Elementaire Deeltjes

Elementaire Deeltjes, de serie boekjes van Amsterdam University Press (AUP), maakt kennis toegankelijk voor een breed publiek. Elementaire Deeltjes is dé manier om snel alles te weten te komen over de onderwerpen die je interesseren.

Experts nemen je mee op een ontdekkingsreis waarbij elk thema in de meest beknopte vorm volledig uitgediept wordt. Een serie handige en handzame boekjes, met altijd het antwoord op de vraag: ‘Hoe zit dat nou eigenlijk?’

Ga naar www.elementairedeeltjes.nl voor een overzicht van alle beschikbare Elementaire Deeltjes.

Literatuur

Gillis Dorleijn and
Dirk de Geest
Pieter Verstraeten

AUP

Ontwerp omslag: Michel van Duyvenbode, Amsterdam

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

isbn 978 94 6298 208 6

e-isbn 978 90 4853 199 8 (pdf)

e-isbn 978 90 4853 200 1 (ePub)

nur 622

© G.J. Dorleijn, D. de Geest, P.J.A. Verstraeten / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2017

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Inhoud

1. De literaire praktijk

2. Geschiedenis

3. Opvattingen over literatuur

4. De auteur

5. Genres

6. Functies

7. Het einde van de literatuur?

Verder lezen

Index

For the times they are a-changin’

‒ Bob Dylan

(winnaar Nobelprijs voor Literatuur 2016)

1. De literaire praktijk

Wat is literatuur? Dat is geen gemakkelijk te beantwoorden vraag. In plaats van een antwoord te geven, kijken we naar enkele situaties waarin literatuur, in zeer uiteenlopende vormen, aan de orde is:

Bas is een fervent lezer van gedichten. Hij ontmoet ook graag schrijvers in levenden lijve op voorleesavonden en poëziefestivals. Regelmatig stelt hij zich op de hoogte van wie welke literaire prijzen heeft gekregen, houdt hij via de culturele bijlagen van dag- en weekbladen bij welke nieuwe boeken er zijn verschenen en zo nu en dan slaat hij een gespecialiseerd tijdschrift als de Poëziekrant op.

Akeem, die zich recent in ons land gevestigd heeft, gaat in de plaatselijke openbare bibliotheek op zoek naar een geschikt boek om zijn prille kennis van het Nederlands bij te spijkeren en tegelijk ook iets op te steken over de leefwereld in de lage landen bij de zee. Wordt het een informatief jeugdboek, een geschiedenisboek of toch maar Jip en Janneke van Annie M.G. Schmidt?

Sophie heeft een forse boekenbon gekregen waarmee ze de boekwinkel binnenstapt om een stapeltje boeken te kopen. Zij kiest een kinderboek om aan haar kleine neefje voor te lezen, een internationale bestseller, de nieuwste vertaling van Dante en een literaire thriller. In dezelfde boekhandel vraagt de jonge vader David zich af welk boek hij zijn dochter voor een verjaardagspartijtje van een klasgenootje als cadeautje zal meegeven.

Nog steeds in dezelfde boekhandel staat Marianne bedeesd te mijmeren. Zij heeft een nieuwe liefde en hij komt vanavond voor het eerst bij haar een glaasje drinken. Welk boek zal ze op haar nachtkastje leggen?

Na enkele maanden ruimt dezelfde Marianne haar appartement op: die avond ontvangt ze voor het eerst de ouders van haar lief. Welke boeken komen schijnbaar achteloos op de salontafel te liggen? De nieuwe Dante-vertaling die ze van Sophie heeft geleend? De e-reader, die ze nooit gebruikt, maar die misschien wel indruk zal maken? Zij besluit ten slotte alle boeken weg te leggen. Zij wil geen snob zijn of als een wereldvreemde en sociaal onaangepaste intellectueel voor de dag komen.

Wie kent deze of vergelijkbare situaties niet? Ze zijn welhaast vanzelfsprekend. Maar als we deze vormen van omgang met literatuur preciezer bekijken, een beetje zoals een antropoloog het gedrag van vreemde stammen gadeslaat, zien we een grote variëteit. Lezers als Bas, Akeem en Sophie gebruiken boeken op heel verschillende manieren, met de meest uiteenlopende bedoelingen. Bovendien blijft de omgang van deze lezers met boeken niet beperkt tot die werken die van oudsher als literatuur geboekstaafd staan. Niemand zal de waarde betwisten van klassiekers als de Odyssee, Voltaires Candide of Kafka’s Der Prozess, maar literatuur omvat veel meer dan enkel die meesterwerken: er is populaire literatuur, kinderliteratuur, literaire non-fictie, om nog maar te zwijgen van televisiereeksen, films en plastische kunst die zich vaak evenzeer beroepen op het literaire erfgoed en de strategieën van de literatuur om een pakkend verhaal te vertellen. Daarnaast laten onze voorbeelden ook zien dat literatuur niet beperkt blijft tot het gedrukte boek.

Wie vervolgens het verleden in duikt merkt algauw dat ook toen de literaire praktijk bijzonder gevarieerd was. Literatuur vind je ook buiten het boek: in orale culturen werden uitvoerige verhalen van generatie op generatie overgeleverd zonder tekstdragers. Ook toen er (handgeschreven) boeken bestonden, zoals in de Middeleeuwen, werden de meeste teksten voorgedragen. En over boeken gesproken: diezelfde Middeleeuwers besteedden veel tijd en energie aan het vervaardigen van de prachtigste handschriften en die zagen er totaal anders uit dan onze boeken nu. Maar ook de moderne gedrukte boeken bestaan in allerlei maten en kleuren, van de spotgoedkope pocket tot de dure koffietafelboeken of de bibliofiele rariteiten.

Daar komen dan vandaag de dag nog de nieuwe media bij. Die zijn niet meer weg te denken. Veel literatuur wordt allereerst via het computerscherm verspreid en neemt heel vaak zelfs nooit een gedrukte vorm aan. Sommige hedendaagse vormen van literatuur zijn ondenkbaar zonder de technologische innovaties en de multimediale cultuur: omvangrijke encyclopedische romans, bewegende gedichten en videopoëzie, fanfictie, literatuur op het podium en zoveel meer. Hoewel, literatuur op het podium, is dat wel zo’n recent verschijnsel? Als we naar aloude orale praktijken kijken zeker niet.

In dit boek willen we literatuur zo ruim mogelijk opvatten. Dat betekent onder meer dat de bovengenoemde fenomenen, die in veel andere publicaties nauwelijks als literair worden gezien, hier wel een plaats krijgen, naast de meer klassieke literaire teksten en schrijvers. Dat brengt meteen ook met zich mee dat dit boek niet alleen over teksten en schrijvers gaat, maar vooral ook over literaire praktijken: hoe gaan mensen in uiteenlopende historische en sociale contexten om met literatuur? En hoe past de literatuur zich aan die verschillende gebruiksvormen aan? Die brede invalshoek wordt ingegeven door het feit dat zowel de literatuur als het denken en schrijven óver literatuur de jongste decennia ingrijpende veranderingen hebben ondergaan.

Tot voor enige tijd kon literatuur rekenen op een aanzienlijk maatschappelijk prestige. Ze werd, onder meer via het onderwijs en het verenigingsleven, enthousiast verspreid als een van de belangrijke hefbomen voor culturele en maatschappelijke emancipatie, als een middel tot gemeenschappelijke identiteitsvorming en persoonlijke verdieping, als een moreel wapen tegen de verloedering van allerlei normen en waarden. Wie literaire boeken schreef, maar ook wie ze las of besprak, maakte deel uit van een culturele kring die ook daarbuiten aanzien genoot. Die bevoorrechte situatie is tegenwoordig ver te zoeken.

De gewijzigde visie op zowel de plaats als de functie van literatuur in de loop van de geschiedenis vormt een belangrijke leidraad van ons betoog. Vragen over de neergang van de literatuur leiden onvermijdelijk ook naar de kwestie van haar ontstaan en opgang: hoe is de literatuur door de eeuwen heen geworden wat ze is? De geschiedenis leert dat de literatuur ook in het verleden steeds weer nieuwe vormen heeft aangenomen en invullingen heeft gekregen. Wat dat betreft beleven we vandaag wellicht niet het einde van de literatuur, maar staan we op een keerpunt, waarbij de visie op literatuur verandert en teksten, genres en schrijvers anders gaan functioneren dan voorheen.

Zo dekt het begrip ‘literatuur’ tegenwoordig als vlag een veel grotere lading dan zo’n honderd jaar geleden. Die verscheidenheid leidt ertoe dat allerlei boeken, zoals reportages, prentenboeken, graphic novels, thrillers ook iets met literatuur te maken hebben, terwijl dat label toen strikt werd voorbehouden voor de Literatuur met een grote L, de prestigieuze klassieken die (zo werd gesteld) op grond van hun intrinsieke kwaliteiten de beruchte tand des tijds hadden weten te doorstaan. Daardoor konden literatuurwetenschappers voorheen gemakkelijk een sluitend antwoord geven op de vraag, die we aan het begin als moeilijk te beantwoorden kwalificeerden: ‘Wat is literatuur?’.

De essentie van literatuur werd lange tijd vooral gezocht in begrippen als ‘taalkunst’, ‘literaire stijl’, ‘literaire kwaliteit’ en ‘fictionaliteit’. Literatuur zou in die optiek – in tegenstelling tot de dagelijkse communicatie – niet gericht zijn op enig onmiddellijk praktisch nut: een boodschappenlijstje in een dichtbundel of een liefdesbrief in een roman functioneren heel anders dan diezelfde teksten op een keukentafel of net met trillende hand uit de brievenbus gehaald. Juist door zich te onttrekken aan dergelijke praktische beslommeringen kan literatuur zich integraal wijden aan de exploratie van haar eigen talige identiteit. Literaire taal is mooier, complexer, beeldrijker, associatiever en vooral veel dieper, rijker aan betekenissen en symbolen dan onze alledaagse conversatie, een kookboek of een magazine. Wie ‘echte’ literatuur leest, verrijkt daardoor zichzelf als persoon en als lid van een culturele gemeenschap. Omgekeerd staat ontlezing synoniem met een gebrek aan beschaving, maar dat gevaar bedreigt evenzeer lezers (en vooral lezeressen) die zich beperken tot het verslinden van stationsromannetjes, stripverhalen of teksten van minder belangrijke auteurs.

Een dergelijke statische en normatieve visie is niet ons uitgangspunt. Boeiender dan een welles-nietesspelletje over de literaire waarde van allerlei teksten, genres en schrijvers lijkt ons de vraag hoe en wanneer die algemeen gangbare visie op literatuur als taalkunst is ontstaan, op welke argumenten en uitgangspunten zo’n overtuiging is gebaseerd, hoe ze in stand wordt gehouden of aan welke kritiek ze is blootgesteld. Ons perspectief is niet essentialistisch, maar functionalistisch. In plaats van de vraag naar de essentie (‘Wat is literatuur?’) onderzoeken we de manier waarop literatuur zich aan ons voordoet en daadwerkelijk functioneert in ons leven (‘Hoe werkt literatuur?’). We beschouwen literatuur daarom in de eerste plaats als een specifieke vorm van sociaal gedrag, als een praktijk. Dit boek is dus geen traditionele literatuurgeschiedenis en al evenmin een systematische uiteenzetting van de literatuurwetenschappelijke begrippen en methoden.

In de volgende hoofdstukken wordt literatuur benaderd als een maatschappelijk gegeven dat zich tegelijkertijd ook volgens geheel eigen gebruiken en regels voltrekt. In eerste instantie bestuderen we de geschiedenis van ‘literatuur’ als fenomeen: het ontstaan van zoiets als literatuur, de toenemende ijking van het begrip, de uitdagingen waarvoor dat wat we literatuur noemen in de loop van de eeuwen heeft gestaan en hoe ze daarmee is omgegaan. Aansluitend verleggen we het terrein van literatuur naar ‘literatuuropvattingen’, de manier waarop degenen die omgaan met literatuur bepaalde teksten en handelingen verbinden met verwachtingen, rituelen, vormen en betekenissen. Vervolgens werken we dat algemene kader verder uit aan de hand van enkele cruciale begrippen die de meeste mensen nauw met de eigenheid van literatuur associëren: de auteur en het schrijverschap, de notie van genres en genreclassificaties, en uiteindelijk de specifieke functies van literatuur.

Dit boek is geschreven voor een breed geïnteresseerd publiek. Het gaat theoretische kwesties niet uit de weg, maar presenteert die via concrete voorbeelden en via een argumentatie die de lezer stap voor stap meeneemt, met zoveel mogelijk oog voor de veelzijdigheid die de literaire praktijk kenmerkt. Of we in ons opzet zijn geslaagd, hangt eens te meer in laatste instantie af van de lezer. We hopen in elk geval ooit op het nachtkastje van Marianne te belanden. Of desnoods op de koffietafel.

2. Geschiedenis

Periodes

Wie de geschiedenis grofweg in kaart wil brengen werkt doorgaans met elkaar opvolgende periodes: de Oudheid, de Middeleeuwen, de Moderne Tijd enzovoorts. Voor literatuurgeschiedenis is dat niet anders. Zulke periodeaanduidingen functioneren als globale oriëntatiepunten om gebeurtenissen en situaties te plaatsen. Periodes zijn echter niet louter chronologische eenheden, maar kristallisatiepunten waaromheen allerlei inhoudelijke en vormelijke kenmerken vastklonteren en die ook ruimtelijk zijn gesitueerd. De Middeleeuwen bevinden zich tussen de Oudheid (tot ca. 500 na Christus) en de Vroegmoderne Tijd (vanaf ca. 1500). Wie aan Middeleeuwen denkt, heeft echter ook meteen allerlei associaties met een zich uitbreidend en ten slotte dominant christendom, ridders en kruistochten, kathedralen, het feodaal stelsel, opkomende steden, fraai versierde handschriften, rondtrekkende troubadours en hoofse liefde, de Vos Reinaert, mystiek en ga zo maar door. Een periode als de Middeleeuwen is geen universele tijdscategorie, maar is in feite geografisch gebonden aan Europa (zoals de Oudheid de facto het gebied van de Middellandse Zee betreft).

Zo’n tijdsafbakening is weliswaar handig en overzichtelijk, maar vanzelfsprekend uiterst wankel. Tendensen die we kenmerkend achten voor een specifieke periode reiken heel vaak over de periodegrenzen heen (de verchristelijking begint al in het Romeinse Rijk, Vroegmoderne elementen zien we al vanaf de twaalfde eeuw). Daarnaast is er nog een ruimtelijke ongelijktijdigheid: Rusland zou de Vroegmoderne Tijd in feite nooit hebben gekend, de Middeleeuwen lopen daar als het ware door tot in de negentiende eeuw. Ook verloopt de evolutie niet gelijk in het hele gebied. De Renaissance begint in Italië veel vroeger dan bij ons of in Noord-Europa. Periodes leveren dan veel definitieproblemen op.

Ondanks dit soort bezwaren blijft een periode-indeling handig voor een eerste schematische opdeling van de (literatuur- of cultuur)geschiedenis. De indeling die traditioneel wordt gehanteerd, is die in: Prehistorie – Protohistorie – Oudheid – Middeleeuwen – Renaissance – Verlichting – Nieuwste Tijd. De tijdvakken na de Middeleeuwen worden tegenwoordig ook vaak aangeduid als: Vroegmoderne Tijd (ca. 1500-1800) – Moderne Tijd (ca. 1800-1914) – Laatmoderne of Hedendaagse Tijd (1914-nu), maar er zijn allerlei varianten in omloop. Voor de cultuurgeschiedenis gaat men, zeker vanaf de Middeleeuwen, fijnmazigere indelingen maken (die dan ook steeds problematischer worden), bijvoorbeeld: renaissance – maniërisme – barok – rococo, of, in de Nieuwste Tijd: romantiek – realisme – naturalisme – symbolisme – modernisme. Het gaat bij deze specifiekere aanduidingen misschien ook meer om stromingen of bewegingen dan neutrale tijdvakken.

Nog ingewikkelder wordt het dan ook als men een eerste ruwe en ietwat arbitraire tijdsindeling gaat verbinden met specifieke kenmerken, waarbij zich algauw normatieve ideologisch geladen visies laten gelden. De discussies rond de ‘periode’ van het postmodernisme laten dat bijvoorbeeld zien. Wie het postmodernisme ziet als een voortzetting van het modernisme, legt duidelijk andere accenten dan wie die stroming beschouwt als een radicale en definitieve afrekening met het historische modernisme.

Bij de periodisering van literatuur staan kenmerken van teksten centraal. In dit boek is de aanpak als gezegd een andere. Voor ons is een geschiedenis van literatuur geen geschiedenis van interne tekstkenmerken maar van literaire praktijken. Hoe kwamen de teksten die ‘literatuur’ heten te zijn tot stand, hoe bereikten zij een publiek en hoe werden zij gebruikt? De dominantie van bepaalde kenmerken (en het achterwege blijven van andere) heeft immers te maken met een context van communicatie en opvattingen over wat ‘goede literatuur’ zou moeten zijn. Dat kader zien geschiedenissen die focussen op stijlen en periodes nogal eens over het hoofd, maar het speelt in het korte historische overzicht dat hier volgt een meer prominente rol. Om alles enigszins overzichtelijk te houden blijven de traditionele periodes als achtergrondconcepten behouden.

Literaire praktijk

Wat een literaire praktijk in de eerste plaats kenmerkt is dat er iets met teksten wordt gedaan: ze worden geproduceerd, uitgevoerd, verspreid, becommentarieerd, geconsumeerd en veelal opgeslagen. Teksten zagen er vroeger echter vaak heel anders uit dan waar we nu aan denken, als we het in de eenentwintigste eeuw over literatuur hebben. Voor ons bestaat literatuur vooral als gedrukte tekst, meestal in boeken. In toenemende mate is die tekst ook in digitale vorm voorhanden, maar die is doorgaans qua vormgeving (nog?) grotendeels op het gedrukte boek geïnspireerd. Teksten waren vroeger niet altijd gedrukt. Als ze dat wel waren zagen die boeken er heel anders uit en werden ze vaak ook heel anders gebruikt. Vóór de tijd van het gedrukte boek bestonden teksten alleen in handgeschreven vorm of zelfs in de vorm van inscripties in steen, neergelegd op kleitabletten, wastafeltjes of leitjes.

De tijd van teksten in handschrift is met de komst van de boekdrukkunst overigens niet verdwenen. Rond 1600 was de Engelse metaphysical poet John Donne erg terughoudend om zijn complexe gedichten voor druk af te staan – zij circuleerden vooral in handschrift in een kring van kenners. Iets vergelijkbaars geldt voor de samizdat-literatuur in de Sovjet-Unie, de teksten die ondergronds, telkens overgetikt, van hand tot hand gingen. En hoeveel amateurdichters leggen niet hun diepste gevoelens en gedachten vast in een uniek handgeschreven document dat zij naar hun geliefde sturen? Ook als die poëtische uitstortingen worden uitgeprint en op de post gedaan, via e-mail worden verstuurd of op Facebook worden gezet, blijft het product een tekst die geen brede verspreiding kent.

Lange tijd waren teksten zelfs niet eens op materiële tekstdragers vastgelegd, maar bleven ze opgeslagen in het geheugen van voordragers, zangers en toneelspelers en vaak ook in het collectief geheugen. En opnieuw, ook nu nog zijn er teksten die los van een materiële bron van mond tot mond gaan, zoals urban legends en andere sterke verhalen, roddels over publieke figuren, grappen en liedjes (denk bij het laatste ook aan raps en slams, die in eerste instantie mondeling circuleren, via de act zelf, en die dan eventueel via YouTube verder verspreid raken).

Wie tekst zegt, zegt taal. Het gaat in literaire praktijken altijd om teksten waarin taal het voornaamste tekensysteem is, ook al kunnen andere tekensystemen meedoen: illustraties (in handschriften of boeken), muziek of stemuitdrukkingen (in uitvoeringen van songs of muziektheater, maar wat stemgebruik aangaat ook bij het vertellen van verhalen), gebaren en gelaatsexpressies (toneeluitvoeringen, voordrachten). Soms speelt taal misschien niet eens de eerste viool, zoals in multimediale genres als de strip, de graphic novel en het prentenboek, maar doorgaans is de literaire praktijk verweven met velerlei culturele handelingsvormen, waarin taal de hoofdrol speelt.

Mensen gebruiken taal uiteraard om te communiceren, van het praatje met de buurvrouw bij de brievenbus tot het overleg over de dagelijkse handelingen, het maken van plannen, het bespreken van resultaten, het geven van instructies, het opleggen van regels, het tonen van affectie en nog veel meer. Er is wel gesteld dat het vermogen taal te gebruiken een specifiek menselijke eigenschap is die evolutionair voordeel biedt. Taal stelt mensen in staat een stand van zaken uit te beelden (zelfs als die er niet is of er niet meer is) en erop te kunnen reflecteren; die reflectie levert dan kennis op, die overdraagbaar is naar nieuwe omstandigheden.

De situatie die wordt uitgebeeld kan de voorbereiding van de jacht betreffen: er kunnen instructies worden gegeven en afspraken worden gemaakt (als jullie tegen de wind in naar de prooi toe sluipen, jagen wij de beesten op zodat jullie ze kunnen doden). Er kan ook een nabespreking volgen waarop de tactische plannen worden geëvalueerd (waarom wist onze prooi te ontsnappen? Omdat we een doorgang langs de bosrand over het hoofd hebben gezien). Dit talige gedrag kan leiden tot een vorm van kennis die de volgende keer nuttig kan zijn. Een bezoek aan onze moderne supermarkt verloopt via gelijkaardige principes: als jij nu naar de groente- en vleesafdeling gaat, ga ik vast de wasmiddelen en de vuilniszakken halen en dan zien we elkaar bij de kassa.

Taal maakt het mogelijk om greep op de werkelijkheid te krijgen, maar wordt ook op een minder alledaagse manier gebruikt. Menselijke gemeenschappen hebben een diepe drang om meer omvattende verschijnselen te verklaren: de opkomst van de zon, het uitblijven van regen, de wisseling van de seizoenen, de werking van het lichaam, geboorte en dood. Ook dat soort verklaringen kan evolutionair voordeel opleveren: opnieuw komt er kennis tot stand over wanneer op jacht te gaan, in welk jaargetijde te zaaien, bij welke omstandigheden weg te trekken.

Veel verklaringen krijgen vanzelf de vorm van verhalen. Vaak zijn dat ontstaans- of geschiedverhalen. Om te begrijpen waarom de zon steeds weer opkomt, is het van belang te weten hoe de wereld is ontstaan of om je te realiseren dat de zon een god is die ter wille van ons mensen warmte en licht geeft. Behalve dat ze direct nuttig (kunnen) zijn, zijn dit soort verklaringen in de vorm van verhalen in staat om de mens in harmonie met de wereld of de kosmos te plaatsen; ze voorzien daarmee in een geruststellende en zingevende functie.

Ontstaansverhalen worden mythen en krijgen een religieuze waarde. Die mythen kunnen op zich weer leiden tot religieuze handelingen, bedoeld om de godheid tevreden te stellen of te danken of iets van hem of haar af te smeken. Behalve de geschiedenis van de wereld of de kosmos is er ook de geschiedenis van een volk, een stam of een familie (vaak vloeien ontstaansmythe en geschiedenis van een gemeenschap in elkaar over: bij veel volkeren zijn voorouders goddelijk). Als stammen of volkeren met elkaar vechten, ontstaan er geschiedverhalen over de gewonnen of verloren veldslagen met triomferende of tragisch falende helden (waarbij goden ten gunste of ten nadele van een van de partijen hebben ingegrepen of soms ook zelf met elkaar op de vuist zijn gegaan). De stichting van een familie, dynastie, stam of volk, wordt vaak teruggevoerd op een eerste echtpaar: Adam en Eva, Kadmos en Harmonia, Izanagi en Izanami, meestal van goddelijke herkomst. Geschiedenis en mythe, religieuze en historische functies zijn nauw met elkaar verweven.

Behalve mythische en historische verhalen, al dan niet in mengvorm, zijn er omstandigheden waarin er behoefte is uiting te geven aan dankbaarheid (om een geslaagde oogst), verdriet (bij een overleden leider of naaste), verlangen (naar een geliefde, naar het land van herkomst, naar het beloofde land) of gewoon om dagelijkse handelingen te faciliteren (het dorsen van het graan, het bewerken van metaal, het spinnen van de wol). Daarvoor dient dan het lied, dat allerlei emoties als vreugde, begeerte, gemis en klacht kan uitdrukken maar ook een collectieve arbeidshandeling kan ondersteunen. Het lied of de lyrische tekst is vaak persoonlijk, maar verwoordt doorgaans een collectief gevoel of gaat collectief functioneren omdat de persoon die het zingt het in een gemeenschap ten uitvoer brengt. Geschiedenissen en emoties worden niet alleen verteld respectievelijk geuit in verhalen en lyriek, maar kunnen ook worden uitgebeeld in handelingen van personen die met elkaar een drama opvoeren. De praktijken van het vertellen, zingen of uitbeelden zijn daarnaast, los van alle andere functies die ermee worden geassocieerd, natuurlijk ook een vorm van tijdverdrijf en amusement.

Hoewel de kern van dit soort praktijken een talige tekst behelst, is het duidelijk dat die tekst altijd functioneert in een context van gebruikers (producenten en recipiënten) die er iets mee proberen te doen of te bereiken (functies). Bovendien zijn de teksten en hun gebruik verbonden met praktijken en uitingsvormen die we nu niet langer literair noemen, zoals geschiedenis, wetenschap, religie en wetten. De Bijbel biedt een mooi voorbeeld van deze diversiteit: het ‘boek der boeken’ bevat onder meer een ontstaansmythe, het relaas van de wording van een volk, een geschiedverhaal, een kroniek, een geslachtsregister, wetten en regels van morele en praktische aard, klaagliederen, lofliederen, erotische liederen, ontroerende verhalen, waarschuwingen, wijze spreuken, lessen, voorspellingen, reisverhalen, brieven, visioenen.

Het vertellen en uitbeelden van verhalen en het zingen van liederen vormen, met al hun functies, een antropologische categorie: zij horen bij de wijze waarop menselijke gemeenschappen reilen en zeilen. Vandaag de dag verstaan we onder literatuur doorgaans iets heel anders. Toch is het zinnig om de aloude antropologische functies niet helemaal te vergeten. Die zijn voor onze hedendaagse omgang met literaire teksten misschien wel relevanter dan we op het eerste gezicht denken.

Literatuur gezien als literaire praktijk kent drie dimensies. Ten eerste is er dus de tekst die deel uitmaakt van een talig tekensysteem. Ten tweede is er de wijze waarop de tekst tot ons komt. Dat heeft te maken met materialiteit en medialiteit, technologie en economie; wij nemen de tekst waar en ervaren hem dankzij het feit dat de talige tekens materieel zijn uitgedrukt (luchtgolven, in handschrift, gedrukt, elektronisch) en deel uitmaken van een mediasysteem (theater, tijdschrift, boek, website); daarbij bedient men zich van bepaalde technieken (voordracht, pen en inkt op perkament, de sneldrukpers, specifieke software). Dat geheel wordt bepaald door economische randvoorwaarden (geld om een fraai geïllustreerd in een codex gebonden manuscript te laten maken, aandeelhouders die een krantendrukkerij financieren). Ten derde is er het gebruik van de tekst: de schrijvers en vooral de toehoorders of lezers, maar ook de bemiddelaars. Hoe neemt het publiek een tekst tot zich en welke functie vervult die dan?

Hierna volgen in vogelvlucht enkele hoofdlijnen uit de geschiedenis van de literaire praktijk. Daarbij nemen we de materiële verschijningsvorm als leidraad, maar proberen we steeds ook aan de andere dimensies aandacht te geven. Bovendien beperken we ons vooral, zeker naarmate het overzicht vordert, tot de westerse situatie, al valt waarschijnlijk wel te verdedigen dat de drie onderscheiden dimensies op zich in de meest uiteenlopende culturen terug te vinden zijn.

Van orale literatuur naar schrift

Millennialang werd literatuur niet opgetekend maar alleen uitgevoerd. Er bestond geen schrift en van reproductiemiddelen was al helemaal geen sprake. Toch is het onjuist om ervan uit te gaan dat vóór het schrift was uitgevonden literatuur in het geheel niet was vastgelegd. Er waren afbeeldingen die niet alleen zelf een verhaal vertelden (de grotschildering over de jacht), maar die ook steeds weer aanleiding waren om (min of meer) hetzelfde verhaal te vertellen: het tonen van het beeldje van de vruchtbaarheidsgodin was voor de sjamaan het sein om (opnieuw) de ontstaansmythe van de stam te verhalen.

Bovendien waren (en zijn) teksten in schriftloze culturen opgeslagen in het geheugen van de vertellers of zangers. Die wisten vele tienduizenden regels op min of meer identieke wijze uit het hoofd te reproduceren. Dit soort teksten is te herkennen aan allerlei ingebakken geheugensteuntjes: klank- en accentherhalingen (veel orale verhalen rijmen of zijn metrisch), het gebruik van allerlei formulaire wendingen, vaste aanduidingen voor personen, enzovoorts. Heel wat schriftelijk vastgelegde teksten die zijn gebaseerd op de orale traditie tonen deze formulaire kenmerken nog, zoals bij Homerus steeds wordt gesproken over de koe-ogige Athena, de rozenvingerige dageraad of de wijnrode zee (het zogenaamde epitheton ornans, de versierende karakterisering).

De uitvinding van het schrift betekende een grote revolutie in die culturele overlevering. Teksten konden voortaan los van sterfelijke personen blijven bestaan, zowel in tijd als in ruimte. Het eerste schrift, in Mesopotamië, is rond 3500-3000 voor Christus ontstaan, en dit Soemerisch spijkerschrift op kleitabletten was de inspiratie voor vele taalgebieden in het Midden-Oosten (Egypte) en, mogelijk, ook India. Onafhankelijk daarvan werd nog voor het begin van de jaartelling het schrift uitgevonden in China en in het midden van Zuid-Amerika. Het alfabetschrift raakte vanaf 2000 voor Christus verbreid in de Semitische en Arabische talen en kwam vanaf 800 voor Christus ook in Griekenland terecht. In het Soemerisch werd het schrift aanvankelijk vooral voor zakelijke doeleinden gebruikt, zoals het optekenen van voorraden of het vastleggen van contracten. Maar ook geschiedenisfeiten werden opgetekend, evenals lofdichten, spreuken en verhalende teksten (zoals het epos over de mythische koning Gilgamesj).

De Grieken gingen eveneens verhalende, lyrische en dramatische teksten opschrijven. Beroemd is natuurlijk Homerus. De aan hem toegeschreven werken, met name de Ilias (over de wrok van Achilles in de Trojaanse oorlog) en de Odyssee (over de tienjarige terugtocht van Odysseus na de Trojaanse oorlog naar zijn thuiseiland Ithaka) zijn samengesteld uit al eerder bestaande gezangen waarmee zogenaamde rapsoden rondtrokken. Als een tekst eenmaal was opgeschreven werd een handschrift overigens meestal niet gebruikt om stil te lezen, maar om voor te lezen. Er waren ook maar weinig mensen überhaupt in staat om schrifttekens te ontcijferen.

Ook toen de alfabetiseringsgraad steeg, bleef literatuur (soms zelfs in overwegende mate) in een orale of aurale context functioneren: ze werd mondeling (oraal) ten gehore gebracht voor een publiek dat toehoorde (auraal: afgeleid van het Latijnse aures = oren). Dat geldt niet alleen voor het theater. Poëzie werd tot ver in de negentiende eeuw in de eerste plaats voor een groep voorgedragen, in een gehoorzaal of een kerk, op een openbare plechtigheid als een huwelijk of een begrafenis, of in huiselijke kring. In het onderwijs was het lange tijd gebruikelijk elke week een gedicht uit het hoofd te laten leren en dat op maandagochtend voor de klas op te zeggen. In het interbellum ontstond in de Verenigde Staten een levendige praktijk van Poetry Choirs, waar leerlingen groepsgewijs een poëtische tekst uitgalmden. De huidige slampoëzie, hiphop en andere performancepoëzie tonen dat voordracht en beluisteren essentiële activiteiten blijven.