Elementaire Deeltjes

Elementaire Deeltjes, de serie boekjes van Amsterdam University Press (AUP), maakt kennis toegankelijk voor een breed publiek. Elementaire Deeltjes is dé manier om snel alles te weten te komen over de onderwerpen die je interesseren.

Experts nemen je mee op een ontdekkingsreis waarbij elk thema in de meest beknopte vorm volledig uitgediept wordt. Een serie handige en handzame boekjes, met altijd het antwoord op de vraag: ‘Hoe zit dat nou eigenlijk?’

Ga naar www.elementairedeeltjes.nl voor alle beschikbare Elementaire Deeltjes.

Iran

Ali M. Ansari

AUP

Oorspronkelijke uitgave: Ali M. Ansari, Iran: A Very Short Introduction, Oxford University Press, 2014 [isbn 978-0-19-966934-9]

© Ali M. Ansari

Vertaling: Asaf Lahat

Ontwerp omslag: Michel van Duyvenbode, Amsterdam

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

isbn 978 94 6298 239 0

e-isbn 978 90 4853 228 5 (pdf)

e-isbn 978 90 4853 229 2 (ePub)

nur 692

© Ali M. Ansari / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2016

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Voor mijn zuster Leila

Inhoud

Opmerking over nomenclatuur

1. Interpretaties van Iran

2. Mythologie en geschiedenis

3. Iran en de islam

4. Iran en het Westen

5. Iran en de Iraniërs

Chronologie

Illustratieverantwoording

Verder lezen

Dankwoord

Index

Opmerking over nomenclatuur

Wie de begrippen Perzië of Perzisch laat vallen tegenover iemand uit het Westen, roept daar waarschijnlijk positieve reacties mee op. Je krijgt bijvoorbeeld associaties met katten, tapijten of, onder het welvarender volksdeel, kaviaar. Heb je het echter over Iran of de Iraniërs, dan valt de reactie waarschijnlijk een stuk negatiever uit. Mensen denken dan al snel aan nucleaire botsing, extremisme en radicale islam. Dat is ironisch omdat een van de beweegredenen achter de beslissing van de Iraanse regering in 1934 om het internationale gebruik voor de inheemse aanduidingen van ‘Iran’ en ‘Iraniërs’ voor het land en zijn bevolking over te nemen – in tegenstelling tot het conventionele westerse gebruik van Perzië en Perzisch – was om juist een einde te maken aan de neiging om het land te associëren met decadentie en verval. De latere ontwikkelingen zouden haar zwaar teleurgesteld hebben.

Perzië en Perzisch zijn de klassieke Griekse namen voor het rijk van de Achaemenidische dynastie (559-330 v. Chr.), afkomstig uit de provincie Pars in het zuidelijk gedeelte van het Hoogland van Iran (ook wel Iraans of Perzisch Plateau genoemd). Deze benamingen werden vervolgens overgenomen door de Romeinen en later weer door hun Europese afstammelingen. Er bestaat geen inheems equivalent om de inwoners van het hoogland en het achterland te beschrijven. Wel lijkt het erop dat er in het verleden een afleiding van Parsi of Parsig in gebruik is geweest. Zo omschrijft de Achaemenidische koning Darius zijn afkomst in een beroemde inscriptie kernachtig als Achaemenidisch naar geslacht, Perzisch naar stam en Arisch/Iraans naar volk. Algemeen wordt aangenomen dat de oorsprong van het begrip Arisch, evenals het hieraan verwante Eran of Iran, ligt bij een taalgroep die afkomstig is uit Centraal-Azië – volkeren die Iraanse talen spraken – hoewel het volgens sommigen ook vrijgeboren of nobel betekent. Het heeft in elk geval niets te maken met de negentiende-eeuwse Europese rassenindeling.

Om de zaak nog ingewikkelder te maken wordt de aldaar gesproken taal nog steeds Parsi (oftewel Perzisch) of algemener Farsi genoemd. Dit omdat veel woorden die met een ‘p’ werden uitgesproken na de Arabisch-islamitische verovering in de zevende eeuw na Christus, en vanwege de afwezigheid van de letter ‘p’ in het daarbij overgenomen Arabisch alfabet, gewoonweg een ‘f’ kregen opgeplakt. Om die fout te verhelpen bedachten de Iraniërs vervolgens een ‘p’, maar tegen die tijd lijkt ‘Farsi’ al deel te hebben uitgemaakt van de woordenschat en dat is sindsdien zo gebleven. Perzisch is een Indo-Europese taal waarvan het basisvocabulaire sprekers van Europese talen bekend in de oren zal klinken. Denk bijvoorbeeld aan de woorden voor vader (pedar), moeder (madar), broer (baradar) en meisje/dochter (dokhtar). Deze linguïstische nabijheid verklaart ten dele ook de Iraanse culturele affiniteit met Europa.

De termen Perzisch en Iraans zijn niet synoniem, al worden ze buiten Iran tegenwoordig door elkaar gebruikt. Dat is geen ongebruikelijke ontwikkeling. De Iraniërs hebben zelf bijvoorbeeld de neiging om de verkorte term ‘Inglisi’ (Engels) te gebruiken ter aanduiding van Groot-Brittannië, en velen zijn zich niet bewust van het onderscheid of zelfs van de bijdrage van de samenstellende delen aan de bredere cultuur. Hetzelfde kan gezegd worden van het concept Perzische cultuur, een begrip dat de complexe en gelaagde nalatenschap waar het voor staat enigszins versimpelt, en dat dikwijls ver buiten de grenzen van de moderne staat strekt.

1. Interpretaties van Iran

In 2006 verfilmde Warner Brothers de bijzonder gestileerde graphic novel 300 van Frank Miller over de Spartaanse verdediging bij Thermopylae. Zoals elke goede verteller was Miller meer geïnteresseerd in de boodschap die hij wilde overbrengen dan in feitelijke nauwkeurigheid, en er was weinig ruimte voor nuance. De hoofdpersonen waren duidelijk neergezet, al was er wel een draai gegeven aan het standaardverhaal van de vrijgeboren Spartanen die op heldhaftige wijze de ‘westerse’ beschaving verdedigen tegen de Perzische horden die vastbesloten zijn hen tot slaaf te maken. Het was in dit geval niet voldoende om de Perzen als dictatoriaal en ‘onvrij’ weer te geven, ze moesten ook monsterlijk zijn. Ze waren niet zozeer ‘onsterfelijk’ als wel ondood, terwijl Xerxes, de oorspronkelijke oosterse despoot, zozeer ziedde van decadentie dat er bij het publiek geen twijfel over kon bestaan dat hij een echte ‘slechterik’ was.

Hoe onderhoudend de film ook was, hij riep bij Iraniërs in binnen- en buitenland felle reacties op, en de Iraanse regering tekende zelfs formeel protest aan bij de vn. Zulk protest mag westerse toeschouwers dan curieus toeschijnen, bij Iraniërs ligt er een diepe vrees aan ten grondslag dat het Westen hun cultuur, hun beschaving en hun identiteit verkeerd begrijpt en ten onrechte verguist. Die vrees werd nog eens versterkt toen een vooraanstaande Amerikaanse onderhandelaar in de nucleaire besprekingen zich in 2013 tijdens een ondervraging in het Congres liet ontvallen dat zij zich ervan bewust was dat bedrog Iraniërs in het dna zat.

Deze voorbeelden onderstrepen twee belangrijke factoren die telkens terugkeren bij interpretaties van Iran en de identiteit van de Iraniërs: de centrale plaats van de geschiedenis en de subtiele aard van de verhouding van Iran met het Westen. Een goed begrip van de geschiedenis van Iran is belangrijk omdat het een context en een referentiekader biedt, maar misschien nog meer omdat het licht werpt op de ervaringen die Iraniërs naar eigen zeggen bewust delen. Wat Iraniërs verkiezen te onthouden is vaak net zo belangrijk als wat ze besluiten te vergeten, en Iraanse regeringen hebben een ongezonde neiging om het verleden in te passen in hun eigen beeld. Het verleden is dan ook een politiek strijdtoneel waarop opeenvolgende regeringen, politieke groeperingen en steeds vaker ook het Iraanse volk zich proberen te positioneren en staande te houden. Het is niet gek dat Iraniërs, gelet op hun onvrede met het heden en hun angst voor de toekomst, erg veel over hun verleden nadenken – en er soms hun toevlucht in zoeken. Wie Iran beter wil begrijpen, moet zich daarom verdiepen in dat verleden en hoe het – bewust of onbewust – doorwerkt in het heden (zie afbeelding 1).

Over de verhouding met het Westen bestaan eveneens veel misvattingen. Onder invloed van de veelal vijandige relatie tussen Iran en de Verenigde Staten – en tot op zekere hoogte hun bondgenoten – bestaat er in bepaalde kringen, in zowel Iran als het Westen, de neiging om die verhouding te zien als een voortzetting van het in 300 uitgebeelde verhaal: vaststaand, constant, met duidelijk afgebakende morele parameters – al moeten de rol van slaaf en vrije man vanuit Iraans gezichtspunt wel omgedraaid worden. Die verhouding met het Westen is om een aantal redenen belangrijk, niet in de laatste plaats omdat de meeste lezers Iran vanuit het Westen zullen benaderen, en dat geldt ook voor veel Iraniërs zelf. Dat is eenvoudig een gevolg van het feit dat de historische en politieke literatuur – voorlopig althans – door het Westen gedomineerd blijft. En misschien wel opmerkelijker omdat het Westen geen belangeloze toeschouwer is. Sinds de oude Grieken zijn klassieke, Europese en ten slotte westerse schrijvers scherpe waarnemers geweest van de ‘Perzen’, zoals zij de Iraniërs zagen – met kennis van zaken en af en toe geringschattend, maar met meer respect dan velen misschien zullen denken. De Perzen vormen een wezenlijk en uniek onderdeel van de stichtingsmythe van het ‘Westen’, en hun nederlagen bij Marathon en bij Salamis (hoewel niet bij Thermopylae) hebben – volgens sommigen – het voortbestaan van een specifieke westerse beschaving gewaarborgd. En ook al is veel daarvan zeker overdreven, het is nauwelijks mogelijk om de invloed van dit verhaal op het algemene bewustzijn in het Westen te overschatten, hoewel het tegenwoordig zelden expliciet wordt vermeld. Tenslotte lopen atleten over de hele wereld marathons.

1. Kaart van Iran met verschuivende grenzen. a. Achaemenidische rijk; b. Sassanidische rijk – Iranshahr; c. Safawidische rijk; d. Huidige Iran.

Bij hun interpretatie van Iran benaderen westerse schrijvers hun onderwerp dus met de nodige culturele bagage – hun blik is lang niet altijd negatief, maar wel duidelijk gekleurd door een intensieve culturele, literaire en soms ook politieke verhouding. Vanuit die blik vertegenwoordigen de Perzen in de westerse verbeelding toch de ‘ander’ – weliswaar beschaafd, maar duidelijk anders; een ander wiens lotgevallen op merkwaardige wijze aan de onze verbonden zijn, waardoor Perzië vaak als spiegel wordt voorgehouden aan het Westen. ‘Zij’ zijn alles wat wij verkiezen niet te zijn, ook al weerspiegelen zij waarheden over onszelf die wij liever zouden negeren. Hetzelfde geldt natuurlijk voor de huidige perceptie in Iran van het Westen (traditioneel vereenzelvigd met ‘Rum’ (Rome) en tot voor kort omschreven als Europeanen – letterlijk: Franken (Farangi) – en niet als ‘westerlingen’ (Gharbi)): een openlijk vijandige houding waarachter een veel genuanceerdere relatie verscholen zit dan Iraniërs zouden willen toegeven. Ondanks hun veel geuite vijandigheid hangen de geestelijk leiders van Iran een Islamitische Republiek aan die net zoveel te danken heeft aan de ideeën van de Europese Verlichting als aan het islamitisch recht. Ook staat de voortdurende veroordeling van het westerse materialisme (in tegenstelling tot de eigen geestelijke zuiverheid waar zij zich op voorstaan) op gespannen voet met het holle materialisme van de hedendaagse Iraanse samenleving, waar de vraag naar cosmetische chirurgie alarmerende proporties aanneemt.

Het bestaan van zulke schrille contrasten hoeft geen verbazing te wekken in een samenleving met zo’n rijk historisch en cultureel erfgoed als Iran. Tot op zekere hoogte kan dit als gezond pluralisme gelden, een uiting van een dynamische beschaving. Het verschil tussen beeld en werkelijkheid is echter vaak zo markant dat dit nader onderzoek en uitleg vergt. Temeer omdat deze tegenstellingen maar al te vaak zelfopgelegd zijn, waarbij de concrete werkelijkheid zelden overeenstemt met de idealistische ambities. Bovendien krijg je dikwijls het gevoel dat Iraniërs doelbewust proberen deze tegenstrijdigheden in stand te houden. Alsof ze vastbesloten zijn elke beschrijving te tarten: om in een collectieve poging tot zelfbescherming vast te houden aan hetzelfde ‘exotische’ exceptionalisme waar ze net zo heftig tegen protesteren.

Als de Iraniërs één eigenschap hebben waar westerse waarnemers al sinds de zeventiende eeuw op wijzen, dan is het hun vermeende neiging tot leugenachtigheid. Deels weerspiegelt dit ongetwijfeld de onderdanigheid van hovelingen die beschikken over een poëtische taal. Tegelijk heeft de poëzie van de Perzische taal de zwakkeren ook beschermd tegen machtsmisbruik door de staat. Natuurlijk bestond er ook openlijke leugenachtigheid, zoals in elke samenleving, maar dankzij de dubbelzinnigheid die in Perzische taal besloten zit konden mondige personen – en iedereen die enigszins thuis was in de Perzische literatuur – een verbale acrobatiek beoefenen zonder zich ergens toe te verplichten of te veroordelen. Voor westerse gesprekspartners die gewoon een duidelijk antwoord wilden, moet dit bijzonder frustrerend geweest zijn. Voor Iraniërs die zich staande moesten houden te midden van een machtige staat, beperkte wetgeving en weinig rechten, was het echter een essentieel verdedigingsmechanisme. Het is een mechanisme dat tot op heden bestaat, en dat ingezet wordt door Iraniërs als middel tegen mogelijke inbreuken van hun regering, alsook door opeenvolgende Iraanse regeringen om zich teweer te stellen tegen machtige buitenlandse vijanden. Als Iraniërs klagen dat zij verkeerd begrepen worden, ligt de schuld deels bij henzelf.

Dubbelzinnigheid, kortom, is voor Iraniërs een beproefde methode om de gevaren van politieke willekeur te omzeilen, hoewel het gebruik ervan in het sociale verkeer inmiddels zo wijdverbreid is dat het ook ingezet wordt om autocratie te rechtvaardigen. Voor degenen die liever geen keuze maken, is een daadkrachtige ‘leider’ die duidelijke taal spreekt altijd aantrekkelijk. Dat gebrek aan duidelijkheid doet zich ook voelen als we een definitie moeten geven van de Iraniërs zelf – de bestaande tegenstellingen weerspiegelen een onwil om te kiezen tussen concurrerende en vaak gepolariseerde tendensen: neigingen en spanningen die als een rode draad door de Iraanse geschiedenis lopen en ook in de Perzische literatuur terug te vinden zijn. Bijvoorbeeld de spanning tussen ‘Iran’ en ‘Turan’, tussen sedentair en nomadisch, staat en samenleving, en recentelijker de invloed van traditie versus moderniteit. Succesvolle Iraanse leiders zijn altijd in staat geweest als een soort leviathan de vele spanningen met elkaar te verzoenen en tussen de wedijverende tegenstellingen te bemiddelen.

Misschien is de sleutel tot een begrip van Iran en de Iraniërs wel om ze niet als het een of het ander te willen definiëren, maar in plaats daarvan te bekijken hoe zij vanuit hun ervaringen en hun perceptie van deze geschiedenis geprobeerd hebben een pad uit te stippelen door dat dubbelzinnige en vaak bevochten middengebied. Dit Elementaire Deeltje moet daarom in de eerste plaats niet gelezen worden als een ‘geschiedenis’ van de Iraniërs, maar als een manier waarop het Iraanse heden zijn verleden verbeeldt, en daarmee een zeer kosmopolitische, alomvattende en dikwijls ook tegenstrijdige identiteit samenstelt.

2. Mythologie en geschiedenis

Zo’n twee uur buiten de stad Shiraz liggen de uitgestrekte ruïnes van de eertijds grootse ceremoniële hoofdstad van het Achaemenidisch-Perzische rijk. De monumentale, door pilaren en gevleugelde griffioenen bekroonde, stenen verhoging die de ‘toegangspoort tot naties/volkeren’ bewaakt, is al eeuwenlang een veelbezochte bestemming. De meeste bezoekers vergapen zich aan de aanblik van de vervallen pracht en praal. De Grieken noemden deze stad Persepolis, de stad van de Perzen; de Iraniërs kennen de stad van oudsher onder de naam Takht-e Jamshid, de Troon van Jamshid, een van de grote koningen in de Iraanse mythologie (zie afbeelding 2a en 2b). Dat was tot de negentiende eeuw de gangbare naam en hij wordt ook tegenwoordig nog veel gebruikt, naast het recenter aangenomen – of nieuw leven ingeblazen – Persepolis. Dat de Iraniërs twee namen hebben voor dit grootse overblijfsel uit de Oudheid, en – veelzeggender – dat ze er geen behoefte aan lijken te hebben de ene naam door de andere te vervangen, is een aanwijzing voor hun specifieke dubbele erfgoed: mythologisch en historisch.

2a. Pentekening van Persepolis/Takht-e Jamshid.

2b. Uitzicht richting apadana (audiëntiehal) in Persepolis/Takht-e Jamshid.

Beide verhaallijnen blijven sterk doorwerken in het heden en in de hedendaagse identiteit. Terwijl de mythologische verhaallijn halverwege de twintigste eeuw afzwakte, is hij in de jaren daarna overtuigend teruggekeerd in de collectieve verbeelding van zowel de staat als de samenleving. Zelfs aan het begin van de twintigste eeuw merkten buitenlandse waarnemers op, dikwijls met een zweem van minachting, dat de enige geschiedenis waar de meeste Iraniërs werkelijk in geloofden of zich mee verwant voelden, hun mythologische erfenis was, met een beschrijving van de afkomst van de eerste mens tot en met de stichting van het koninkrijk van Iran en de turbulente betrekkingen met zijn buurlanden. Pas bij het laatste gedeelte van de geschiedschrijving – over de Sassanidische vorsten, ofwel de laatste pre-islamitische dynastie – ging de mythologische verhaallijn over in een ingewikkelde verweving van legende en geschiedenis. De twee eerdere dynastieën van dit rijk, die van de Achaemeniden en in mindere mate de Parthen (of beter gezegd: de Arsaciden), werden eenvoudig weggelaten uit het verhaal, en op één of twee buitengewone koningen na vervangen door twee mythische dynastieën. Daarom wordt vaak gezegd dat de Iraniërs hun geschiedenis waren vergeten totdat westerse archeologen en historici zo vriendelijk waren om hen eraan te herinneren. Gezien de rijkdom van de mythologische erfenis, de vele waarheden die erin zijn vervat en de vergaande invloed op de cultuur en het leven in Iran, kunnen we misschien beter zeggen dat zij het zich anders herinnerden.

Het historische verhaal ontstond in de twintigste eeuw als alternatieve, concurrerende verhaallijn. Het voordeel van dit verhaal was dat het het product was van ‘echte’ geschiedenis, voortgebracht door een moderne discipline die aan de universiteit werd beoefend. Daarnaast was de algemene strekking positief en welwillend jegens zowel de joods-christelijke cultuur als het westerse verhaal in het algemeen. Eenvoudig gezegd: de persoon van Cyrus de Grote, de grote held en bevrijder van de Joodse ballingen in Babylon, was in het Westen al lang een cultfiguur voordat het Iraanse publiek opnieuw kennis met hem maakte (Cyrus was een populaire naam onder puriteinen en komt nog steeds veel voor in de Verenigde Staten). Cyrus was geen farao, hij was de door God gezalfde: een van de twee messiassen die in het Oude Testament genoemd worden. Zoals te verwachten konden Iraniërs, en met name intellectuelen die bekend waren met de westerse geschiedenis en de strikte academische methode, deze verhaallijn zonder veel moeite overnemen en verspreiden, ook al was onze eigenlijke kennis van dit oude verleden afhankelijk van buitenlandse geschiedschrijving die niet zonder problemen was. Al gauw maakte Cyrus, net als zijn directe opvolgers Darius en Xerxes (wiens zoon Cambyses niet hetzelfde eerherstel werd toebedeeld), deel uit van een koninklijke ‘canon’ waar de meeste Iraniërs instemmend naar konden opkijken. Met misschien wel als beroemdste uiting – in een echo van de beroemde regels uit Tamburlaine van Christopher Marlowe: ‘Is het niet zelfs moediger om een koning te zijn, en in triomf door Persepolis te rijden?’ – de grote ceremonie met parade die Mohammad Reza, de laatste sjah van Iran, in 1971 in de schaduw van Persepolis hield om 2500 jaar Iraanse monarchie te gedenken.

Om deze afkomst te benadrukken veranderde de sjah vervolgens in 1976 nogal abrupt de officiële kalender van Iran. Waar de oude islamitische kalender begon bij de migratie (hidjra) van de profeet Mohammed van Mekka naar Medina, ging de nieuwe kalender terug naar de vermeende troonsbestijging van Cyrus in 559 v. Chr., en kreeg er zo in één klap ruim duizend jaar bij. Vanzelfsprekend veroorzaakte deze lukrake wijziging heel wat consternatie onder Iraniërs, alleen al vanwege het grote ongemak dat dit meebracht in het dagelijks leven en bij alledaagse handelingen. Dat de religieuze klassen (oelama) verbolgen waren door deze schoffering van islamitische gevoeligheden en de kennelijke sympathie van de sjah voor de pre-islamitische godsdienst van Iran, het zoroastrisme, was niet zo verwonderlijk. Andere punten van kritiek waren echter onverwachter. Immers, voor wie bekend was met de Iraanse geschiedenis en mythologie, betekende de beslissing om de geschiedenis te laten beginnen met de troonsbestijging van Cyrus de Grote eerder een abrupte verkorting dan een verlenging van het officiële afstammingsverhaal.

Afstammingsmythe

Vandaag de dag zullen slechts weinig Iraniërs de chronologie van hun staat baseren op een mythologisch verhaal dat hun geschiedenis in het beste geval enkele tienduizenden jaren zou terugvoeren (zo becijferde één persoon aan het begin van de twintigste eeuw een stamboom waardoor de Iraanse staat of het koninkrijk aanzienlijk ouder zou zijn dan de aarde zelf!). Toch kun je het collectieve Iraanse zelfbeeld niet goed begrijpen zonder een zeker bewustzijn van de afstammingsmythe waarin de oorsprong van Iran teruggaat naar de schepping van de eerste mens. Het is ook belangrijk om in te zien dat het scheppingsverhaal in de Iraanse mythologie losstaat van de latere aanvaarding van de islam, en dat dit idee van fundamenteel belang is voor het feit dat Iraniërs zichzelf beschouwen als een beschaving en niet zozeer als een territoriaal begrensde natie. Uiteraard zijn Iraniërs niet het enige volk met een scheppingsmythe. Wel zijn ze mogelijk een van de weinige volkeren die naast een historische oorsprong vasthouden aan een specifiek religieus – in dit geval abrahamitisch – scheppingsverhaal dat teruggaat tot Adam. Adam is de eerste mens en de eerste profeet; Gayomard (ook wel uitgesproken als Kayomars) is in het Iraanse verhaal ook de eerste mens, maar in dit geval de eerste koning. Interessant is dat de woorden ādam en mard tegenwoordig allebei gebruikt worden ter aanduiding van man, hoewel ādam een man van hogere status aanduidt, wat misschien veelzeggend is.

De mythologische erfenis van Iran lijkt grotendeels mondeling te zijn overgeleverd (hoewel er aanwijzingen zijn dat er al in de zesde eeuw een geschreven versie bijeen was gebracht, die later echter weer verloren of versnipperd raakte). De eerste schriftelijke versie zoals we die tegenwoordig nog kennen, is vastgelegd door de tiende-eeuwse Oost-Iraanse dichter Abul Qasem Ferdowsi. Afgaande op de autobiografische gedeeltes van zijn epische gedicht kostte het schrijven hiervan hem het grootste deel van zijn leven. En is dat goed mogelijk. Niet alleen moest Ferdowsi een grote hoeveelheid verhalen bijeenbrengen, hij besloot ze ook nog eens allemaal in dichtvorm te zetten. Zijn pennevrucht – die de geschiedenis is ingegaan als de Shahnama (het Boek der Koningen, ook wel het Grote Boek genoemd; het woord sjah (koning) wordt in het Perzisch vaak als voorvoegsel gebruikt voor iets dat groot(s) en/of verheven is) – beslaat zo’n 100.000 versregels en is daarmee een van de langste gedichten ooit. Niettemin heeft Ferdowsi ondanks die grote omvang nog enkele belangrijke mythologische verhalen weggelaten, die teruggevoerd kunnen worden op andere historische verhalen die door tijdgenoten verzameld zijn. Dit neemt niet weg dat het een schat aan mythologische vertellingen herbergt, waarvan een deel ook nu nog beroemd is en breed voorgedragen wordt, terwijl andere goeddeels onbekend zijn. Essentieel is dat het gedicht bedoeld was om voor te dragen, en dus ook zonder een ruime geletterdheid grote bekendheid kon genieten onder de bevolking.

Ook al doet de titel Boek der Koningen anders vermoeden en richt de verhaallijn zich op twee of (afhankelijk van de gehanteerde definitie) drie dynastieën, de in het epos beschreven koningen vormen een echt allegaartje – variërend van de briljante Kai Khusrau (of Khosrow) tot de volslagen incompetente Kai Kavus. Het voorvoegsel Kai betekent in deze context koning en heeft de dynastie ook haar naam gegeven – de Kayaniden. Het Kayanidische koningschap is volgens deze overlevering de eerste en langstdurende Iraanse dynastie: vanaf de schepping van Iran totdat de laatste der Sassaniden (die zichzelf als Kayaniden zagen) in 642 wordt afgezet tijdens de Arabische/islamitische verovering.