerd en werkte als financieel analist voor een cosmeticabedrijf. Niettemin probeerde hij op 1 mei 2010 tevergeefs op Times Square in New York een autobom tot ontploffing te brengen. Abdulmutallabs verhaal is zo mogelijk nog opmerkelijker. Volgens de Britse krant The Times kwam Abdulmutallab, de zoon van een Nigeriaanse zakenman, uit ‘een van de rijkste families in Afrika’. Hij groeide op in weelde en studeerde aan een prestigieuze Britse universiteit, maar ondanks deze bevoorrechte achtergrond probeerde hij op kerstavond 2009 in een vliegtuig een explosief tot ontploffing te brengen.

Bovenstaande opsomming is verre van compleet, maar het is duidelijk dat ook studenten en jonge intellectuelen die willen opkomen voor een onderdrukte groep, zich tot terrorisme kunnen wenden. Dit bleek al rond het begin van de twintigste eeuw. De terroristische vleugel van de anarchistische beweging slaagde destijds in om onder anderen een tsaar, een Amerikaanse president en een Franse president om het leven te brengen in een poging het lot van de arbeidersklasse te verbeteren. Dit beeld werd nog eens bevestigd in de jaren zestig en zeventig, toen zich een nieuwe golf van links-extremistisch terrorisme voordeed. Terroristische groepen als de Weather Underground en de Rote Armee Fraktion (RAF) kwamen voort uit de studentenbeweging, dus ook hier was het niet de arbeidersklasse die de aanslagen pleegde. Net als bij de aanslagen van de anarchisten rond 1900 waren de daders van de jaren zestig en zeventig afkomstig uit hogere sociale klassen. Slechts weinigen van hen hebben ooit direct te maken gehad met omstandigheden die men als voedingsbodem voor terrorisme zou kunnen zien.

De ‘voedingsbodem-these’ heeft dus een groot probleem: terrorisme is een vorm van politiek activisme, en net als andere vormen van politiek activisme is ook terrorisme het domein van welvarende en hoogopgeleide personen. Dit betekent niet dat geen enkele terrorist handelt uit frustratie over directe ervaringen met slechte sociaaleconomische omstandigheden, maar de ‘voedingsbodem-these’ is erg moeilijk te rijmen met de achtergronden van op zijn minst een groot aantal van degenen die daadwerkelijk aanslagen hebben gepleegd.

De slotsom van deze bespiegelingen over de ‘voedingsbodem-these’ en het religieus fanatisme als verklaring voor terrorisme is geen vrolijke: de discussie over radicalisering wordt al vijftien jaar lang gedomineerd door twee theorieën waar iedere opmerkzame krantenlezer met gemak serieuze gaten in kan schieten. Het is dus een understatement om te stellen dat het debat dringend een nieuwe impuls nodig heeft als we ooit op een verstandige manier met de radicaliseringsproblematiek willen omgaan.

Daarom wil ik in de volgende hoofdstukken een nieuw licht werpen op de simpele, maar pregnante vraag: waarom plegen mensen terroristische aanslagen? Ik zal hierbij duidelijk maken dat de redenen waarom mensen tot terrorisme overgaan zeer divers zijn en niet altijd iets van doen hebben met de ‘voedingsbodem-these’ of met ideologisch fanatisme. Deze twee factoren kunnen een rol spelen, maar er zijn verschillende andere redenen die minstens zo belangrijk zijn. Daarnaast wil ik laten zien dat het geen zin heeft om met betrekking tot de motivatie van terroristen in algemeenheden te spreken. Binnen een beweging en zelfs in één enkele persoon speelt een groot aantal verschillende motivaties tegelijk een rol.

Voor een goede afbakening is het belangrijk om op te merken dat ik me in dit boek alleen richt op radicalisering als de toenemende bereidheid om door terroristische aanslagen ingrijpende maatschappelijke veranderingen tot stand te brengen. Ik ga het niet hebben over de ontwikkeling van radicale ideeën op zich. De Partij voor de Dieren vraagt om ‘radicaal andere keuzes’, maar daarmee is de partij uiteraard niet geradicaliseerd in de zin dat haar leden zich bezighouden met het voorbereiden en uitvoeren van terroristische aanslagen. Er zijn dus verschillende antwoorden mogelijk op de vraag wanneer iemand radicaal is. In het dagelijks leven slaat ‘radicaal’ vooral op doelstellingen. Een radicale oplossing voor een probleem op de werkvloer betekent een breuk met een oude manier van werken. In verband met terrorisme gebruiken mensen het begrip ‘radicaal’ echter om aan te geven dat zowel de doelstellingen als de middelen verder gaan dan wat volgens de heersende consensus acceptabel is. Om deze reden krijgt het begrip ‘radicaal’ een negatieve bijklank; veel mensen zien radicalisme als iets gevaarlijks. In dit boek gebruik ik het begrip ‘radicalisering’ uitsluitend met betrekking tot terrorisme. Ik vat ‘radicalisering’ daarom op als vergaand in doelen en middelen, wetend dat het woord ‘radicaal’ in andere contexten een andere betekenis heeft.

Tot slot is een opmerking over mijn bronnen op zijn plaats. Om de drijfveren van terroristen te achterhalen, zal ik in dit boek de terroristen zelf aan het woord laten. Veel terroristen hebben interviews gegeven, verklaringen doen uitgaan of autobiografieën gepubliceerd. Dit boek vertelt over de drijfveren die uit die bronnen naar voren komen. Ik heb daarbij gekeken naar terroristen uit heden en verleden. Het is waar dat de huidige generatie jihadisten anders is georganiseerd en andere politieke overtuigingen heeft dan bijvoorbeeld de Rote Armee Fraktion en de Irish Republican Army (IRA), maar in de loop van dit boek zal ik aantonen dat de drijfveren van de terroristen van vroeger en nu sterke overeenkomsten vertonen. Het is verleidelijk te denken dat de terroristische dreiging van vandaag de dag uniek is, maar de woorden en ervaringen van eerdere terroristen zijn van grote waarde om ook tot een beter begrip te komen van de huidige dreiging. Immers, zoals de Spaans-Amerikaanse schrijver en filosoof George Santayana al opmerkte: ‘Wie de geschiedenis niet kent, is, gedoemd ze te herhalen.’

Deel I

Politieke redenen

Mijn loopbaan als terrorisme-onderzoeker begon zo’n tien jaar geleden met een stageplaats op een door de Europese Commissie gefinancierd project dat voluit Transnational Terrorism, Security and the Rule of Law heette. De uitvoering van het project was in handen van een consortium van zes denktanks op het gebied van nationale en internationale veiligheid. Een van deze denktanks was The Hague Center for Strategic Studies, waar ik indertijd stage liep. De Europese Commissie had een flink budget beschikbaar gesteld voor dit project en verwachtte daar dan ook veel voor terug. Een van de wensen was om te komen tot een sluitende definitie van terrorisme. De definitie-kwestie was voor de Commissie zelfs zo belangrijk dat er een apart rapport over moest verschijnen. Dat kwam er dan ook, maar het resultaat was enigszins ontnuchterend: na maanden van werk konden de onderzoekers niet anders concluderen dan dat het niet mogelijk was om een sluitende definitie van terrorisme te formuleren.

Deze mislukking had verschillende oorzaken. In de eerste plaats is er het probleem dat iemand die voor de ene persoon een terrorist is, voor iemand anders een vrijheidsstrijder kan zijn. Of iemand een terrorist is of niet, hangt dus mede af van de politieke voorkeur van degene die dit oordeel uitspreekt. Daarbij is het zo dat ‘terrorisme’ een uitermate negatieve bijklank heeft. Dit blijkt ook uit het feit dat geen terrorist ter wereld zichzelf een terrorist noemt. Iets anders waar politici, academici en andere betrokkenen het niet over eens kunnen worden, is of geweld tegen militairen ook terrorisme kan zijn. Volgens sommige definities is terroristisch geweld gericht tegen burgerslachtoffers, terwijl andere definities die voorwaarde niet stellen. Verder is er dan nog de vraag naar de toepasbaarheid van het begrip terrorisme op staten: kunnen staten ook terroristisch geweld gebruiken of is terrorisme voorbehouden aan niet-statelijke actoren? Ook op dit punt zijn de meningen verdeeld.

Gelukkig zijn er ook aspecten in de definitie van terrorisme waar politici en onderzoekers het wel over eens zijn. Een element dat in vrijwel alle definities terugkomt, is dat het een politiek doel dient. Terroristisch geweld is, anders gezegd, bedoeld om een verandering tot stand te brengen in de manier waarop een maatschappij functioneert. Verderop in dit boek zal ik laten zien dat veel redenen waarom mensen terrorist worden niets te maken hebben met politiek of ideologie. Omdat terrorisme in essentie echter een vorm van politiek geweld is, is dit boek niet compleet zonder een deel dat over de politieke motieven van terroristen gaat. Wat voor maatschappelijke veranderingen willen ze tot stand brengen? En welke rol spelen religie en ideologie daar nu eigenlijk bij? Om tot een antwoord op deze vragen te komen, maak ik een onderscheid tussen vier politieke redenen: verzet tegen repressie en discriminatie, de strijd tegen de ellende van anderen, het gevecht tegen een samenzwering, en de strijd voor de opbouw van een nieuwe heilstaat.

1. Tegen repressie

Zoals ik in de inleiding heb uitgelegd, zien veel politici en commentatoren terroristen als gedreven, of zelfs verblind, door ideologie. De werkelijkheid is echter minder eenvoudig. Terroristen handelen vaak uit verontwaardiging over de reële of vermeende repressie van de sociale groep waar ze voor opkomen. Ideologie is in dergelijke gevallen niet de doorslaggevende reden om aanslagen te plegen. Wie de motivatie van terroristen wil begrijpen, moet niet alleen naar ideologie kijken, maar moet ook rekening houden met politieke motivaties die aardser, praktischer en minder ambitieus zijn. Dit onderscheid tussen ideologische doelstellingen voor de langere termijn en praktische doelstellingen voor de korte termijn komt terug in het terrorisme van allerlei ideologische stromingen, te beginnen met het anarchisme.

Op 23 juli 1892 pleegde Alexander Berkman een moordaanslag op de Amerikaanse industrieel Henry Clay Frick, die op dat moment verwikkeld was in een bittere strijd met de arbeiders van de staalfabriek waar hij eigenaar van was. Berkman schoot Frick in diens kantoor neer, maar voordat hij het genadeschot kon toedienen, sloeg een van Fricks assistenten Berkman met een hamer op zijn achterhoofd. In de daaropvolgende worsteling slaagde Berkman er nog in Frick met een mes in zijn been te steken, maar het slachtoffer overleefde de aanslag wonderwel.

Berkman was een anarchist. Zoals hij later in een korte inleiding op het anarchisme zou uitleggen, streefde hij naar ‘sociale omstandigheden waarin eenieder vrij zal zijn en waar eenieder de volste gelegenheid zou krijgen om zijn behoeftes en aspiraties te bevredigen, op basis van gelijke vrijheid voor allen’. Hiervoor was de omverwerping van de door het kapitalisme gedomineerde maatschappelijke orde noodzakelijk. De aanslag op Henry Clay Frick droeg echter hooguit indirect bij aan de verwerkelijking van dit hogere doel. Frick wilde de macht van de vakbonden breken en hij deinsde daarbij niet terug voor vuile trucs en bruut geweld. Berkman volgde de verwikkelingen rond de staalfabriek nauwgezet en nadat Frick de staking bloedig had neergeslagen, was de maat vol. ‘Frick is de verantwoordelijke factor in deze misdaad en hij moet voor de consequenties opdraaien,’ zei Berkman tegen Emma Goldman, de bekende Russisch-Amerikaanse anarchiste met wie hij nauw samenwerkte. Goldman, die bij de voorbereiding op de aanslag betrokken was, verklaart in haar autobiografie dat de aanslag op Frick was bedoeld om ‘terreur in de vijandelijke rangen te zaaien en om ze duidelijk te maken dat het proletariaat van Amerika zijn wrekers had’.