Israël tussen hoop en vrees

Van socialistische pioniersgeest naar kapitalisme

Salomon Bouman

AUP

Ontwerp omslag: Klaas Wijnberg

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

isbn 978 94 6298 209 3

e-isbn 978 90 4853 201 8 (pdf)

e-isbn 978 90 4853 202 5 (ePub)

nur 680 ǀ 686

© S. Bouman / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2016

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Voor Rose Marie,

Dan, Irith, Carol, Mark en Enno

Inhoud

Inleiding: een zionistische droom is werkelijkheid geworden

1. Du bist ein Jude

2. David Ben Gurion

3. Yitschak Rabin

4. Keerpunt

5. De Zesdaagse Oorlog

6. De bezetting

7. Gaza

8. Palestijns verzet

9. De Jom Kipoeroorlog

10. Camp David

11. Menahem Begin

12. Aref-al-Aref

13. Veranderingen in Israël onder Likoed

14. De eerste Libanese oorlog

15. Rabbijn Meir Kahane

16. Vredesstemmen

17. Arabieren en Palestijnen in Israël

18. De Palestijnse straatveger

19. Russische immigratie

20. De Verenigde Staten en Israël

21. De Beta Israël (Falasha’s)

22. Palestijns geweld in en buiten Israël

23. München, 1972

24. Vormen van protest

25. De vrouw van de minister en de Holocaust

26. Israël en de Holocaust

27. Nederland en Israël

28. De hightech-motor van de Israëlische economie

29. Lastige diplomaten

30. Israël: een democratische theocratie

31. Gaza

32. Benjamin Netanyahoe

Conclusie

Verklarende woordenlijst

Register

Inleiding: een zionistische droom is werkelijkheid geworden

‘Als u het wilt, dan is de stichting van een Joodse staat in Palestina geen droom.’ Dit is een van de bekendste uitspraken van Theodor Herzl, de grondlegger van het politieke zionisme. In deze paar woorden gaf hij in 1897 tijdens het eerste zionistische congres in Bazel, dat hij had georganiseerd, uiting aan zijn overtuiging dat de droom werkelijkheid kon worden. In zijn dagboek schreef hij na het congres de volgende profetische woorden: ‘In Bazel heb ik de Joodse staat gesticht. Als ik dat vandaag hardop zou zeggen zou ik overal worden uitgelachen. Over vijf jaar, misschien vijftig jaar, zullen we de Staat zien.’

Precies vijftig jaar later, op 29 november 1947, aanvaardde de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties het delingsplan voor Palestina. Dat plan, kort na de Holocaust, behelsde de stichting van een Joodse staat naast een Palestijnse in het Britse mandaatgebied over Palestina. De Joodse staat die Herzl voor ogen stond, was een multi-pluralistische democratie waarin Joden en Arabieren gelijke rechten hadden. Deze gedachte legde hij in 1902 neer in zijn boek Altneuland. Herzl stond een soevereine Joodse staat in Palestina voor ogen waarin Joden en Arabieren op voet van gelijkheid en in harmonie co-existeerden. In zijn gedachtewereld was destijds, toen het Palestijnse nationalisme ontwaakte, echter geen plaats voor Palestijnse onafhankelijkheid in Palestina.

Het virulente antisemitisme in Oost-Europa, dat tijdens de Holocaust zijn barbaarse hoogtepunt had bereikt, vormde de drijfveer van Herzl om voor het Europese Jodendom een vluchthaven in een onafhankelijke, weerbare, democratische Joodse staat te garanderen. De droom van Herzl is realiteit geworden. De veilige vluchthaven voor Joden die de idealist Herzl voor ogen stond, is echter achterhaald. De profeet van de Joodse staat had de felle weerstand van de Palestijnse bevolking in Palestina tegen de stichting van een Joodse staat in het hart van de islamitische wereld niet voorzien en wellicht uit onwetendheid over het gebied ook niet kunnen bevroeden.

Sinds de stichting van de staat Israël in 1948 is het land verwikkeld geweest in drie grote oorlogen met Arabische buurlanden en een aanhoudend explosief conflict met de Palestijnen. Egypte, Syrië, Jordanië en Palestijnse strijdgroepen vielen de Joodse staat aan, die op 15 mei 1948 door Israëls eerste premier, David Ben Gurion, was uitgeroepen.

Tijdens de bestandsovereenkomsten een jaar later bleek het grondgebied van Israël als gevolg van de oorlogshandelingen aanzienlijk groter dan was voorzien in het delingsplan voor Palestina van de Verenigde Naties.

De bestandlijnen met Egypte, Syrië en Jordanië die in 1949 waren overeengekomen werden door Israël weggevaagd tijdens de Zesdaagse Oorlog in juni 1967. Israël voelde zich in die dagen bedreigd door Egypte en Syrië en voerde met opmerkelijk succes een preventieve oorlog. Het Israëlische leger veroverde tijdens een bliksemoffensief de Sinaïwoestijn, de Syrische Golanhoogvlakte en de Westelijke Jordaanoever, inclusief Oost-Jeruzalem.

Op Grote Verzoendag 1973 lanceerden Egypte en Syrië een goed gecoördineerde aanval, die Israël totaal verraste. De minister van defensie, generaal Moshe Dayan, de veldheer tijdens de oorlog van 1967, voorzag wegens het aanvankelijke succes van de twee Arabische legers, zelfs het einde van ‘het Derde huis’. (Tweemaal werd een Joodse staat eerder verwoest: door de Perzen in 586 voor de gewone jaartelling en door de Romeinen in 63 na de gewone jaartelling.)

De oorlog van 1973 legde door de bemiddeling van de Amerikaanse president Jimmy Carter de grondslag voor de Israëlisch-Egyptische vrede in 1979, zonder een oplossing te forceren voor het nijpende Palestijnse vraagstuk. Het aanvankelijk seculiere zionisme heeft een messiaanse symbiose ondergaan als gevolg van de zege in 1967, die Judea, Samaria – de Bijbelse benaming voor de Westelijke Jordaanoever – en Oost-Jeruzalem, inclusief de Tempelberg en de Klaagmuur, onder Israëlisch bestuur bracht. Zonder zich er rekenschap van te geven dat het koloniale tijdperk voorbij was, heeft Israël na 1967 door de stichting van nederzettingen de facto een annexatiepolitiek in bezet gebied gevoerd. Vermenging van messiaans zionistische, nationalistische en veiligheidsoverwegingen heeft het Palestijnse nationalisme in het defensief gedrongen. Twee grote Palestijnse opstanden, in 1987 en 2002, hebben weliswaar de internationale emotionele steun voor de Palestijnse zaak vleugels gegeven, maar hebben de uitbreiding van de Israëlische greep op de Westelijke Jordaanoever niet kunnen stoppen.

Onder invloed van de oorlogen en het Palestijnse verzet in al zijn vormen, heeft de Israëlische politiek een sterke zwenking naar rechts gemaakt. Hierdoor is de democratie die Theodor Herzl voor ogen stond onder zware druk komen te staan. Het is een tragische paradox dat over de bevrijdende zege in 1967 de schaduw van moreel verval viel.

De stemmen die na 1967 waarschuwden voor ondermijning van de democratie en hoge Joodse waarden heb ik een stem gegeven in dit boek. Het is ook mijn stem.

De kwaliteit van de Israëlische democratie is afhankelijk van de oplossing van de Palestijnse problematiek. Israël staat voor de keus om een Palestijnse staat naast zich te dulden of om te vervallen in een apartheidsstaat, waarvan de contouren zich in bezet gebied reeds aftekenen. Volgens Yoav Galant, de Israëlische minister voor bouwnijverheid in de nationalistische regering van Benjamin Netanyahoe, betekent dit dat er binnen tien jaar zeven miljoen Joden zullen heersen over zeven miljoen Palestijnen in een eenheidstaat van de Middellandse zee tot de rivier de Jordaan. Een voor hem onaanvaardbare gedachte. Is dit het prille begin van een heroriëntatie van de anti-Palestijnse Israëlische politiek in nationalistische kringen?

Er is voor het Israëlische leiderschap moed nodig en inzicht in de internationale verhoudingen om een grote stap terug te doen. Het handhaven van de democratie is na mislukking van onderhandelingen met de Palestijnen de duurzaamste veiligheidsgrens voor Israël. Zorgwekkende fascistoïde ideeën dringen reeds in de politiek en de samenleving door. Anno 2016 is dat Israëls grootste uitdaging. De Israëlische orde staat wegens de nog onbesliste botsingen tussen de seculiere levensopvatting en het messiaanse zionisme onder grote druk.

Met de opkomst van ISIS, de vijandschap van de Palestijnse islamitische Hamas in de Gazastrook en de zwaarbewapende Hezbollah in Libanon is het geen eenvoudige opgave voor Israëlische politieke en militaire leiders om de Palestijnse problematiek los te zien van de regionale politieke ontwikkelingen.

Israël moet zich er echter rekenschap van geven dat er een rechtstreeks verband bestaat tussen zijn internationale positie en de Palestijnse problematiek. Het is de plicht van Israël om de ogen niet te sluiten voor het effect van zijn politiek en militaire acties op de Joodse diaspora. Antizionisme en antisemitische lijken in Europa synchroon te gaan lopen.

Israël is een succesverhaal. Een land dat zich ondanks oorlogen en de absorptie van grote immigratiegolven uit de Arabische wereld en de vroegere Sovjet-Unie heeft ontwikkeld tot een bloeiende technologische economie. Een laboratorium van innovatie en cultuur. Leunend op een atoomarsenaal, een superieure luchtmacht, de modernste onderzeeërs en een uitstekend bewapend en getraind leger is Israël tegen de achtergrond van de chaos en verdeeldheid in de Arabische wereld veiliger dan ooit.

Deze superlatieven vertolken de waarheid van Israël zoals ik die ervaar. Ik besef echter de relatieve betekenis van deze observaties.

1. Du bist ein Jude

Op jeugdige leeftijd heb ik besloten om journalist te worden. Ik wilde de wereld verkennen om te kunnen doorgronden waarom Joden werden vervolgd. Toen ik vijf jaar was, moest ik met mijn vader, moeder en zusje onderduiken om aan de dood in een naziconcentratiekamp te ontsnappen. Deze episode heeft mijn leven bepaald en mij uiteindelijk als correspondent naar Israël gebracht.

‘Du bist ein Jude.’ Ik wist op zevenjarige leeftijd dat deze woorden uit de mond van een Duitse soldaat de kracht van een doodsvonnis hadden. Voordat we gingen onderduiken had mijn moeder me bezworen dat ik nooit, maar dan ook nooit, mocht zeggen dat ik een Jood ben. De Duitse soldaat die in 1944 op de boerderij in ’t Zand waar ik was ondergedoken werd ingekwartierd kon uit mijn kleine donkere gestalte opmaken dat ik onmogelijk de zoon kon zijn van mijn struise rossige pleegmoeder en oudere pleegvader. Ik herinner me dat hij mij op een vrij vriendelijke toon riep en me met een snel gebaar op zijn schoot zette. Ik schoot als een haas weg toen hij plotseling tegen mij zei : ‘Du bist ein Jude.’ Ik verstopte me uit angst op de grote boerderij. Ik denk ergens hoog op de hooiberg in het midden van de stolpboerderij. Hoe lang ik me verborgen hield, herinner ik me niet. Toen ik weer in de gang langs de koeien liep, riep de Duitse soldaat me weer. Weer nam hij me op zijn schoot. Uit zijn borstzak haalde hij een portefeuille en daaruit een foto waarop ik drie blonde meisjes zag. ‘Das sind meine Töchter,’ zei hij. ‘Gehe.’ Ik begreep het intuïtief. ’Ik rende weg maar verstopte me niet. Ik begreep dat de soldaat de foto van zijn dochters had laten zien om me duidelijk maken dat hij geen kwaad in de zin had, dat hij me niet zou verraden. De ‘goede’ Duitser redde mijn leven.

Ik voel diep in mij dat dit ‘wonder’ bepalend is geweest voor de keuzes die ik later heb gemaakt. Daar op die boerderij in de eindeloze vlakte van de polder is het begrip ’Jood’ in me gebrand, hoewel ik ten tijde van de ontmoeting met de Duitser katholiek werd opgevoed. Mijn Joodse bewustzijn kreeg na de oorlog vleugels toen ons kleine gezin, vader, moeder en zusje, zich herenigde in Amersfoort, mijn geboorteplaats. Ik heb het in die duistere jaren op de boerderij goed gehad. Ik bewaar er goede herinneringen aan: het spelen met de dieren, de geur van het hooien, de woeste wolkenpartijen waarin ik, liggend in het gras, sprookjes zag. De oorlog is voor mij echter ná de oorlog begonnen. Regelmatig bracht de postbode bevestigingen van het Rode Kruis van de moorden in een concentratiekamp, op mijn oma, mijn tantes, neven en nichten. Familie die ik niet heb gekend, maar die deel uitmaakte van het vooroorlogse leven van mijn vader en moeder. De hoop op leven stierf op de deurmat. Hun verdriet was intens. Ik zag en voelde dat. Het besef dat het overgrote deel van mijn familie was afgeslacht in de naziconcentratiekampen heeft mijn in de onderduik opgeroepen Joodse bewustzijn versterkt. Ik kon niet aanvaarden dat Joden om hun Jood-zijn werden vermoord. Wat moest ik met die gevoelens doen? Het antwoord kwam toen in 1948 de staat Israël werd gesticht. Ik was toen elf jaar. Ik zat aan de radio gekluisterd. Ik gloeide van trots dat uit de gruwelen van de Holocaust de Joodse staat verrees, een land, zo voelde ik het, waar Joden zich tegen het kwaadste kwaad konden verdedigen. Dat is het moment geweest waarop ik besloot ernaartoe te gaan. Een jongensdroom ook. Maar er was meer dan alleen die op Zion gerichte emotie. Ik wilde begrijpen waarom Joden waren vergast. Wat voor krachten er aan het werk waren geweest. Ik las toen al kranten. Op mijn dertiende verjaardag, mijn bar mitswa, kreeg ik van mijn ouders een abonnement op de Nieuwe Rotterdamse Courant, waarvan ik later correspondent in Israël zou worden. Toen ik na het volbrengen van het Amersfoorts Lyceum voor de dienstplicht was opgeroepen vroeg een hoge officier me na de rekrutentijd waarom ik officier in het Nederlandse leger wilde worden. ‘Ik ben van plan later naar Israël te gaan en daar kan mijn militaire kennis van pas komen,’ antwoordde ik eerlijk. De officier, een majoor geloof ik, keek me verbaasd aan. ‘Je moet toch begrijpen dat wij geen officieren voor het Israëlische leger opleiden.’ Tot mijn grote verbazing werd ik wel uit een grote lichting voor de officiersopleiding geselecteerd. Dat ging zo in Nederland destijds. Israël werd toen nog bewonderd en was geliefd. Een andere verklaring heb ik niet voor mijn opzienbarende selectie.

Na mijn diensttijd heb ik mijn zoektocht naar de verborgen waarheid van het slechte voortgezet. Ik wilde het politieke en emotionele krachtenveld in de wereld ontdekken en doorgronden. Ik koos voor een studie internationale betrekkingen aan L’institute d’études politiques in Parijs en na volbrenging de studie daar zette ik mijn zoektocht voort aan de John Hopkins University in Bologna. Die jaren zijn belangrijk geweest voor mijn vorming. Het opsnuiven van kennis ging gepaard met vriendschappen met studenten uit alle werelddelen. Dat was voor mij de ‘echte’ universiteit. Mensen.

Na mijn studie werd ik eerst algemeen verslaggever en een jaar later parlementair verslaggever bij Het Parool, een verzetskrant waar ik me, zo dacht ik, goed zou thuis voelen. Ik kon er eigenlijk niet goed wennen. De Nederlandse politiek kon me niet boeien omdat ik er overheen keek naar de grotere nieuwsstromingen in de wereld.

Met een schat aan opgebouwde relaties besloot ik als freelance-journalist naar mijn jeugdbestemming, Israël, te gaan. Ik voelde me er rijp voor.

Daar gaat dit boek over. In de 37 jaar, van 1965 tot 2003, die ik als correspondent voor de NRC, de radio en andere media werkte, heb ik Israël zien veranderen van een idealistische naar een harde materialistische samenleving. Kan een Joodse correspondent, met zo’n verleden, met zo’n harstocht voor Joodse vrijheid en zelfverdediging, objectief, berichten? De vraag is gerechtvaardigd en vaak gesteld. Mijn antwoord is ‘ja.’ Dat kan. Juist daardoor ben ik in conflict gekomen met de ombuiging van een laat ik het ‘een eerlijk zionisme’ noemen naar een messiaans geïnspireerde zionistische staat. Ik ben loyaal gebleven aan wat naar mijn opvattingen een humanistisch, sociaal, Israël zou moeten zijn. De werkelijkheid zoals die zich voor mijn ogen ontpopte is anders. Wat de achtergronden en argumenten ook zijn, de overheersing van de Palestijnen, de lange ontkenning van Palestijnse rechten vreet als zoutzuur aan de Israëlische waarden, aan de democratie.

Israël is ten tijde van mijn correspondentschap een ander land geworden. Misschien is het een onvermijdelijk proces dat laat zien dat het argument van de stichters van het zionisme en Israël dat het herboren Joodse land een lichtend voorbeeld voor de wereld moest zijn te hoog gegrepen was. Ik weet ook wel waarom. Joden zijn ook in de gedaante van Israëli’s gewone mensen met goed en slechte kanten, met naastenliefde en heerszucht. Door het Israëlische drama zo intens te beleven heb ik mijn zoektocht naar de waarheid begrepen. Ik ben op de mens gestuit.

2. David Ben Gurion

David Ben Gurion, de stichter van de staat Israël in 1948, werd in 1886 geboren in een zionistisch gezin in Plonsk, deel van het Russische rijk. Op jeugdige leeftijd leidde hij een zionistische jeugdbeweging in Plonsk. Hij zette zich in voor de stichting van een Joodse staat in Palestina op basis van een symbiose van zijn zionistische en socialistische idealen. In 1906 was hij een van de oprichters van een commune van landarbeiders in Palestina, dat toen nog deel uitmaakte van het Turkse rijk. Ook speelde hij een rol bij de vorming van de eerste Joodse zelfverdedigingsorganisatie Hashomer (de bewaker). Ben Gurion studeerde rechten aan de universiteit van Istanboel. Tijdens het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog in 1914 werd hij door de Turkse autoriteiten uit Palestina verbannen.

David Ben Gurion keerde naar Palestina terug nadat Palestina als gevolg van de Turkse nederlaag onder Brits mandaat was gekomen. Hij ontwikkelde zich tot de onbetwiste leider van de Wereld Zionistische Organisatie en het Joodse Agentschap. Hij stichtte de Histadrut, dat zou uitgroeien tot het dominerende vakverbond in Palestina en zette aan het hoofd van MAPAI, de Arbeidspartij een socialistisch stempel op de Jisjoev, de voorloper van de staat Israël.

Ben Gurion kwam in conflict met het Britse mandaatbestuur over de quota van Joodse immigranten ten tijde van de opkomst van het nazisme in Duitsland. In 1942 inspireerde hij Joodse leiders uit achttien landen om in New York een Joodse staat te stichten. Zes jaar later riep hij op 15 mei de staat Israël uit, waarvan hij de eerste premier en minister van defensie werd. In 1960 legde hij met de Duitse bondskanselier Konrad Adenauer de basis voor de Wiedergutmachung, omvangrijke Duitse herstelbetalingen voor de vernietiging van het Europese Jodendom. Met enkele jaren onderbreking was hij van 1958 tot 1963 eerste minister.

Israëls founding father stierf in eenzaamheid in 1973 in Sde Boker, een kibbuts diep in de Negevwoestijn. Hij zag de toekomst van Israël in de ontwikkeling van deze woestijn. (Ongeveer tweederde van de oppervlakte van Israël binnen de bestandslijnen van 1967.)

David Ben Gurion was in november 1965 een verslagen man. Met Moshe Dayan en Shimon Peres was hij wegens een intern conflict over een mislukte aanslag van de Mossad in Egypte uit de heersende socialistische MAPAI-partij getreden. Aan het hoofd van RAFI rekende de bewierookte stichter van Israël in 1948 en eerste premier en minister van defensie, op een klinkende verkiezingszege. Toen de verkiezingsuitslag bekend werd, stortte zijn politieke wereld ineen. RAFI kreeg slechts 7,9 procent van de stemmen. Een paar dagen later, op een vrijdagavond, sprak hij in het Mann-auditorium in Tel Aviv zijn teleurgestelde aanhangers toe. Ik was er bij. Ik sprong op het podium toen hij zijn toespraak had beëindigd. ‘Ik ben een journalist uit Nederland’, zei ik. ‘Ik zou u graag willen interviewen.’

David Ben Gurion keek me aan. Er gleed een glimlach over zijn gezicht. ‘Uit Nederland? Ik ben daar pas geweest en ben hartelijk ontvangen door koningin Juliana.’ Hij pauzeerde even. ‘Jullie in Nederland vechten tegen de zee, wij hier in ons land tegen de woestijn. Kom morgen.’

Ik realiseerde me kort na zijn toezegging dat het interview op sjabbat, zaterdag, zou moeten plaatsvinden. Op sjabbat? Had David Ben Gurion zich vergist? Ik besloot met een thuis opgedaan gevoel voor het belang van de sjabbatrust op sjabbat niet naar het eenvoudige huis van David Ben Gurion in Tel Aviv te gaan. Zondagochtend belde ik hem om me te verontschuldigen en om een nieuwe afspraak te maken. Paula, zijn naar mij later bleek krachtige vrouw, nam de telefoon op. ‘Ben jij dat? David Ben Gurion heeft de hele dag op je gewacht… Het interview gaat niet door.’ Ik legde haar uit dat ik uit respect voor de sjabbat in het Joodse land de afspraak niet was na gekomen. ‘Sjabbat? Daar hebben we niets mee te maken. Als David Ben Gurion zegt dat je op sjabbat moet komen, dan moet je dat doen. We zijn vrije mensen in een vrij land.’ Een duidelijker beginselverklaring over het seculiere anti-orthodoxe zionisme heb ik nooit meer gehoord. Dat was de emotionele intellectuele wereld van de Oost-Europese pioniers. Joden die diepe socialistische waarden paarden aan het zionistische nationalisme. Dat was de basis van de kibboets, de gemeenschap waarin iedereen in absolute zin gelijk was in status en in de verdeling van arbeid en inkomsten. De kibboets vormde de ruggengraat van de Jishoev (georganiseerde Joodse aanwezigheid onder het Britse mandaat over Palestina) en lang erna tot het kapitalisme in de jaren zeventig van de vorige eeuw de kibboetsfilosofie verdrong.

Het messiaanse zionisme, dat zijn oorsprong vindt in de als een wonder ervaren militaire zege in 1967 – de Zesdaagse Oorlog, het seculiere zionisme overwoekerd. Israël veroverde toen Oost-Jeruzalem en de Westelijke oever van de Jordaan, volgens de bijbel Judea en Samaria. Na tweeduizend jaar keerden de Joden terug naar de Klaagmuur in Oost-Jeruzalem en naar de bakermat van het historische Israël. De omhelzing van het verleden heeft het seculiere zionisme een messiaanse lading gegeven.

David Ben Gurion heeft niet kunnen voorzien dat zijn beslissing in 1948 om enkele honderden religieuze studenten vrij te stellen van de militaire dienstplicht om zich op staatskosten te verdiepen in de Talmoed, zou uitgroeien tot een van de ernstigste morele en sociale problemen waarvoor Israël 68 jaar later staat.

Honderdduizenden jesjiwe-studenten (verbonden aan religieuze studiecentra) worden door de schatkist gesubsidieerd en onttrekken zich weliswaar op legale wijze aan de zware dienstplicht, tot stijgende verontwaardiging van jonge mannen die wel het uniform jarenlang moeten aantrekken.

Om morele, religieuze en politieke redenen heeft David Ben Gurion ervan afgezien bij de opstelling van de onafhankelijkheidsverklaring in 1948 het democratische principe van scheiding van synagoge en staat op te nemen. Als gevolg daarvan is het opperrabbinaat de herder geworden van geboorte, huwelijk en dood in Israël!

De ontstane spanningen in de snel veranderende Israëlische samenleving tussen seculiere en orthodoxe Israëli’s zijn het gevolg van het handhaven van de religieuze status-quo.

Ik ben ervan overtuigd dat David Ben Gurion zich zo kort na de Holocaust uit respect voor de op Europese bodem uitgeroeide overwegend orthodoxe Joden en met een diep gevoel voor de Joodse religieuze traditie heeft neergelegd bij de vrijstelling van een klein aantal Talmoed-studenten van militaire dienstplicht. Vanuit datzelfde gevoel van respect en herinnering aan de miljoenen Joodse slachtoffers van de naziterreur heeft hij afgezien scheiding van synagoge en staat als een onaantastbaar principe in de onafhankelijkheidsverklaring op te nemen.

Hoewel Ben Gurion door en door socialist van de oude Oost-Europese stempel was en een overtuigd atheïst, was hij zich er zeer van bewust dat het zionisme diepe wortels heeft in de Joodse religie. ‘Ik geloof met heel mijn hart in onze profeten die de terugkeer van het Joodse volk naar het land van Israël hebben voorspeld’, zei hij in een interview kort voor de Jom Kipoeroorlog in 1973.

David Ben Gurion moest in 1948 ook rekening houden met de invloed van het Amerikaanse orthodoxe leiderschap dat geen vrede kon hebben met een honderd procent seculiere invulling van de Onafhankelijkheidsverklaring.

Het interview met David Ben Gurion vond enkele dagen later toch plaats nadat Paula Ben Gurion me had bezworen dat ik het interview wel kon vergeten. Ik liet me niet door haar afschrikken. Ik belde opnieuw. ‘Ben jij dat. Geen interview,’ zei ze boos. De derde keer nam David Ben Gurion zelf de telefoon op. ‘Kom,’ zei hij. ‘Ik heb op je gewacht.’ Ik zal niet verder uitweiden over de manier waarop Paula heeft geprobeerd me van David Ben Gurion weg te houden. ‘Waar ben je?’ riep hij vanuit zijn werkkamer op de tweede verdieping van zijn eenvoudig ingerichte woning in het centrum van Tel Aviv.

Hij toonde zich bezorgd over het uitblijven van vrede met de omliggende Arabische landen. Met een blik op de toekomst merkte hij op dat ‘de vrede in het Midden-Oosten van China afhangt’. In die tijd was hij bevriend met U Nu, de leider van Birma op wiens uitnodiging hij Birma bezocht. Hij kwam er tot het inzicht dat de ‘reus China,’ het buurland van Birma, zou ontwaken en een belangrijke rol op het wereldtoneel en ook in het Midden-Oosten zou gaan spelen.

Ben Gurion interview 1965, Hebron; ‘Vrede in het Midden-Oosten hangt van China af’.

David Ben Gurion ontwikkelde zich in zijn lange politieke loopbaan van een maximalist, die zich in 1942 in de Verenigde Staten nog op het standpunt stelde dat ‘Palestina een Joods land’ moest zijn, tot een realist. In 1947 aanvaardde hij ondanks fel verzet van revisionistische zionisten onder leiding van de latere premier Menahem Begin het delingsplan van de Verenigde Naties voor Palestina.

Menahem Begin heeft tot zijn laatste dag vastgehouden aan de ondeelbaarheidsgedachte van Eretz Israël, het land van Israël. Met geweld drukte David Ben Gurion een dreigende burgeroorlog de kop in tussen de twee grote stromingen in het zionisme in Palestina – de minimalisten en maximalisten.

In 1956 had hij ondanks zijn atheïstische levensopvatting toch een messiaans moment, toen Israël ten tijde van de Suez-oorlog (met Frankrijk en Engeland tegen Egypte) de Sinaïwoestijn en de Gazastrook veroverde. Voor hem was het ‘Koninkrijk Israël’ aangebroken. Onder zware druk van de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie zag Ben Gurion zich echter genoodzaakt het Israëlische leger snel uit de veroverde Egyptische gebieden terug te halen.

Nooit heeft hij zich uitgesproken voor de stichting van een onafhankelijke Palestijnse staat. Die gedachte was hem en het politieke leiderschap in Israël tot in de jaren negentig van de vorige eeuw vreemd. Na de oorlog van 1967, toen Israël de grond die nu als Palestijnse gebieden bekendstaan veroverde (Westelijke Jordaanoever, de Gazastrook en Oost-Jeruzalem), sprak hij zich uit tegen het stichten van nederzettingen . Evenals de socialistische premier Golda Meir en andere socialistische kopstukken, onder wie Shimon Peres, meende hij dat het Palestijnse vraagstuk in het kader van vrede met Jordanië zou moeten worden opgelost. David Ben Gurion hield echter vast aan Israëlische soevereiniteit over het veroverde Palestijnse deel van Oost-Jeruzalem, een voorwaarde die in alle bemiddelingspogingen en onderhandelingen een van de voornaamste struikelblokken bleek te zijn voor een vredesdoorbraak met de Palestijnen. Om strategische redenen zou Israël volgens hem ook op de in Syrië veroverde Golan-hoogvlakte moeten blijven.

Zelfs hedendaagse Israëlische historici als Benni Morris en Simcha Flapan hebben na de opening van staatsarchieven geen eenduidig oordeel kunnen vellen over de rol van David Ben Gurion in de verdrijving/vlucht van naar schatting zevenhonderdduizend Palestijnen uit Palestina voor en tijdens de oorlogshandelingen in de Onafhankelijkheidsoorlog. Benni Morris is teruggekomen op zijn aanvankelijke bewering dat David Ben Gurion weloverwogen een etnische zuivering plande van het gebied in Palestina waarop de Joodse staat zou verrijzen. Morris is in recente publicaties van oordeel dat de uittocht van de Palestijnen (Naqba voor de Palestijnen) voornamelijk is toe te schrijven aan de oorlogshandelingen waarbij door sommige opperofficieren Palestijnen uit hun woonplaatsen werden verdreven. Voor Morris is het echter vanuit een historisch standpunt helder dat er geen Joodse staat zou zijn gekomen zonder de verdrijving van zevenhonderdduizend Palestijnen uit Palestina, ‘met zachte hand aangemoedigd door David Ben Gurion’, zoals Morris het eerder formuleerde.

De latere premier Yitschak Rabin was een van de officieren die betrokken was bij de verdrijving van de Palestijnse bevolking uit de Arabische steden Lydda en Ramle tijdens de Onafhankelijkheidsoorlog. In de archieven vond Morris het bevel dienaangaande dat door Rabins militaire eenheid werd uitgevoerd.

In januari 1995 woonde ik een lezing bij van Benni Morris, de toonaangevende wroeter in het zionistisch geweten. Hij was door de Jeruzalemse kunstacademie Bezalel uitgenodigd zijn bevindingen uiteen te zetten tijdens een studiedag over ‘Revisie, nieuw onderzoek van plaatselijke mythen’. Op vlakke toon vertelde hij in een doodstille zaal over roof, verkrachting en de executie van drie Palestijnen die zich bij de commandanten beklaagden over diefstal. ‘Ze werden met een auto door de commandant weggevoerd en doodgeschoten. Een van de lijken werd gevonden met een afgerukte middelvinger. De ring was eraf getrokken.’ Het was intense stil in de zaal. Geen van de studenten protesteerde tegen de afbraak van de mythe dat Joodse soldaten zoiets nooit zouden doen. De studenten en docenten van Bezalel stonden open voor de historische waarheid, een aanwijzing dat de samenleving vijftig jaar na de stichting van de staat Israël, een zelfonderzoek onderging. ‘Anderhalf jaar geleden zou ik zoiets niet in het openbaar hebben kunnen zeggen’, zei Morris na afloop van zijn lezing. ‘De dingen veranderen snel. Ik geef nu twee colleges en ik denk dat ik binnenkort wel een vaste universitaire aanstelling krijg.’

De invloed van de ‘nieuwe historici’ op het intellectuele klimaat is verrassend groot. Toneelstukken die sterk de aandacht trekken breken de mythen van helden af. In het toneelstuk Gorodish portretteert de toneelschrijver Hillel Mittepunkt generaal Moshe Dayan, chef-staf tijdens de oorlog in 1967, als een rokkenjager en rover van archeologische schatten. De tuin van zijn villa in Tsahal stond er vol mee. Dayan ontsnapte aan de dood toen hij tijdens één van zijn illegale opgravingen door het zand werd bedolven en bijna stikte. Golda Meir, eens het symbool van het zionistisch gelijk, is door een gemiste vredeskans met Egypte voor het uitbreken van de Jom Kipoeroorlog in 1973 van haar voetstuk gevallen. Dit werd onder andere duidelijk in een boek van Yossi Melman, De nieuwe Israëli’s. Golda Meir werd kort na de glorieuze oorlog in 1967, toen Israël in euforie verkeerde, bespot en bekritiseerd in het toneelstuk De koningin in bad van de toneelschrijver Chanoch Levin.

Ari Shavit, de schrijver van My promised land: The triumph and tragedie of Israël (2014) beschrijft uitvoerig de met grof geweld afgedwongen exodus van de inwoners van Lydda. Er werden explosieven gegooid in een moskee waar angstige Palestijnen een toevlucht hadden gezocht tijdens de militaire operatie in hun stad. Ook deze onthulling van Shavit is een aanwijzing dat onder de druk van de polarisatie in de samenleving tussen links en rechts over de Palestijnse problematiek de laatste taboes sneuvelen.

David Ben Gurion heeft met pijn in zijn hart moeten toezien hoe het idealistische socialistische zionisme door het opkomend kapitalisme werd uitgehold. ‘Ik zou graag een beter Israël willen zien. De profeten hebben ons de plicht opgelegd een voorbeeld voor de volkeren te zijn. Dat stadium hebben we nog niet bereikt’, zei hij tijdens een laatste interview in zijn kibboetswoning in Sde Boker, diep in de Negevwoestijn. In de ontwikkeling van deze grote woestijn, tweederde van de oppervlakte van Israël binnen de bestandslijnen van 1967, zag hij de toekomst van zijn land en beslist niet in de bezette Palestijnse gebieden. David Ben Gurion stierf op 1 december 1973, kort na Israëls moeilijkste oorlog, de Jom Kipoeroorlog.

3. Yitschak Rabin

Na een lange militaire carrière, die begon in 1948, leidde chef-staf luitenant-generaal Yitschak Rabin Israël naar de zege tijdens de Zesdaagse Oorlog in juni 1967. Hij ontwikkelde zich van militair strateeg tot staatsman toen hij, zij het aarzelend, in vrede met de Palestijnen ging geloven. Tijdens de eerste intifada, die in 1987 was uitgebroken, sprak hij zich uit voor het breken van benen en armen van gevangengenomen Palestijnse opstandelingen.

Uiteindelijk kwam hij onder de invloed van de intifada tot het inzicht dat er een oplossing voor het Palestijnse vraagstuk moest komen. In september 1993 ondertekende hij onder het toeziend oog van de Amerikaanse president Bill Clinton het akkoord van Oslo en schudde hij de hand van de Palestijnse leider Yasser Arafat op het bordes van het Witte Huis. Met Arafat deelde hij de Nobelprijs voor de vrede. Na het akkoord van Oslo sloot Rabin een vredesverdrag met Jordanië.

Rabin was de eerste in Israël geboren premier. In 1922 werd hij in een landbouwnederzetting geboren. Hij was een enigszins verlegen, principiële man. Toen een krant in 1977 onthulde dat zijn vrouw een illegale bankrekening had geopend ten tijde van zijn ambassadeurschap in Washington legde hij het premierschap neer.

Rabin was zich bewust dat zijn vredesopening naar de Palestijnen hevige emoties losmaakte. Ondanks waarschuwingen wilde hij niet geloven dat een Israëlische Jood hem zou vermoorden.

De schoten die premier Yitschak Rabin op 4 november 1995 in het hart van Tel Aviv velden, heb ik niet gehoord. Enkele minuten daarvoor heb ik hem wel op het bordes van het stadhuis, hand in hand met Shimon Peres, het vredeslied ‘De zon schijnt…’ horen zingen. De massa vredesdemonstranten die zich op het grote plein voor het stadhuis had verzameld zong mee. Misschien wel tweehonderdduizend Israëli’s droomden met Rabin van vrede met de Palestijnen, die door het Israëlisch-Palestijnse akkoord van Oslo in 1993 in het verschiet leek te liggen.

Drie schoten uit het pistool van Jigal Amir, de religieuze nationalist, doodden niet alleen een leider die over zijn vooroordelen en aarzelingen was heen gestapt maar ook de enige serieuze kans op een vredesdoorbraak met de PLO van Yasser Arafat. In NRC-Handelsblad heb ik deze moord een koningsmoord met Bijbelse dimensies genoemd. Rabin keerde zich die avond tegen het geweld.

‘Ik wil dat mijn regering iedere kans benut om tot een algehele vrede te komen’, zei hij kort voordat hij een paar seconden later tijdens het instappen in zijn auto werd vermoord. De honderdduizenden die naar de grootste vredesdemonstratie uit Israëls geschiedenis waren gekomen leverden Rabin het klinkende bewijs dat het volk vrede wilde en een afschuw had van geweld. Het geweld van de tegenstanders van zijn toenaderingspolitiek tot de PLO was volgens hem zonder precedent en vormde een bedreiging voor de Israëlische democratie.

Hij beschuldigde de Likoed-partij van de latere premier Benjamin Netanyahoe van het aanzetten tot gewelddadig verzet tegen zijn politiek. Enkele minuten na dit interview met de Israëlische televisie was hij dood. Het was zijn laatste interview.

Later die avond keerde ik naar het plein terug. Duizenden jongeren zaten met rouwkaarsen in kringen op de grond en zongen liederen uit de pionierstijd van Israël. Ik zag een vrouw met een kindje op haar rug. Het jongentje had een wit krijtje in zijn hand en schreef in onwennige letters de naam RABIN. De muren van het stadhuis leken wel Klaagmuren waarop rouwende Israëli’s hun liefde voor Rabin en verdriet om de moord schreven. ‘Rabin we houden van je. Rabin, man van vrede.’ Ze tekenden vredesduiven en davidsterren. Het was een avond die ik nooit zal vergeten. Intuïtief begreep ik dat een nieuwe onzekere bladzijde in Israëls geschiedenis was open geslagen. Na Rabin, wie en wat? Ik kan niet met zekerheid schrijven dat Rabin met Arafat op weg was naar een onafhankelijke Palestijnse staat. Maar hoop op vrede was er wel die dagen.

De transformatie van premier Rabin van overtuigd tegenstander van onderhandelingen met de PLO en de stichting van een Palestijnse staat naast Israël heeft zich onder de invloed van de twee Palestijnse intifada’s voltrokken. Tussen het ‘benen en armen breken’ van de Palestijnen die in opstand kwamen tegen de bezetting van de Palestijnse gebieden die in 1967 was begonnen, tot de handdruk met PLO-leider Yasser Arafat, onderging hij een politieke metamorfose.

Elf jaar voor het uitbreken van de eerste intifada in 1987 opperde Rabin, in een opname die recent door zijn woordvoerder, Dan Patir, is gepubliceerd, de mogelijkheid van ontruiming van bezet gebied. ‘Ik denk niet dat het mogelijk is de bezetting over lange tijd vol te houden als we tenminste geen apartheidsstaat willen worden en meer dan anderhalf miljoen Arabieren (dus nog geen keuze voor het begrip “Palestijnen”) in de Joodse staat hebben.’ Dat was in die tijd toen in de heersende politieke stromingen, van links tot rechts, de gedachte aan onderhandelingen met de PLO als een doodzonde werd beschouwd, een opmerkelijke uitlating van Rabin. Toen stond er op contacten met de PLO een fikse gevangenisstraf. Toch waren er aan de uiterste linkerflank van het politieke spectrum persoonlijkheden, pressiegroepen en partijtjes die zich uitspraken voor de stichting van een Palestijnse staat en zelfs voor onderhandelingen met de PLO.

Arye Eliav, secretaris-generaal van de Arbeidspartij van Golda Meir, publiceerde in 1972 een voor die jaren revolutionair boek, Het land van het hert. Uitvoerig zette hij zich daarin af tegen de overheersende anti-Palestijnse dogma’s in de Arbeidspartij. ‘Israël moet verklaren dat het bereid is de grootste delen van de Westelijke Jordaanoever terug te geven aan de Palestijnse Arabieren, zodat zij in deze gebieden en in gebied op de oostelijke oever van de Jordaan (Jordanië) een onafhankelijke, soevereine staat oprichten.’ Eliav gebruikte opzettelijk het werkwoord ‘teruggeven’ en vermeed ‘terugtrekken’.