Het lievelingsboek als zelfportret

Onder redactie van
Maarten Asscher & Theodor Dunkelgrün

Met bijdragen van Maarten Asscher, Onno Blom, Maarten Doorman, Theodor Dunkelgrün, Sarah Hart, Maarten ’t Hart, Anton van der Lem, Annette Portegies, Frans W. Saris, Dirk van Weelden en Henk Wesseling

AUP

Deze uitgave verscheen ter gelegenheid van het afscheid van Willem Otterspeer als hoogleraar universiteitsgeschiedenis aan de Universiteit Leiden.

Afbeelding omslag: René Magritte, La réproduction interdite (1937), c/o Pictoright Amsterdam 2016

Ontwerp omslag: Sander Pinkse Boekproductie

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

isbn 978 94 6298 247 5

e-isbn 978 90 4853 243 8 (pdf)

e-isbn 978 90 4853 244 5 (ePub)

nur 320

© M. Asscher, Th. Dunkelgrün / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2016

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Inhoud

Inleiding

Maarten Asscher & Theodor Dunkelgrün

Geschiedenis tussen vier muren

Maarten Asscher

Geen stoute dingen doen

Onno Blom

Dichtbij, oneindig laat

Maarten Doorman

De boom, de puzzel en het gemis

Theodor Dunkelgrün

Het raadsel van de aankomst

Sarah Hart

Het onbetrouwbare spiegelbeeld

Maarten ’t Hart

Mentrix

Anton van der Lem

Over de schaamte

Annette Portegies

De zon

Frans W. Saris

Waar het pijn doet

Dirk van Weelden

Van voorbeeld tot zelfportret

Henk Wesseling

Biografische aantekeningen

‘Alleen dàt boek zou mijn lievelingsboek kunnen zijn,
waarin ik een portret van mijzelf aantrof.’

W.F. Hermans

Inleiding

Maarten Asscher & Theodor Dunkelgrün

‘De geschiedschrijving is het koudste engagement, de warmste wetenschap.’ Met deze omschrijving van zijn metier greep Willem Otterspeer twintig jaar geleden direct de aandacht van zijn eerstejaarsstudenten. De meesten zullen er geen benul van hebben gehad dat hij daarmee terugreikte naar de petrarkistische stijlfiguur bij uitstek: het ijzige vuur. In Leiden waren de letterkunde en de geschiedenis in die dagen opgesloten in vaten die niet met elkaar communiceerden. Bij Otterspeer vloeiden ze echter samen, waren ze zelfs niet wezenlijk van elkaar te onderscheiden. En dat zijn ze vandaag nog evenmin. Dat Otterspeer de geschiedschrijving, en de biografie in het bijzonder, beoefent als een literair genre – als ‘literatuur mét bewijs’, zoals hij het met een variatie op W.F. Hermans formuleerde – is zijn lezers bekend. Dat zijn Leidse colleges meesterlijke lessen zijn geweest (en het hoe en waarom daarvan), dat weten de geluksvogels die bij hem hebben mogen studeren.

Het koudste engagement, de warmste wetenschap: de tegenstelling sprak aan, of studenten daarin nu de hand van de Toscaan met de lauwerkrans herkenden of niet. Voor velen in die collegebanken, ver van het ouderlijk huis blootgesteld aan duizend onbekende indrukken, ideeën, theorieën en overtuigingen, krioelde hun nieuwe wereld van de tegenstrijdigheden. De waarheid kon zich louter voordoen in de gedaante van een paradox. Mede daarom, wellicht, klonk Otterspeers kritiek van de historische rede hun zo zinvol, zo vrolijk, en zo bevrijdend in de oren. Tertium datur. Het was natuurlijk een retorisch spel, maar ook een stichtend woord. En een appèl op de intelligentie. Bij menig student was de verhouding juist andersom. Het sociale en politieke engagement was oververhit, met weinig doordachte maar luidkeels verkondigde meningen en zelfverzekerd gebral. De beoefening van de wetenschap, op haar beurt, bezien vanuit de monstrueuze poolbunker van het Lipsiusgebouw, voelde voor velen niet aan als een variant op de levenslang brandende obsessie waarmee een Leidse grootmeester als Heike Kamerlingh Onnes de werkelijkheid had willen doorgronden, maar als het vloeibare helium waarmee hij in 1908 Leiden tot de koudste plek op aarde had gemaakt. In de colleges van Otterspeer was dat anders. Wat speelde zich daar af? Hoe was zijn leerschool tegelijk historisch en letterkundig?

Op de rug gezien

In eerste instantie gingen de colleges van Otterspeer, zoals het betaamt, natuurlijk over zijn onmiddellijke leeropdracht: de universiteitsgeschiedenis in het algemeen en die van Leiden in het bijzonder. Dat was toen een relatief jonge historische subdiscipline, maar wel een die al oud genoeg was om twee eeuwen geschiedschrijving ervan te kunnen traceren. En dat deden we. De universiteit heeft net zoveel geschiedenissen als er geleerden zijn geweest die haar ontstaan en ontwikkeling hebben trachten te beschrijven en verklaren. Bij Otterspeer lazen wij de beste voorbeelden: Chartier, Cohen, Elkana, Feingold, Foucault (als historicus), Frijhoff, Grafton, Geertz, Habermas, Huizinga, De Ridder-Symoens, Rothblatt, Rüegg, Shils, en nóg meer Huizinga. We lazen mediëvisten en modernisten: van de geschiedenis van academiegebouwen, bibliotheken, anatomische theaters en botanische tuinen tot de geschiedenis van systemen voor het ordenen, rangschikken en disciplineren van menselijke kennis, van sociologisch onderzoek naar de herkomst van studenten tot een analyse van de maatschappelijke waarde van een academische graad, van de altijd precaire verhoudingen van universiteit tot stad en staat tot de rol der universiteit bij het heersen over miljoenen koloniale onderdanen én het tegelijkertijd opleiden – aan het Rapenburg – van de grondleggers van het Indonesisch nationalisme.

Universiteitsgeschiedenis bij Otterspeer was een panoramisch tableau vivant van doceren en studeren, proefondervindelijk bevestigen en weerleggen, opleiden en besturen, tellen en vertalen, verzamelen en ontsluiten. Het was een raamvertelling van epische heldentochten van (bijna uitsluitend) mannen die hun studeerkamer of laboratorium zelden verlieten. En het was meer dan dat. De universiteit, zo drukte Otterspeer zijn studenten op het hart, was na de Katholieke Kerk het oudste nog altijd voortlevende instituut van het Westen. En haar geschiedenis was een ingang tot de cultuurgeschiedenis van Europa zelf, een bevoorrechte synecdoche voor een geschiedenis van het westerse vragen, zoeken, ontdekken, vergeten, schrijven, lezen, weten, twijfelen en doorgeven.

In de loop van de collegereeks werd duidelijk dat er voor de toehoorders zelfs nog meer op het spel stond. Indirect zijn de vraagstellingen van de universiteitsgeschiedenis persoonlijke vragen. Op subtiele wijze ontwapenen zij cynisme en vrijblijvendheid, prikken door lamlendigheid en zware katers heen, en wekken op tot betrokkenheid. Het is immers een kleine stap van ‘wat doe ik hier eigenlijk?’ naar ‘waar dient de universiteit toe?’, en van ‘waar komt de universiteit eigenlijk vandaan?’ naar ‘wat zou, gezien die oorsprong en dat verleden, de universiteit kunnen zijn?’ Het waren colleges, geen preken, maar bij de gratie van het onderwerp en de wijze waarop Otterspeer het doceerde, gingen zijn colleges elke student impliciet maar onmiskenbaar aan. Zonder dat zijn studenten het meteen doorhadden werd de universiteitsgeschiedenis een oefening in zelfonderzoek. De colleges van Otterspeer hadden daardoor altijd iets van een mise en abyme: het college over de geschiedenis van het college, de hoogleraar en de student die zich buigen over wat het betekende en nog zou kunnen betekenen, student en hoogleraar te zijn.

Vooruitkijken, zo had Otterspeer in 1997 aan het begin van zijn inaugurele rede al gezegd, dat doet een historicus door zich om te draaien. En als hij zich dan op zijn eigen metier bezint, ziet hij zichzelf onvermijdelijk op de rug. De ideale verbeelding daarvan is het schilderij van Magritte getiteld La réproduction interdite uit 1937, dat het omslag van deze bundel siert. In de colleges van Otterspeer kwam je als toehoorder altijd jezelf tegen. Niet, zoals bij sommige filosofen aan de overkant van de Witte Singel, in het doolhof van een kennend subject dat het objectieve bestaan van de buitenwereld nooit kan bewijzen en vervolgens uit beroerdheid maar naar zijn epistemologische navel gaat staren, maar als een denkend, voelend en met de wereld worstelend jong mens dat, eenmaal door de onzichtbare academiepoort gestapt, zich in een magische wereld bevindt die tegelijk eeuwen oud is en zo jong als de dag.

Otterspeer kon ook streng zijn, bijvoorbeeld als een student een Duits of Frans woord niet kende en had nagelaten het even op te zoeken, of niet de moeite had genomen een citaat na te trekken, of niet voor zichzelf kon beargumenteren wat de krachten en zwaktes van een bepaald boek waren. Latere lezers van zijn werk zullen in die colleges aspecten van een otterspeeriaanse stijl hebben herkend: een liefde voor de deiktische toon, voor het uitdrukkelijk gelijk en ongelijk geven, en een voorkeur voor met rake adjectieven versierde abstracte zelfstandig naamwoorden. Die strengheid stond echter altijd in dienst van een herinnering aan het voorrecht en het genot van het vorsen, het lezen en het nadenken. Otterspeer doceerde niet op zijn studenten neer, hij sprak ze aan, en keek naar hen op. Doceren, zoveel was klaar, is voor hem altijd een even groot privilege als plezier geweest. Zijn colleges waren feesten van geleerdheid.

Verdubbeling

La réproduction interdite van Magritte is nog om een andere reden toepasselijk, namelijk om het motief van de verdubbeling. De historische sensatie, zo liet Otterspeer zijn studenten zien, herhaalt zich: eerst bij de geschiedschrijver, als datgene wat Huizinga hantise en de bekoring van het werken met ongedrukte bronnen noemde, en daarna, als de schrijver goed is, in de vorm van vervoering bij de lezer. Geschiedenis studeren in Leiden ging over de vormen en methoden van historisch onderzoek en geschiedschrijving. Als weinig andere Leidse docenten geschiedenis vestigde Otterspeer de aandacht op de ervaring van het lezen. En om de ervaring van dat lezen was het hem ook te doen. De geschiedschrijving kan onderwezen worden met behulp van het navolgbare voorbeeld van haar grootmeesters. Lezen is een kunst, en de vaardigheden die vereist zijn om een goede lezer te worden, het mentale en zinnelijke gereedschap, de literaire en historische verbeeldingskracht, het vermogen je te verplaatsen in de (historische) ander, die kunnen worden geoefend en aangescherpt. Nieuwsgierigheid en referentiekaders kunnen, als de spieren van een atleet, uitgerekt, versoepeld en versterkt. De ziel kan altijd leniger. Topwetenschap is topsport, en de oefeningen die Otterspeer zijn atleten voorschreef werden geperfectioneerd in het lezen van gedichten. Elk college eindigde met poëzie. Gedichten van Marina Tsvetajeva, Joseph Brodsky, Derek Walcott, Philip Larkin of Seamus Heaney. En niet alleen hun gedichten, maar ook het meesterlijke beschouwend proza van de dichters (zoals Brodsky’s Huizingalezing of de Nobelprijslezing van Walcott).

Dat het docentschap van Otterspeer altijd een verkapt zelfportret is geweest, is voor een geesteswetenschapper op zich geen uniek gegeven. Dat laatste geldt wel – en a fortiori in het tegenwoordige universitaire klimaat – voor het formaat van zijn canvas, de breedte van zijn blik, de durf van zijn penseelvoering. Het geldt bovendien niet slechts voor zijn docentschap, maar ook voor zijn schrijverschap: literaire essays, biografieën, academische artikelen, opstellen, inleidingen, historische studies, verhalen, lezingen, bijdragen aan literaire tijdschriften. Niet alleen de genres, ook zijn onderwerpen lijken op het eerste gezicht naar tijd en plaats wijd uiteen te liggen. Van de zestiende-eeuwse beginjaren van de Leidse universiteit via de negentiende-eeuwse geschiedenis ervan (waarop hij in 1992 promoveerde) tot de internationale wetenschapsbeoefening in het twintigste-eeuwse interbellum, en van het ernstige ideeënspel van Erasmus en Huizinga tot het leven van de wijsgerige hoerenzoon Bolland of het wrokkige wereldbeeld van Willem Frederik Hermans. Maar op het tweede gezicht zijn er talloze aanknopingspunten te vinden die de karakteristieken van dat oeuvre verbinden met de trekken van zijn persoon, zoals alleen al – of juist ‒ een tafelconversatie met Otterspeer spoedig aan het licht brengt. Er zijn ook weinig mensen wier leesgeschiedenis zo aangenaam tastbaar in de vorm van gespreksstof voor het grijpen ligt, al zit een naam of titel weleens in een even aan het geestesoog onttrokken geheugenlaatje.

Dat zelfportretterende element is ook terug te vinden in de lijst van zijn promovendi, waaruit blijkt dat cultuurgeschiedenis, de schrijversbiografie en de vergelijkende literatuurwetenschap net zo goed deel kunnen uitmaken van een academisch-historisch onderzoeksprogramma als de geschiedenis van het beroepsonderwijs, de ontwikkeling van het Nederlandse studiefinancieringsbeleid of het ontstaan van het binaire systeem binnen ons hogeronderwijsstelsel. De ruimhartigheid waar het de inhoudelijke reikwijdte van de door hem gesuperviseerde proefschriften betreft, en het geduld waarmee hij in het bijzonder zijn buitenpromovendi serieus blijft nemen, ook als er even geen vorderingen te melden zijn, gaan hand in hand met een scherpzinnigheid, een tekstkritisch vermogen en een soort conceptuele koersvastheid, die hem tot een buitengewoon zorgzame en verantwoordelijke Doktorvater maken. De attentheid waarmee Otterspeer op beslissende momenten met exemplaren van toepasselijke monografieën en studies aan komt zetten geven de promovendus, ook al gaat hij naar eigen gevoel reeds nagenoeg kopje-onder in de onderzoeksbronnen, toch het gevoel dat hem reddende lifesavers worden toegeworpen.

Ook bij het begeleiden van promotieonderzoek geldt dat lauwheid de grootste zonde is: een bepaald stuk uit het werk-in-wording moet over en beter of het is uitstekend zo en we kunnen door naar het vervolg. Tussen goed en niet-goed bestaat geen middenweg. Het is dan ook een speciaal genoegen om, gezeten in een lang niet slecht restaurant, van deze promotor te horen dat hij van het ingeleverde hoofdstuk ‘prettig enthousiast’ werd en er enkele weken later alweer naar uitziet om de volgende afspraak ‘met een vrolijk uitroepteken’ in zijn agenda te noteren. Zelfs de dwingendste aanwijzingen van deze zorgzame academische vader komen in de elegantste vorm tot de promovendus: ‘Zou het niet verstandig zijn…’ Persoonlijke omgangsvormen, pedagogische methoden en literair stijlgevoel vloeien hier als vanzelfsprekend samen.

Zelfportret

Dat – naar het woord van Buffon – de stijl van een auteur onlosmakelijk verbonden is met de persoon van de schrijver, geldt niet slechts voor de essayistisch ingestelde geesteswetenschapper Otterspeer. Het is zeker ook waar in het geval van Willem Frederik Hermans, met wie hij als biograaf meer dan tien jaar van zijn leven deelde. En bij Hermans lag het zelfs – zoals alles – nog een stukje extremer. Zoals deze grootste van onze twintigste-eeuwse romanschrijvers zijn persoonlijk sadistisch nihilisme in zijn schrijverschap aan de gehele wereld wilde opleggen, zo stelde hij ook als lezer onmogelijke particuliere eisen aan de literatuur. ‘Alleen dàt boek zou mijn lievelingsboek kunnen zijn, waarin ik een portret van mijzelf aantrof,’ decreteerde hij, een uitspraak die Otterspeer tot motto verkoos voor Deel i van zijn Hermans-biografie.

Het is dat citaat, waarin de voorliefde voor een bepaald boek verabsoluteerd wordt tot de drang naar zelfverwezenlijking – een culte du moi die eerder des Hermans’ dan des Otterspeers te noemen valt – dat wij tot uitgangspunt genomen hebben bij het uitwerken van het idee voor een essaybundel ter gelegenheid van het afscheid van Otterspeer als hoogleraar universiteitsgeschiedenis in Leiden. Kies een van je favoriete boeken, vertel waarom je dat boek bewondert en laat zien wat daarin aan eigen, zelfportretterende karaktertrekken te vinden zijn. Dat was de vraag aan een dozijn schrijvers en collega’s die in de afgelopen decennia in enige hoedanigheid het pad van Otterspeer nadrukkelijk gekruist hebben. Deze bundel Het lievelingsboek als zelfportret is daarvan het resultaat, dat namens alle auteurs bij dezen in vriendschap aan Otterspeer wordt opgedragen.

Terugpraten

Otterspeer zal het zelf betwisten, maar hij is een moralist in de beste zin van het woord. Het koele engagement waar die warme geschiedwetenschap aan ten grondslag ligt, is in eerste instantie een burgerschap van de civitas academica. Dat burgerschap is een oud en groot voorrecht, een voorrecht waartoe intelligente jonge mensen ongeacht sociaaleconomische achtergrond toegang moeten hebben. Maar het is ook een voorrecht dat verantwoordelijkheden met zich meebrengt. Van de academische – en menselijke – verantwoordelijkheid bestaat in Leiden geen krachtiger voorbeeld dan R.P. Cleveringa. Zijn protest tegen het ontslag van zijn Joodse collegae en zijn leermeester, op 26 november 1940, is Leidens finest hour. Minstens tweemaal heeft Otterspeer ter nagedachtenis aan dat moment een Cleveringalezing mogen geven. In 2010, in Jeruzalem, stond hij onverwacht oog in oog met de geschiedenis, toen in het publiek een naar Israël geëmigreerde en inmiddels tachtigjarige Leidse jurist bleek te zitten die in november 1940 zelf van Cleveringa’s lezing getuige was geweest. Dat is een mooi geval van de geschiedenis die terugpraat tegen de historicus. Laat – op een veel bescheidener en minder historische wijze – ook deze bundel een voorbeeld zijn van (ex-)collega’s, oud-studenten, vroegere mederedacteuren en (voormalige) promovendi, die hun kans schoon zien om bij gelegenheid van Willem Otterspeers afscheidscollege iets terug te zeggen.

‘L’histoire est peut-être la branche la plus
passionnée de la littérature’

André François-Poncet

Geschiedenis tussen vier muren

André François-Poncet, Carnets d’un captif (1953)

Maarten Asscher

Op 30 oktober 2015 vond in het Institut français aan de Kurfürstendamm in Berlijn de presentatie plaats van de Duitse editie van het gevangenisdagboek van André François-Poncet. Dat dit dagboek, oorspronkelijk in 1953 gepubliceerd onder de titel Carnets d’un captif, in Duitse vertaling verscheen, mocht wel een kwestie van historische rechtvaardigheid worden genoemd, ook al had die rechtvaardigheid enige decennia op zich laten wachten. Het zou de in 1978 overleden auteur in elk geval groot genoegen hebben gedaan, want voor deze Franse topdiplomaat, als germanist afgestudeerd op de Wahlverwandtschaften van Goethe, was Duitsland zonder twijfel zijn tweede vaderland.

Tijdens de presentatie in Berlijn memoreerde de aanwezige jongste dochter van de auteur, Geneviève François-Poncet, dat het aanvankelijk helemaal niet in haar vaders bedoeling had gelegen om de aantekeningen over zijn Duitse gevangenschap in de jaren 1943-1945 te publiceren. Hij werd daartoe overgehaald door een tweetal vrienden, die wij om hun advies slechts dankbaar kunnen zijn, want Carnets d’un captif is een geschrift dat zowel te midden van de getuigenisliteratuur over de Tweede Wereldoorlog als in de traditie van gevangenisdagboeken een bijzondere plaats inneemt. Daarbij gaat het in het geval van André François-Poncet ook nog eens om iemand voor wie het bedrijven van letterkunde en geschiedschrijving op vanzelfsprekende wijze verbonden was met de hogere kunst van de diplomatie. Dat blijkt niet alleen uit zijn carrière, die hem als Frankrijks ambassadeur in Berlijn bracht (1931-1938), vervolgens in Rome (1938-1940) en na de oorlog opnieuw in Duitsland (eerst als hoge commissaris voor de Franse bezettingszone en ten slotte als ambassadeur in Bonn), maar ook uit zijn publicatielijst, die zich uitstrekt van memoires, via geschiedkundige werken tot letterkundige onderwerpen, zoals een kleine monografie over Stendhal in Duitsland. Zijn uitverkiezing in 1952 tot lid van de Académie française – ironisch genoeg op de zetel van de in het voorgaande jaar overleden maarschalk Pétain – vormt van dit meervoudige intellectuele parcours de perfecte synthese.

Tijdens die avond in Berlijn vertelde Geneviève François-Poncet op verzoek van de moderator ook over haar eigen herinneringen als twaalfjarig meisje aan de arrestatie van haar vader, waarmee de openingspagina’s van Carnets d’un captif meer dan zeventig jaar na dato voor de toehoorders tot leven werden gebracht.

Op 27 augustus 1943 stoppen er voor de villa La Condamine bij Grenoble, in het door de Italianen bezette deel van Frankrijk, waar François-Poncet zich met zijn gezin tijdelijk heeft gevestigd, twee zwarte Citroëns. Het is de klassieke filmscène, maar dan in de vorm van bittere ernst. Vijf minuten krijgt haar vader van de Gestapo om, onder toezicht van een ss’er met een mitrailleur, een koffertje met spullen te pakken. Even later treft de 56-jarige François-Poncet op de achterbank van de auto die hem zal vervoeren een eerste lotgenoot: de hem welbekende Albert Lebrun, president van Frankrijk in de jaren 1932-1940, die hem ter geruststelling verzekert dat ze, nu zij met z’n tweeën zijn, waarschijnlijk niet onmiddellijk gefusilleerd zullen worden. En weg zoeven de twee Citroëns. Geneviève weet op dat moment niet of ze haar vader ooit nog terug zal zien.

Kasteel

Er zijn vele gradaties van gevangenschap. De meest extreme vorm is zonder twijfel die van de langdurige eenzame opsluiting, die langzaam maar zeker tot waanzin voert en levenslange sporen nalaat, in de vorm van geestelijke of lichamelijke schade aan de gezondheid. In vergelijking daarmee kan de bijna twee jaar durende gevangenschap van André François-Poncet slechts een luxeleventje genoemd worden, zoals de auteur van Carnets d’un captif ook zelf al direct in de inleiding ruiterlijk erkent. In de even lugubere als eufemistische ‘newspeak’ van het nazibewind, door Victor Klemperer zo treffend aangeduid als de ‘lingua tertii imperii’, werden François-Poncet en zijn medegijzelaars dan ook niet als gevangenen aangeduid, maar als ‘Ehrengäste’. Dat neemt niet weg dat hun bewegingsvrijheid ernstig was ingeperkt, dat zij in elk geval in hun eerste verblijfplaats continu bewaakt werden door gewapende soldaten en ‒ belangrijkste van alles ‒ dat zij als prominente gijzelaars in permanente onzekerheid verkeerden over de afloop van hun gevangenschap en over de vraag of zij niet toch op een dag als pressiemiddel of als represaille ter dood zouden worden gebracht.

De eerste verblijfplaats van François-Poncet blijkt Kasteel Itter te zijn, gelegen in Tirol in Oostenrijk, in de buurt van het nog altijd bekende skioord Kitzbühel. Afgezien van Lebrun treft hij daar een wonderlijk gezelschap aan van andere Franse ‘eregasten’, van wie hij de meesten al persoonlijk kent. Onder hen bevinden zich de tenniskampioen en politicus Jean Borotra, voormalig socialistisch premier en als zodanig medeondertekenaar in 1938 van het Verdrag van München Édouard Daladier, generaal Gamelin, opperbevelhebber van de in mei 1940 kansloos verslagen Franse strijdkrachten, de vakbondsleider en latere Nobelprijswinnaar Léon Jouhaux, de uitgesproken anti-Duitse voormalig minister en kortstondig premier Paul Reynaud, en de halve Vichy-collaborateur generaal Maxime Weygand.

Bijna drie maanden brengt François-Poncet door in dit wonderlijke gezelschap van eminente landgenoten. Bij vlagen zijn de discussies, waar de auteur in zijn dagboekaantekeningen levendig verslag van legt, tamelijk scherp, wat in het licht van de politieke tegenstellingen binnen het gezelschap niet hoeft te verbazen. Veelal vormen de gemeenschappelijk genoten maaltijden voor die gesprekken het decor, evenals de gezamenlijke wandelingen over de transen van het oorspronkelijk zestiende-eeuwse kasteel. De heren eregasten moeten af en toe met minder genoegen nemen dan ze vroeger gewend waren ‒ een lunch zonder voorgerecht, slechts driemaal per week een bad ‒ maar ze realiseren zich heel goed dat ze ondanks de hun afgenomen vrijheid door velen om hun luxe bestaan zouden worden benijd, zeker gegeven het feit dat het kasteel formeel onder beheer staat van het nabijgelegen concentratiekamp Dachau. Van betrouwbare informatie over het verloop van de oorlog alsook van contacten met hun dierbaren zijn ze grotendeels verstoken, maar dankzij het in het gezelschap verzamelde politieke en diplomatieke inzicht, en tussen de regels van de radiotoespraken van Hitler en Goebbels door luisterend, toont François-Poncet zich in zijn dagboek verrassend goed op de hoogte.

Afgezien van de vijandelijke bewakers en de altijd aanwezige dreiging van een verkeerde afloop van hun gijzelaarschap, is het grootste dagelijkse probleem de verveling. De dagen gaan heen met het voeren van gesprekken over politiek, het lezen van volstrekt willekeurige boeken (voor zover aanwezig), steeds weer dezelfde wandelingen ‒ honderd keer om de toren van het kasteel ‒ plus de routine van de gezamenlijke maaltijd en daarna buiten zitten in de najaarszon, met af en toe een verjaardag, een opwindend gerucht of een stekelige discussie. De beschrijvingen van François-Poncet roepen het beeld op van een soort antivakantie, in de even beschermende als bedreigende schaduw van een meedogenloos regime.

De auteur verdiept zich uitvoerig in de geschiedenis van Kasteel Itter, maakt melding van de hoge nazibezoekers die zich er af en toe presenteren en verhaalt op kleurrijke en amusante wijze van zijn uiterst gevarieerde lectuur en van de gesprekjes en niksige gebeurtenissen die het kasteelleven der prominenten maar nauwelijks weten te vullen, en die een onwezenlijk contrast vormen met de grote geschiedenis die bezig is zich in de verre buitenwereld te voltrekken (de strijd aan het Oostfront, de Italiaanse campagne van de geallieerden). Hoezeer hij zich bewust is van de onwerkelijkheid van het leven op Kasteel Itter moge blijken uit de volgende aantekening van 9 november 1943:

Sinds 48 uur valt er onophoudelijk sneeuw. Het landschap heeft een gedaantewisseling ondergaan; we zijn omringd door een nevelige, witte mist die alle mensen en dingen een onwerkelijke, spookachtige aanblik geeft. Je zou haast denken dat je per ongeluk terechtgekomen was op een pooleiland, ergens in de Noordelijke IJszee. Het kasteel ziet eruit als een schip, vastgevroren in het ijs, en wij lijken wel de bemanning, die eromheen loopt, over het pakijs. Het is nog maar een week geleden dat wij van de zon lagen te genieten, te midden van de gouden herfstkleuren; we luisterden naar het geklingel van de koeienbellen van het vee dat op de berghellingen liep te grazen. Er was geen enkele overgang. De winter is op de herfst gevolgd alsof hij plotseling door een veer in werking is gesteld. [Vertaling ma]

Korte tijd later wordt hem plotseling meegedeeld dat hij naar elders zal worden overgebracht. De redenen daarvoor blijven duister, maar op 24 november zit François-Poncet met twee mannen van de Gestapo uit Innsbruck opnieuw in een auto met chauffeur, op weg naar onbekende bestemming. Terwijl hij nog eenmaal naar zijn Tiroler sprookjeskasteel omkijkt, bepeinst hij de mogelijkheid dat de beide mannen helemaal niet de opdracht hebben om hem ergens anders heen te brengen, maar dat hij zo dadelijk op een stil zijweggetje van kant gemaakt zal worden.

Hotel