Lezen in Frankrijk

Een literaire tour de France

Margot Dijkgraaf

AUP

Illustratie omslag: Plainpicture/Alain Caste

Ontwerp omslag: bij Barbara

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

Tekeningen binnenzijde omslag en binnenwerk: XPair

ISBN 978 94 6298 252 9

e-ISBN 978 90 4853 253 7 (pdf)

e-ISBN 978 90 4853 254 4 (ePub)

NUR 633

Uitgeverij AUP is een imprint van Amsterdam University Press.

© M. Dijkgraaf / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2018

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Voor Bart, met wie het goed reizen is

Inhoudsopgave

Voorwoord

Claire Castillon: Nationaal Park de Mercantour

J.M.G. Le Clézio: Nice, Saint Martin la Vésubie en Roquebillière

Patrick Modiano: Nice

Marie Darrieussecq: Bayonne, Biarritz en Bussussarry

Hélène Cixous: de toren van Montaigne, Saint Michel de Montaigne

Michel Houellebecq: Chapelle Notre-Dame, Rocamadour

Christine Angot: Châteauroux

Jean-Christophe Rufin: Bourges

Marie NDiaye: Cormeilles & Bordeaux

Maylis de Kerangal: Le Havre

Annie Ernaux: Yvetot

Jean Echenoz: Musée Ravel in Montfort l’Amaury

Nathalie Azoulai & Jean Racine: Port-Royal en Versailles

Julia Deck: Hôtel Dieu, Parijs

Virginie Despentes: Parc des Buttes Chaumont, Parijs

Fouad Laroui: 5ième et 6ième arrondissement, Parijs

Amin Maalouf: Académie française, l’Institut National de France, Parijs

Olivier Rolin: Jardin du Luxembourg, Parijs

Verantwoording

Literatuur

Personenregister

Voorwoord

De Franstalige literatuur van nu is springlevend, bruisend en gevarieerd. Ieder jaar verschijnen er in Frankrijk honderden nieuwe literaire boeken: romans, récits, korte verhalen, reisboeken, essays. Achter iedere titel schuilt een eigen blik op de wereld, iedere roman verschaft ons een eigen inzicht in de mens, iedere schrijver verhoudt zich op zijn eigen manier tot Frankrijk.

Wie met de auto door Frankrijk rijdt en de autoroute mijdt, ziet hoe het landschap ieder uur verandert, graanvelden maken plaats voor heuvels, glooiende heuvels worden spectaculaire, met sneeuw bedekte bergen, eiken en kastanjebomen wisselen van plaats met mediterrane platanen en olijfbomen. Iedere streek, iedere plek heeft haar eigen geschiedenis, haar eigen sporen uit het verleden, haar regionale keuken. Geen wonder dat Nederlanders er zo graag vertoeven. Iedere streek heeft vaak ook haar eigen schrijvers, haar eigen boekenbeurs, haar eigen literaire prijs. Het landschap van Frankrijk is net zo veelvormig en gevarieerd als zijn paysage littéraire, zijn literaire landschap.

Wat is er leuker dan een boek lezen dat zich afspeelt op de plek waar je je bevindt? Of een roman te bestuderen die direct of indirect verwijst naar de stad die je bezoekt of de streek waar je verblijft? Je komt terecht in een fascinerende histoire des traces, zoals Jean-Christophe Bailly het noemt, je kijkt met andere ogen naar de plek waar je bent, je speurt naar tekens, je verdiept je op een andere manier in de geschiedenis.

Voor het werk van Philippe Claudel moet je naar de Lorraine, voor Patrick Modiano kun je naar Parijs, maar ook naar Nice, een personage van Michel Houellebecq kun je volgen in Rocamadour, in Bourges kom je dicht bij het universum van Jean-Christophe Rufin, de toren van Montaigne bij Bordeaux brengt je bij Hélène Cixous en Parijs kun je verkennen in de voetstappen van Fouad Laroui en Alain Mabanckou.

Voor dit boek schreef ik twintig portretten van levende Franstalige schrijvers. Ieder hoofdstuk begint op een plek die voorkomt in een recente roman van de betreffende auteur. Een plek die ik heb uit- en opgezocht, met het boek in de hand. Vandaar duik ik verder zijn of haar werk in. Het portret van Jean Echenoz, auteur van de roman Ravel, begint bij het Musée Ravel in Montfort l’Amaury, een stadje ten westen van Parijs; het werk van Marie Darrieussecq bracht me naar Bayonne en Biarritz, voor een roman van J.M.G. Le Clézio reed ik samen met mijn man, die van het reizen voor dit boek net zo heeft genoten als ik, naar Saint-Martin-Vésubie, een stadje in de Alpes-Maritimes, anderhalf uur rijden vanuit Nice.

De twintig schrijvers in dit boek zijn soms al gelauwerd, soms nog niet zo lang geleden gedebuteerd. Ze zijn man, vrouw, jong of al wat ouder, geboren binnen Frankrijks grenzen of daarbuiten. Ze zijn in het Nederlands vertaald, of (nog) niet. Vaak heb ik hen ook zelf gesproken en laat ik ze aan het woord. Wat ze gemeen hebben, is dat het voor mij toonaangevende literaire stemmen van nu zijn, dat ik hen relevant en beeldbepalend vind in het huidige Franse literaire landschap. Ik had ook vijfentwintig portretten kunnen schrijven. Of dertig. Want wat valt er veel te beleven in de Franse literatuur van nu. In haar onlangs verschenen boek Warum die Franzosen so gute Bücher schreiben (Rowohlt) illustreert ook de Duitse critica Iris Radisch haar fascinatie voor de literatuur van Sartre tot Houellebecq.

Om Frankrijk hangt een zwerm van culturele connotaties die het imago ervan bepaalt. De taal, de geschiedenis, het landschap, de film, de keuken, de musea – het zijn allemaal elementen die bijdragen aan het imago van een land, in de ogen van de eigen inwoners en in die van anderen. Vooral de kunsten zetten de toon. Literatuur is bij uitstek essentieel in de beeldvorming over een land en wie aan het vergelijken slaat, ziet niet alleen ‘de ander’, het andere land, maar ontwikkelt ook een andere focus op zichzelf en het eigen land. Al in 1810 laat Madame de Staël in haar essay De l’Allemagne de Fransen hun oosterburen ontdekken, ze schrijft over hun manier van leven, denken, schrijven. Maar tegelijkertijd schrijft ze indirect over haar eigen land, over de cultuur en de literatuur in Frankrijk in haar eigen tijd.

In mei 2011 wijdde de Nouvelle Revue Française een nummer aan het thema ‘Un tour de la France’, het schetst een literair panorama van Frankrijk. Meer dan twintig schrijvers en critici schreven voor de gelegenheid een verhaal of een kort artikel over het land waarin ze woonden, over steden, dorpen of streken, ze schreven over hun familie, over boeken en beelden uit hun jeugd die ze nog op hun netvlies hadden. Het was uit nieuwsgierigheid dat hij besloot tot een dergelijke ‘cartografische onderneming’, schrijft samensteller Stéphane Audeguy, maar er was tegelijkertijd aanleiding toe, want ‘we denken wel dat we weten wat nationale identiteit, multiculturalisme en globalisering betekenen’, maar dat is maar schijn. Laten we eens aan schrijvers vragen, zo bedacht hij, wat ze ‘over, met, naast Frankrijk’ te zeggen hebben. Want ‘niets kan Frankrijk beter in kaart brengen dan literatuur’.

In dit boek ga ik op zoek naar het beeld dat er in recente Franstalige literatuur van Frankrijk wordt gegeven. De twintig schrijvers die ik portretteer, dragen via hun werk op de een of andere manier bij aan het beeld dat wij ons vormen van l’hexagone, zoals Frankrijk vaak wordt aangeduid. In hun romans, in hun verhalen resoneert de culturele identiteit van Frankrijk. Zo niet direct, dan toch indirect, zo niet bewust, dan toch onbewust belichten ze een aspect van Frankrijk. Ze doen dat met een kritische of historische blik, persoonlijk of afstandelijk, vanuit de verbeelding of juist met de neus op de realiteit gedrukt, beschouwend of geestig, in staccato zinnen of juist barok en lyrisch, ze kiezen voor korte puntige schetsen, dikke avonturenromans of juist voor verstilde portretten.

De roman is het populairste literaire genre – dat is in Frankrijk niet anders dan elders in Europa. Populairder dan het essay, poëzie of toneel. Maar wat is een roman? Wie kan die nog definiëren? De roman is elastisch en neemt tegenwoordig heel uiteenlopende vormen aan. De roman kan stukken essay bevatten, krantenberichten, mailwisselingen of in de vorm van een fabel zijn gegoten, zoals Zabor van Kamel Daoud.

Net als in Nederland verliest de pure fictie terrein. Lezers willen literatuur die ‘waargebeurd’ is. Overal zoekt de roman steeds meer een verhouding tot de waarheid en de werkelijkheid, hij staat steeds dichter bij de persoonlijke ervaring, bij de realiteit en het fait divers. De lezer wil een roman vrái en geen ’vrai roman’, met andere woorden: een roman die op de werkelijkheid is gebaseerd en niet puur uit de verbeeldingskracht van de schrijver voortspruit. Literaire non-fictie zouden we in Nederland wellicht zeggen, een term die in Frankrijk geen gangbaar equivalent kent. Maar ook dat etiket dekt bij lange na niet alle boeken die in Frankrijk als roman worden bestempeld. Biografie, autobiografie, autofictie, enquête, herinneringen, non-fictie – op bijna alle boekomslagen in Frankrijk prijkt de aanduiding ‘roman’.

Zowel in Frankrijk als in Nederland blijft oorlog een belangrijk literair thema. Het werk van de in 2014 met de Nobelprijs bekroonde Patrick Modiano draait van begin tot einde om geschiedenis en herinnering, in zijn geval in relatie tot de Tweede Wereldoorlog. Maar onder die schijnbare alledaagsheid bevindt zich een mysterie, over hun levens ligt een schaduw van nostalgie en verloren tijden, de schimmige nevel van vage handel, moord, misdaad en plotse verdwijningen. Iedere roman van Modiano heeft onderhuids elementen van een detective, vaak een die tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn oorsprong vindt.

Oorlog is het onderwerp van veel boeken die de laatste jaren bekroond werden met de belangrijkste literaire prijzen. In 2017 kreeg Eric Vuillard de prix Goncourt voor L’ordre du jour, een boek over de rol van grote industriëlen aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog. Olivier Guez reconstrueerde in zijn met de prix Renaudot bekroonde récit La disparition de Josef Mengele het leven van de Duitse nazi die de wijk nam naar Zuid-Amerika. Het zijn maar een paar voorbeelden uit vele.

Al een paar jaar is, binnen en buiten Frankrijk, de exofiction een trend, fictie geïnspireerd op personen die echt hebben bestaan, of het nu misdadigers, staatsmannen of schrijvers zijn. David Foenkinos schreef over de Joodse schilderes Charlotte Salomon, Véronique Olmi over de Soedanese Bakhita en, Marie Darrieussecq over de Duitse kunstenares Paula Modersohn-Becker. Frédéric Beigbeder boog zich over J.D. Salinger, Anne en Claire Berest schreven over het leven van Gabriële Buffet-Picabia, Olivia Elkaim over Jeanne Hébuterne, de vrouw van Amadeo Modigliani, Camille Laurens over het model van Degas, et cetera.

Ver voor de hausse aan exofiction publiceerde Jean Echenoz al een roman over de componist Ravel. Net als Julia Deck, aan wie ik ook een hoofdstuk wijd, publiceert hij zijn werk bij uitgeverij Minuit. Het is een van de weinige uitgeverijen waarvan de auteurs van oudsher min of meer als groep kunnen worden gezien, van wie de stijl en de thematiek duidelijk verwant zijn. De nouveau roman (waartoe onder andere Nathalie Sarraute, Alain Robbe-Grillet, Beckett worden gerekend) is zonder twijfel een van de belangrijkste stromingen in de Franse literatuur van de twintigste eeuw. Tot hun opvolgers, de nouveaux nouveaux romanciers, horen bijvoorbeeld Jean Echenoz en Jean-Philippe Toussaint. In hun voetstappen staat Julia Deck. Geografische aanwijzingen, zakelijke precisie, een intellectuele, doordachte, hoog literaire stijl met een thrillerachtig verhaal waarin veel te raden blijft – je vindt het allemaal terug in Decks eerste romans.

Vaak ook biedt de Franse literatuur een venster op de wereld dat volstrekt anders is dan het Nederlandse. Dat blijkt bijvoorbeeld uit het grensoverschrijdende werk van Nobelprijswinnaar J.M.G. Le Clézio, dat niet te vangen is in welke literaire traditie dan ook: hij is een eenling, een auteur zonder duidelijke literaire evenknie. Hij schrijft over jonge mensen en hun dromen, over steden en onbewoonde eilanden, over de zee en de woestijn. De schrijver, die zichzelf veel meer ziet als nomade dan als wereldreiziger, zoekt naar de samenhang tussen het intellect en het fysieke, naar een filosofisch evenwicht tussen natuur en cultuur.

Van oudsher maakt de francofonie de blik internationaal, de stijl divers en de thematiek rijk aan onderwerpen die nationale grenzen overstijgen. De relatie tot ‘de ander’, migratie, de problematiek van de banlieue, radicalisering, islamisme en fundamentalisme – het zijn onderwerpen die de laatste tien jaar voortdurend in de Franstalige literatuur worden gefictionaliseerd.

In Frankrijk duikt iedere zo veel jaar het francofoniedebat op. Het begrip ‘francofone literatuur’, van oorsprong een term die literatuur bijeen zou moeten brengen – het betreft tenslotte auteurs die allemaal in het Frans schrijven – zou ontaard zijn in een werktuig van discriminatie. In het voorjaar van 2018 laaide de discussie weer op, toen de Frans-Congolese schrijver Alain Mabanckou niet inging op de uitnodiging van president Macron om ‘ambassadeur’ van de francofonie te worden, naast de Frans-Marokkaanse schrijfster Leïla Slimani. Hij vond dat eerst de Franse politiek tegenover de Afrikaanse dictatoriale regimes moest veranderen.

Maar de Franstalige literatuur kent ook verhalenvertellers pur sang. Neem de dikke romans van de populaire schrijver Jean-Christophe Rufin. Hij hoort zonder meer thuis in de traditie van De drie musketiers: net als Alexandre Dumas houdt Rufin van avonturen, spionage, politieke intriges, idealisme en gedwarsboomde liefde – al excelleert hij net zo goed op de korte baan. Met ieder boek voegt Rufin een volgend hoofdstuk toe aan het literaire parcours dat hem door de geschiedenis van Frankrijk voert.

Van ieder land bestaat een clichébeeld met culturele associaties die zo oud zijn als de weg naar Rome. In Engeland eet je slecht, in Duitsland draagt men lederhosen en in Frankrijk loopt iedereen met een stokbrood onder zijn arm. Engelsen hebben een stiff upperlip, Duitsers zijn tüchtig, Fransen doen alles met de Franse slag. Nederlanders die naar Frankrijk op vakantie gaan, verwachten een Fransman met een alpinopet die een chanson neuriet, ze bereiden zich voor op gestuntel met het mooie, maar o zo moeilijke Frans, want iedereen weet toch dat Fransen nauwelijks Engels spreken.

Frankrijk is een land als een culturele schatkamer, hart van de Europese beschaving, erfgenaam van een rijke cultuur uit een invloedrijk verleden. Maar er is ook het Frankrijk dat tobt met de erfenis van de wereldoorlogen, dat worstelt met zijn koloniale verleden. Velen associëren Frankrijk met wollig taalgebruik, met intellectueel en abstract debat, waar veel wordt gepraat maar weinig concreets wordt gezegd. Anderen zien een land met een roemrucht cultureel en koloniaal verleden dat maar moeizaam omgaat met de verloren droom van culturele wereldhegemonie. Fransen lijden onder het feit dat het Engels als wereldtaal de overhand heeft gekregen en het Frans zijn leidende rol kwijt is, alle acties in het kader van de francofonie ten spijt.

Weer anderen denken bij Frankrijk aan de leegloop van het platteland, aan goddelijke Franse wijnen of het vermeende arrogante volkskarakter. Of er wordt gewezen op Frankrijks onvermogen te hervormen, hoezeer president Emmanuel Macron daar ook verandering in probeert te brengen. Frankrijk, een land waarin de president koninklijke allure heeft, met een machtige hofhouding afkomstig van de grandes écoles. Frankrijk, het land van de vele debatten over immigratie en de islam. Frankrijk, het land van de nostalgie, het grote terugverlangen. Frankrijk, het land waar grote literatuur werd geschreven die iedereen die ertoe deed gelezen moest hebben – Sartre, Camus, De Beauvoir – terwijl velen buiten Frankrijks grenzen nu niet verder komen dan het noemen van die ene naam, Michel Houellebecq.

In de loop van de tijd heeft een groot aantal schrijvers zich over Frankrijk uitgelaten. Al in 1880 schreef de filosoof Ernest Renan: ‘La France se meurt, ne troublez pas son agonie’, ‘Frankrijk sterft, stoor het niet in zijn lijden.’ Als je kijkt naar de stroom van apocalyptische boektitels de laatste jaren, zoals als Le suïcide français, Comprendre le malheur français of Le malaise français, zou je denken dat Frankrijk zich wentelt in zijn ellende – kommer en kwel. In zijn boek over Frankrijk, Mein Frankreich (2013), spreekt de Duitse filosoof Peter Sloterdijk van een ‘geopolitiek van het ongelukkige bewustzijn’ in Europa en een ‘mentale en spirituele implosie’ van Frankrijk. Sinds de Tweede Wereldoorlog koesterde men illusies, durfde men de waarheid over het verleden niet onder ogen te zien, schrijft hij, wat heeft geleid tot de onmogelijkheid zich te vernieuwen: het ontbreekt aan zelfvertrouwen. Onze tijd draait om economie en pragmatisme, schrijft Sloterdijk, het systeem is veranderd. Kunst, letteren en filosofie, zaken waarin Frankrijk excelleerde, doen niet meer ter zake.

Op de vraag of de neergang van Frankrijk onontkoombaar is, antwoordde volgens de website www.fabriquespinoza.fr 51 procent van de Fransen ‘ja’. Tegelijkertijd is de levensstijl nergens zo aangenaam als in Frankrijk: 83 procent van de Fransen gaf in 2013 aan tevreden te zijn met zijn leven. Ook de duizenden Nederlanders met een huisje in Frankrijk zullen beamen dat het goed toeven is in Frankrijk. Toch is de onvrede onder delen van de bevolking groot, de aanhang van extreemrechts is de laatste jaren gegroeid. In de literatuur is de migratieproblematiek al jaren een thema en tegenwoordig worden er romans geschreven waarin een president van het Front National aan de macht komt.

In het voorjaar van 2015 nodigde ik Tommy Wieringa uit om voor een literaire avond naar Parijs te komen. Zijn roman Dit zijn de namen verscheen in een Franse vertaling van de hand van Philippe Noble, onder de titel Voici les noms, bij uitgeverij Actes Sud. Wieringa reageerde meteen enthousiast en al sprekend over de invulling van de avond in het Maison de la Poésie in Parijs, stelde hij voor een fragment van Rue Dante voor te lezen, een verhaal van de Russische schrijver Isaak Babel uit 1934. Het was niet alleen een auteur die hij zeer bewonderde, maar bovendien, we waren in Parijs nietwaar, en wat zou daar beter passen dan dit verhaal?

Rue Dante bleek een verhaal waarin een autohandelaar de verteller inwijdt in het Franse leven: ‘In de duizend jaar van onze geschiedenis hebben we de vrouw, de keuken en de literatuur uitgevonden.’ De autohandelaar neemt de verteller mee naar zijn vaste restaurant, zijn bordeel en Hotel Danton in Parijs, waar iedere middag in vele kamers luid de liefde wordt bedreven. Op een dag treft de verteller zijn vriend dood aan in de hotelkamer – zijn keel is doorgesneden door de vrouw die hij zojuist de bons had gegeven. ‘L’amour, c’est une grosse affaire’, het draait allemaal om de liefde.

Liefde, passie, afspraakjes in een hotel, een crime de passion – het verhaal past precies in het gangbare beeld van Parijs, de stad van de liefde en de hartstocht. Waar of onwaar, associaties trekken zich van waarheid niets aan. Parijs als mythische stad is omgeven door een nevel van historische en culturele associaties.

Schrijvers vormen de culturele identiteit van een land. Hun beelden resoneren in literatuur, in film, in muziek en toneel. Babel gaf in zijn verhaal weer welke associaties Parijs bij hem opriep, Wieringa werd beïnvloed door Babel en liet zijn tekst, decennia later, in Parijs, weer horen. Zo blijven culturele associaties resoneren in de literatuur. De ene auteur geeft een element door aan een andere van een volgende generatie, die er al dan niet zijn eigen draai, zijn eigen interpretatie aan geeft. De Spaanse schrijver Juan Goytisolo noemde dit het fenomeen van ‘pollenisatie’: een literair werk verspreidt als het ware via de wind zijn pollen, zijn sporen en zaden naar andere delen van Europa, waar ze – als bij een kruisbestuiving – nieuwe romanschrijvers beïnvloeden.

Zo komt er een caleidoscopisch beeld tot stand van het Frankrijk van nu. Dat beeld is divers, paradoxaal, gefragmenteerd, kleurig en vooral voortdurend in beweging. Dat Frankrijk een verborgen klassensysteem kent, illustreert Christine Angot in haar recente romans over ongelijkheid, buitensluiten en uitgesloten worden. Annie Ernaux schetst in haar oeuvre een literair en sociologisch panorama van de recente geschiedenis van Frankrijk, ze koppelt de collectieve ervaring aan haar eigen leven – een leven waarin veel vrouwen van haar generatie zich herkennen. (Inmiddels treedt de jonge schrijver en socioloog Edouard Louis in haar voetstappen.) Virginie Despentes zit heel dicht op de huid van de tijd, ze laat ons kennismaken met degenen die de laatste twintig jaar buiten de boot vielen en toont hoe de sociale media onze onderlinge relatie veranderden. In het werk van Philippe Claudel resoneren de jaren ’60 en ’70 in het noorden van Frankrijk, zoals je in de romans van Marie NDiaye het Franse platteland verbeeld vindt, maar ook een verhuld racisme. Amin Maalouf duikt in de geschiedenis van een van Frankrijks meest prestigieuze instituten en schrijft tegelijkertijd over de verontrustende tegenstelling tussen Oost en West. Net als hij kijken Alain Mabanckou, Fouad Laroui en Hélène Cixous via hun literaire alter ego’s naar de positie van niet in Frankrijk geboren Fransen. De Nobelprijswinnaars Patrick Modiano en J.M.G. Le Clézio blijken beiden een beeld van Nice te hebben geschetst. Fouad Laroui, Julia Deck, Alain Mabanckou en Olivier Rolin nemen ons mee op een wandeling door Parijs. Maylis de Kerangal laat ons met andere ogen kijken naar de havenstad Le Havre, met Claire Castillon ontdekken we een maanlandschap in het nationale park van Mercantour, in het zuidoosten van Frankrijk. En we volgen Houellebecq naar Rocamadour, in de Dordogne.

In het voorjaar van 2018 werd de Franse historica Mona Ozouf in Amsterdam geïnterviewd door een Franse journalist. Die presenteerde haar als een typisch product van de Franse Republiek, van het republikeinse systeem, de Franse school van Jules Ferry, uit de Derde Republiek. Meteen veerde Ozouf hoofdschuddend op: nee, ze was ook Bretons, was haar vader geen grote voorvechter geweest van het Bretons? En had ze met haar boek Une composition française niet juist aangetoond dat haar identiteit uit veel meer elementen was samengesteld? Taalkundige, professionele, persoonlijke én literaire? De spanning tussen ‘héritage’, afkomst, erfenis, waar je vandaan komt en ‘liberté’, de vrijheid om je leven vorm te geven, om te kiezen waarmee je je bezighoudt – dat is waar haar werk van doortrokken is. Hoe om te gaan met je verlangen ergens bij te horen en toch je eigen weg te gaan, vroeg ook Hella S. Haasse zich af. Het geldt voor veel van de schrijvers die ik in dit boek portretteer.

Al met al ontstaat er en passant een nieuw portret van de Franse literatuur van nu. Op het kaartje hiervoor kunt u zien welke plekken ik aan welke schrijvers heb gekoppeld. De inhoudsopgave begint in het noordoosten, met de Lorraine van Philippe Claudel, en gaat met de klok mee, om te eindigen in Parijs. Moge deze tour de France u uitnodigen om Franstalige literatuur op een andere manier te ontdekken, om te gaan lezen op locatie, om lezend op reis te gaan of reizend te lezen.

Margot Dijkgraaf, mei 2018

Claudel is een van de weinige Franse schrijvers wier werk echt in een streek is geworteld, de Lorraine (Lotharingen), in het uiterste noordoosten van Frankrijk, met steden als Metz, Nancy, Toul, Thionville, Pont-à-Mousson en Thionville. Het landschap is, in vergelijking met de zuidelijker gelegen Bourgogne, de Auvergne of de Drôme, niet bijzonder. Glooiende graanvelden, dorpen die leven van de landbouw, nog een enkel veld met zonnebloemen. Metz heeft een mooi historisch centrum met kleine straatjes en leuke restaurantjes, een grote kathedraal en een indrukwekkend theater. Het Centre Pompidou Metz, even buiten de stad, is een must, niet alleen vanwege de tijdelijke exposities, het gebouw zelf is al een bezoek waard.

Op een middag in de zomer is het stadje Toul uitgestorven, zelfs de kerk is gesloten. Aan het eind van de middag gaan een paar winkels open, krijgt een terras wat klandizie. Een witte cabrio met een stralend, zwaaiend, pas getrouwd paar neemt een paar keer de kleine rotonde in het centrum. De auto’s met hun vrienden volgen, toeterend en wel. De bar à vin schenkt zure wijn. ’s Avonds is er één restaurant open, twee tafeltjes zijn bezet.

Philippe Claudel is geen man van de stad, hij gedijt bij een leven op het platteland, dicht bij de natuur. In 2005 sprak ik hem in Amsterdam. Sindsdien heb ik hem nog vaak teruggezien. Claudel is in veel opzichten een onfranse schrijver. Sterallures en intellectuele pretenties zijn ver te zoeken bij deze sympathieke, rustige Fransman uit Dombasle sur Meurthe, die beroemd werd met zijn roman Grijze zielen. ‘Ik ben een man van het noorden’, zei hij, uitkijkend over de Amsterdamse grachten, ‘ik zou hier zo kunnen wonen. Ik voel me hier thuis. Ik ben erg noordelijk in mijn liefdes. Mijn verbeeldingswereld draait om dood, oorlog, mist en vergeten.’ Van Parijs houdt hij niet, het is een stad waar hij nooit zou kunnen schrijven. Vissen, wandelen – dat heeft hij nodig. ‘De Parijzenaars zijn ervan overtuigd dat de wereld om hen draait. Ze leven in de mythe van de Franse intellectueel. Ga eens op reis, zeg ik vaak tegen hen, dat zou jullie goed doen.’

Claudel werd in Dombasle sur Meurthe geboren en woont er nog steeds. Als je hem uitnodigt voor een avond in Lyon of in Parijs, blijft hij er steevast één nacht slapen en gaat hij de volgende dag weer naar huis. Dombasle is zo op het eerste oog een weinig aantrekkelijke plaats, het heeft een brede doorgaande weg met een aantal doorsneewinkels. Halverwege staat het Hôtel de Ville, dat alleen opvalt door het grote aantal bakken geraniums dat de gevel siert. Het stadje is gebouwd rond de immense sodafabriek van Solvay, een groot internationaal opererend bedrijf, dat in 1873 in Dombasle werd gevestigd. De fabriek ligt vlakbij en steekt hoog boven de huizen uit. Une enfance, Claudels film uit 2015, werd opgenomen in de rue Hélène, een straat met karakteristieke arbeiderswoningen, opgetrokken uit baksteen, vlak bij de poort die waarschijnlijk ooit de hoofdingang van de fabriek was. Het grootste deel van de huizen in de rue Hélène is na de filmopname afgebroken, de huizen waren voor huidige begrippen niet meer bewoonbaar en Solvay, de eigenaar, was bang dat ze gekraakt zouden worden, meldt een lokale krant. Alleen het pandje op de hoek van de rue Hélène en de rue Etienne d’Orves is behouden gebleven. Nu staan er lage bakstenen dozen met een plat dak, er zit een sociaal-medisch centrum, voor onze begrippen een stuk lelijker dan de pittoreske gravelkleurige woningen die er eerst stonden.

Claudel groeide op de deze buurt, het zijn de straten uit zijn jeugd. Voor hem is het een sociaal en architectureel lieu de mémoire, een reliek uit het arbeidersmilieu uit de negentiende eeuw. Maar ook een herinnering aan zijn eigen jeugd: ‘In de film wilde ik laten zien wat het betekent op te groeien in een moeilijk milieu, je jeugd achter je te laten, jezelf vorm te geven.’

In zijn radioprogramma op RTL vroeg journalist Bernard Lehut Claudel naar een plek die voor zijn schrijverschap belangrijk is geweest. Hij noemt ‘la colline de Sion’, een bijzondere berg zo’n 40 kilometer ten zuiden van Nancy. Het is de enige berg in de wijde omtrek en rijst als een soort kaap ineens uit het landschap omhoog. Claudel gaat er wel eens heen om te schrijven, soms midden in de nacht. De heuvel is beroemd geworden dankzij de schrijver Maurice Barrès (1862-1932), vertelt Claudel, hij wijdde zich aan het beschrijven van de regio en de religieuze gemeenschap die er huisde. Zijn beroemste boek is La colline inspirée (1913). Op de berg staat dan ook een monument ter ere van Barrès, het is een hoge, puntige, stenen toren, in de vorm van een potloodpunt, een lanterne des morts, met op de sokkel enkele sleutelzinnen uit diens werk. Claudel: ‘Tegenwoordig wordt Barrès geassocieerd met Frans nationalisme, maar tijdens zijn leven werd hij beschouwd als een belangrijk schrijver. Hij was een groot stylist en om die reden werd hij gewaardeerd door de generatie schrijvers die na hem kwam, Aragon en Breton.’ Claudel en Barrès hebben hun liefde voor de Lorraine, en met name voor deze berg gemeen.

Een paar kilometer verderop, aan de andere kant van de Colline de Sion ligt de gemeente Saxon Sion (68 inwoners). Die bestaat uit twee straten, de Basilique Notre-Dame de Sion, een gemeenschapscentrum voor pelgrims en scholieren, een restaurant en een expositieruimte. De geschiedenis van de berg wordt er uit de doeken gedaan, vanaf het ontstaan van de aarde tot op de dag van vandaag. Vanaf de bankjes voor de basiliek heb je een weids uitzicht over de Lorraine, ‘bij helder weer kun je de Mont Blanc zien liggen’, staat in de brochures.

Net als veel families uit de buurt, ging Claudel er als kind met zijn ouders wandelen. Op kerkelijke feestdagen, in mei, werden er processies georganiseerd door de priesters van de basiliek. ‘Ik interesseerde me niet voor het religieuze aspect, ik keek naar het landschap. Het was de enige plek in de buurt waar je op een zekere hoogte was. Later is die belangstelling veranderd in mijn passie voor het bergbeklimmen.’ De roes waarin hij als jongen raakte als hij vanaf grote hoogte de dorpjes zag liggen, de huizen, de minuscule dieren in de wei, zag hij later uitgelegd door de filosoof Gaston Bachelard, vertelt Claudel aan Lehut: de contemplation monarchique du monde, het gevoel dat je een beetje koning van de wereld bent. Claudel hield van de familieuitjes naar de colline de Sion. Er werd gepicknickt, hij ging in het gras liggen, het was een welkome onderbreking van de dagelijkse routine. Hij herinnert zich dat hij bij het monument gewijd aan Maurice Barrès, net als iedereen uit de buurt, ook ging graven, op zoek naar ‘sterren’. Zo heetten de stervormige fossielen die er in de grond zaten. ‘Als je er een vond, ging er een wens in vervulling.’ In Saxon Sion inspireerden deze ‘sterren’ een jonge kunstenares: met spiegels en kubussen laat ze stenen sterren eindeloos reflecteren in het zonlicht.

Bij deze uitstapjes is zijn waardering voor eenvoudige dingen ontstaan, vertelt hij. ‘Als ik nu schrijf, is dat omdat er toen al een voorraadje beelden uit de werkelijkheid is aangelegd.’ Vanaf de heuvel zag Claudel in de verte de Vogezen liggen en de Elzas, waar Frankrijk en Duitsland in de geschiedenis meermaals om hebben gevochten. Claudel: ‘Mijn jeugd was doordrenkt met oorlog, met verhalen uit de geschiedenis, vandaar dat mijn werk draait om grenzen, om lijnen, om “der Andere”.’

Claudel is een veelzijdig man. Eerst wijdde hij zich aan de schilderkunst, daarna aan de muziek, vervolgens aan het schrijven en het maken van films. Hij werd literatuurdocent aan de universiteit van Nancy, reisde rond in Azië en Zuid-Amerika en beklom ’s werelds bergtoppen. In 1999 begon hij aan een literair oeuvre, dat inmiddels omvangrijk en veelvormig is. Romans publiceerde hij, verhalen, korte essays, reisimpressies, kronieken en scenario’s. Met zijn roman Les âmes grises (Grijze zielen) bereikte hij een groot publiek. Hij maakte ook verschillende films: Il y a longtemps que je t’aime (2008), Tous les soleils (2011), Avant l’hiver (2013) en Une enfance (2015).

Die laatste film bevat een scène die precies lijkt op wat Claudel net heeft verteld over de Colline de Sion. De hoofdpersoon, een jongen van een jaar of twaalf, ligt in het hoge gras. Hij ziet hoe een wesp op een schitterende vlinder landt en zich opmaakt om hem een doodssteek te geven. De jongen pakt de wesp met zijn blote vingers, de bevrijde vlinder vliegt op, de immens blauwe hemel tegemoet. Het is een beeld dat exemplarisch is voor de film. De jongen groeit op in een dorp dat erg op Dombasle lijkt, bij zijn werkeloze, verslaafde moeder en haar steeds wisselende mannen, al even werkeloos en al even verslaafd. Er wordt gescholden op het vaderland, op buitenlanders, op wie wel werk heeft kunnen vinden. Drank en drugs leiden tot orgieën gevolgd door lamlendigheid. De twaalfjarige jongen ziet het aan, met bewonderendswaardige zelfbeheersing. Hij zorgt voor zijn halfbroertje, zet de wekker zodat ze op tijd op school komen, doet boodschappen en maakt het eten klaar. Hij koestert een wit katje, wordt verliefd op een onbereikbaar meisje. In een wereld van chaos, geweld en ontsporing is hij de enige met verantwoordelijkheidsgevoel. Je bekijkt de film met een knoop in je maag, het is allemaal wel erg onrechtvaardig. Zo’n enfance, zo’n jeugd – hoe kom je daarvan los, wat doet het met je? De beelden zijn prachtig, de dialogen sterk. De vlinder wordt bevrijd, er gloort hoop, ondanks alles.

In 2016 verscheen De boom in het land van de Toraja, een boek dat Claudel als een roman omschrijft. Dat is het ook, maar meer nog is het een persoonlijke beschouwing over een van zijn vaste thema’s, de dood. ‘Filosoferen is leren sterven’ en ‘Niet de dood is moeilijk, maar het sterven’. Deze uitspraken van Montaigne achtervolgen de ik-persoon, een filmmaker. Hij verliest zijn beste vriend, de man die ook zijn films produceert. Het boek is een terugblik op die vriendschap, een ode aan die vriend en tegelijkertijd het relaas van een nieuwe én een oude liefde. ‘Berouw, tijd, dood en herinnering zijn slechts verschillende maskers van een gevoel waarvoor in de taal geen woord bestaat’, denkt de verteller, ‘en dat je het eenvoudigst kunt aanduiden met de term “levensslijtage”.’ Steeds weer cirkelen zijn gedachten rond de dood, steeds weer vindt hij een nieuwe metafoor. ‘Wij zijn vervuld van het geroezemoes van onze spoken.’ En: ‘Schrijven is een uitvaart waarbij evenveel wordt begraven als geopenbaard.’

De boom in het land van de Toraja is een verre, maar duidelijke echo van Claudels debuutroman Meuse l’oubli. De Nederlandse titel daarvan, Rivier van vergetelheid, lijkt te verwijzen naar een metaforische stroom waarin het heden onherroepelijk zal oplossen. Het gaat om de Maas, de grijze, troostende, helende, het Vlaamse landschap doorklievende rivier. Die mooie, melodieuze roman uit 1999 opent met een ode aan ‘borsten van snoeverij’, een herinnering aan het beminde lichaam van een overleden vrouw. De verteller van Rivier van vergetelheid, die zijn vrouw aan een dodelijke ziekte heeft verloren, zit avond aan avond in de kroeg, wanhopig, zijn verdriet verdrinkend. Hoe gelukkig waren ze in Vlaamse cafés, in ‘België, de laatste droom van een uitgeput Europa’, in Gent en in Rijssel. Ook deze verteller worstelt met de dood, met zijn intense herinneringen aan de vrouw met wie hij gelukkig was. Het verhaal speelt zich af in Feil, een imaginair dorpje aan de Maas, waar de verteller gaat wonen om de dood van zijn vriendin te verwerken. Hij wilde niet ‘de wegen nemen die (zij) had genomen, de gezichten terugzien die (zij) nog had gekend, vragen beantwoorden, gedwongen zijn (haar) dood steeds weer tegen te komen in de woorden van die anderen’. Feil is een stadje dat bestaat uit ‘drie kruideniers, een tabakswinkel, twee slagerijen, een winkel voor garen en band die ook visgerei verkoopt en een bizarre voorraad conserven heeft, twee bakkerijen waarvan er een ook in gas en kolen doet, een banketbakkerij en vier cafés’. De verteller zal er een jaar blijven en en passant kennismaken met doden uit het leven van deze winkeliers. Dit toevluchtsoord past bij zijn stemming, hier is zijn verdriet op zijn plaats, ‘bij de granieten rivierweg en de mist op het water. Huizen staan keurig op een rij aan de oever, van het water gescheiden door een rij elzen, een met boomschors bedekt pad en een weiland dat ze de laatste keer vergeten zijn te maaien. In het water zijn de laatste pontons half weggezonken; de kades brokkelen af. Touwresten zijn losgeraakt en drijven verward op de stroom’. Het is een wereld die langzaam ten onder gaat, een wereld waar de moderne techniek en de globalisering niet zijn doorgedrongen, een wereld die naar het verleden is gekeerd. De mist laat de wereld soms een paar dagen verdwijnen, hij ‘vervreemdt je’.

Om zijn ‘behoefte aan drank en aan melancholie te voeden’ gaat de verteller naar het café, waar oude mannen zitten te klaverjassen. Hij vindt een kamer bij een oude dame, die opleeft als hij bij haar in huis komt, ze kookt voor hem, lijkt hem als haar zoon te beschouwen. ‘Het lijkt wel alsof alleen de rivier nog een beetje beweegt; voor de rest zijn we net zo dood als onze huizen. Er is hier geen vers bloed meer…’ Al mijmerend over zijn leven denkt de verteller ook veel aan zijn moeder, een prostituée, die volgens hem niet van hem hield. Ze leek hem alleen slapend ‘tot liefde en zachtheid in staat’. Het grijs van de satijnen onderjurk waarin zij haar klanten ontving, had dezelfde kleur als het water van de Maas, herinnert de verteller zich. ‘De verkleumde rivier smeedt herinneringen, zodat andere beter kunnen verdrinken.’ Stukje bij beetje, tussen de herinneringen aan de geliefde door, komen we meer te weten over zijn leven. Na de dood van zijn grootmoeder werd de jongen aan zijn lot overgelaten. Hij woonde tegenover het kerkhof, waar hij zich thuis voelde: in tegenstelling tot de mensen die hem bespotten, hebben ‘de doden het (hem) nooit kwalijk genomen dat (hij) een hoerenzoon was’. Ook denkt hij terug aan de wandelingen die hij als kind maakte in de natuur, over de wildpaden op een heuvel, in boomgaarden, hellingen met wijnstokken ‘in schitterend verval’.

Claudels verteller dwaalt vanaf de eerste bladzijde door een labyrint van wanhoop, de auteur laat hem tieren, huilen, drinken, schrijven en zich wentelen in herinnering – in klankvol, associërend, ongewoon en beeldend taalgebruik. Tegen het einde van de roman trekt de nevel, in letterlijke en figuurlijke zin, wat op, kalmeert Claudels hoofdpersoon en daarmee zijn taal. De tijd heeft het verdriet verzacht, de herinnering blijft, nieuwe herinneringen verdringen de oude. Ergens kondigt zich een nieuwe belofte aan, een nieuwe vervoering.

De oorlog is een terugkerend thema in Claudels werk, in lijn met wat hij vertelde over het uitzicht vanaf de Colline de Sion. In Meuse l’oubli zijn het de oude mannen in het café die hun verhalen kwijt willen. Blij was er een, toen hij terugkwam uit de oorlog, ‘blij dat hij nog leefde, héél te zijn, ver van de modder, van (zijn) kameraden die om hun moeder schreeuwden, met een door granaten doorzeefde buik’. Maar in de loop van de jaren is hij ze gaan benijden, die kameraden, ‘want zij hadden niet zoveel weet van het leven met al zijn slechtheid en zijn kwaad’. Zo beschrijft Claudel en passant het leven en de sfeer in veel dorpen in Noord-Frankrijk, waar tegenwoordig de werkloosheid hoog is en de dorpskern uitgestorven. Je kunt er geen postkantoor meer vinden, geen boulangerie, geen épicerie. Net als elders op het Franse platteland trekken veel jongeren weg. Het zijn regio’s waar het Front National meestal veel aanhang heeft.

Een rivier van vergetelheid is poëtisch, poëtischer dan Claudels latere romans. De verteller drijft ‘als een kwetsbare ballon van de ene herinnering naar de volgende’. Dat doet hij in De boom in het land van de Toraja weliswaar ook, maar in een realistischer register. Zoals vaak bij een debuut, zijn de belangrijkste thema’s uit later werk al vervat in het eerste boek. Ook hier al betoont Claudel zich een meester van de grijstinten en een nauwkeurig observator van alle fasen die horen bij dood, rouw en verdriet. Verlies is zijn grote thema. Zijn werk, of het nu een film of een boek is, cirkelt om afscheid nemen, herinneringen en het doorleven van diepe dalen van eenzaamheid.

Na Een rivier van vergetelheid publiceerde Claudel de kleine roman Zonder mij. Verteller is een man die kort geleden zijn vrouw heeft begraven en vader is van een dochtertje van bijna twee jaar. Zij is het enige wat hem nog aan het leven bindt. Op een manier die doet denken aan Michel Houellebecq verafschuwt de verteller de liefdeloze, gewelddadige wereld die hij om zich heen ziet – een gevoel dat nog wordt verhevigd wanneer hij zich voorstelt dat zijn dochter in die ellende zal moeten opgroeien. Van zijn werk heeft hij een enorme afkeer gekregen: hij moet mensen op de hoogte brengen van de dood van een geliefde en hen er in één moeite door toe bewegen toestemming te geven voor orgaandonatie – werk dat hij zelf omschrijft als dat van een hyena. De verteller besluit een eind aan zijn leven te maken. Maar als er een vrouw zijn kantoor binnenkomt die zojuist heeft gehoord dat haar dochter bij een auto-ongeluk om het leven is gekomen, lijkt er iets in zijn beslissing te gaan schuiven. Claudel: ‘Het is een open einde. Ik kon mezelf er niet toe brengen een keuze te maken. Ik houd van onzekerheden.’ Claudel schreef het boek toen zijn eigen dochter bijna twee was. Hij wilde voor haar de wereld in kaart brengen. ‘We vertellen onze kinderen lieve verhaaltjes, geven hun pluche beren. We verlengen de leugen ook als ze ouder worden. Allemaal ter bescherming.’ Gaandeweg werd het een ander project. ‘Ik ben in de huid gekropen van een man die aan de rand van de afgrond staat, die op het punt staat te springen. Zijn beroep kan hij niet meer uitoefenen, de wereld waarin hij leeft verdraagt hij niet meer, hij heeft alleen die dochter. In hoeverre is de liefde voor zijn dochter sterker dan zijn doodswens, dat is de vraag. Het boek is een metafoor voor de moderne tijd. Het kind symboliseert de toekomst, de wereld. De man vraagt zich af of hij wel in die wereld wil blijven.’

In 2002 verscheen Le bruit des trousseaux (letterlijk: Het geluid van sleutelbossen), een boek dat ontstaan is uit de jaren waarin Claudel les gaf in de gevangenis. Claudel: ‘Het is een boek gebaseerd op een voor mij ontzettend belangrijke ervaring. Elf jaar lang ben ik een paar keer per week naar de gevangenis gegaan om er les te geven. Dat heeft mij volledig veranderd. Hoe? Het zit ´m in heel eenvoudige dingen. De eerste keer bijvoorbeeld dat ik weer buiten stond, begreep ik wat vrijheid was. Gaan en staan waar je wilt. Als je vrijheid je nooit ontnomen is, weet je niet wat dat betekent.’ Dat heeft ook zijn weerslag gehad op zijn werk. ‘Met name Grijze zielen is erg gevoed door mijn omgang met het gevangeniswezen. Er is maar een dunne wand tussen goed en kwaad, je komt maar zo van het ene in het andere domein terecht. Ook over de waarheid in justitiële zin kun je lang praten. Daarom is er aan het eind van Grijze zielen ook geen dader, geen ontknoping. Er zijn mensen die de daad hebben verricht, het gebaar hebben voltooid en anderen die het zouden hebben kunnen doen, maar het nét niet in de praktijk hebben gebracht. Dat is een kwestie van hele kleine dingen, van toeval, van ontmoetingen in het leven en van heel veel andere zaken. In het boek beschrijf ik hoe ik een vriend van de lagere school tegenkwam, een jongen die vroeger al inbraken pleegde, motoren stal. Ik zette een meelevend gezicht op en vroeg hem hoe het ging. Bleek hij de nieuwe bewaker te zijn. Andersom is me dat ook overkomen. Hoe vaak heb ik niet tegen mezelf gezegd dat ik evengoed in de schoenen van een gevangene had kunnen staan en hij in de mijne. Dat besef heeft mijn leven veranderd.’

Grijze zielen (2003) is een prachtige roman over de moord op de tienjarige Belle, en speelt zich af in 1917. De verteller is een oudere politieagent, wiens leven verweven is met de moord. Claudel: ‘Voor mij is dit geen boek over 1914-1918. Het is een boek over de oorlogen van nu, in het jasje van die ene oorlog. Het liefst keert men die oorlogen, die overal om ons heen woeden, de rug toe. Toen ik het boek schreef, werd ik achtervolgd door beelden van de oorlog in ex-Joegoslavië, maar ik dacht net zo goed aan Cambodja en Vietnam. Alle oorlogen lijken op elkaar. Mens-zijn is een raar vak, ook in tijden van vrede. Mens blijven in tijden van oorlog is nog veel moeilijker.’ Een van de vrouwelijke personages uit het boek – ze is verliefd op een soldaat die ten strijde is getrokken – gaat dagelijks naar de top van een heuvel, vanwaar ze het oorlogsrumoer in de verte kan horen. ‘Ik was in Frankrijk, een land in vrede, en 2000 kilometer verderop, als het ware aan de andere kant van de heuvel, bulderden de kanonnen, vonden massaslachtingen plaats, werden de concentratiekampen opnieuw uitgevonden. Dat was bizar. Schrijven is mijn manier om mens te zijn. De een praat met zijn buurvrouw, de ander is goed in voetballen – het zijn allemaal kleine dingen die tonen dat we mens zijn.’

Als bevlogen bergbeklimmer heeft Claudel veel gereisd: ‘Overal kwam ik mensen tegen wier leven beïnvloed was door de Eerste Wereldoorlog. Twintig jaar geleden ontmoette ik in Peru een oude Pepe die in Frankrijk had gevochten. Het was echt een oorlog waarbij de hele wereld betrokken was. Al die Franse, Australische, Engelse, Peruviaanse jongens die hun leven verloren. Ik schrijf om die doden aan de vergetelheid te onttrekken.’ Het mysterie van de mens blijft Claudel bezighouden. ‘We zijn erg complexe wezens. Dat betekent dat als je tegenover iemand zit, die ander een mysterie blijft, ook al is dat de persoon met wie je al twintig jaar samenleeft. Er is in iedereen een kleine zone waartoe niemand toegang heeft. Wat ik vooral heb geleerd, is veel voorzichtiger en gematigder te zijn in mijn mening over anderen. Niets is ooit helemaal zwart, wit, waar, onwaar, niemand is ooit helemaal schuldig of onschuldig.’

In dezelfde tijd verscheen Kleine mechanieken, een bundel korte verhalen, met taferelen uit vorige eeuwen, die bijna allemaal gerelateerd zijn aan schilderijen of schilders. Het zijn zonder uitzondering portretten van personages in wier leven zich ineens iets onverklaarbaars of onverwachts voordoet. Claudel: ‘Soms zijn er kleine dingen die een leven – hop – zomaar doen ontsporen. Een ontmoeting, een ziekte en plots slaat de waanzin toe.’ In een van de verhalen droomt een gravin van twee mannen ´s nachts bij een kerk, een indringend tafereel dat ze op haar aanwijzingen laat schilderen en dat haar tot waanzin drijft. ‘Ik ken dat schilderij. Het is gemaakt door twee zeventiende-eeuwse kunstenaars uit de Lorraine, die hun talent samenvoegden. De een was goed in personen, de ander in architectuur. Zo hebben ze er zo´n dertig samen geschilderd. Het schilderij waar ik in mijn boek op doel, toont twee mannen die bezig zijn een van de pilaren van de kerk te vernielen. Ja, het kan een allegorie zijn voor de fragiliteit van de mens, maar je moet het ook zien tegen de achtergrond van de reformatie en de contra-reformatie. Het heeft mij lang geïntrigeerd. Ik ben een mislukt schilder, weet u. Ik heb veel geschilderd, veel schilders bestudeerd, maar wat ik maakte, was slecht. Je moet in veel dingen mislukken, voordat je ergens een beetje in slaagt.’

Geslaagd in zijn schrijverschap is Claudel zeker, hij is inmiddels een bestseller auteur. Veel succes had bijvoorbeeld Het kleine meisje van meneer Linh. Het draait om het woord ‘asielzoeker’, al komt het op geen enkele plek in zijn werk voor. Hoe vang je mensen op die hun geboorteland zijn ontvlucht, waar breng je ze onder? De vragen worden niet hardop gesteld in het boek. Het zijn vragen uit het publieke debat, uit de politiek. In de literatuur hoor je ze niet. Daar worden ze verbeeld, in toon, ritme en in kleuren vervat, hoogstens, tussen de regels door, gesuggereerd. Dit boek van Claudel is enerzijds een geëngageerde roman over asielzoekers, over ‘de ander’, anderzijds een eigentijdse fabel of een hedendaags sprookje. Al lezend besef je dat het de grens van de kitsch vervaarlijk dicht nadert en op de laatste bladzijde tuimelt het alsnog die afgrond in. In zijn roman Le rapport de Brodeck (2007) pakt Claudel de thematiek van ‘de ander’, de angst voor de vreemdeling, opnieuw op. Het is een donkere, tragische, tijdloze roman over herinnering, oorlog, het menselijk onvermogen en het schrijven.

In 2012 keerde Claudel in zijn literaire thematiek weer terug naar Dombasle sur Meurthe en de Lorraine. Geuren is een zelfportret in 63 alfabetisch gerangschikte onderwerpen, schetsen over vroeger: zijn ouders, zijn verdere familie, zijn vrienden, school – al degenen aan wie hij een herinnering heeft, passeren de revue. Hij schrijft over de aftershave van zijn vader, maar ook over ‘de aarde’, zijn passie voor het graven van kuilen en de kuil waarin hij zelf begraven wil worden. ‘Ik zou hem met plezier zelf graven.’ Over de begraafplaats tegenover het huis waarin hij is opgegroeid, over de dood van zijn grootmoeder en die van zijn vader. En over het ‘geluksgevoel dat de lente ieder jaar teweegbrengt’ als in het voorjaar de acacia gaat bloeien. Over ‘beukennootjes, wilde frambozen, bramen, bosbessen en jonge knoppen’. En passant tekent hij de inwoners van het stadje, de winkeliers, de lindebomen, de snelheid waarmee de stad verandert en we lezen wie er Gauloises rookt (proletariërs) en wie voor Gitanes kiest (leidinggevenden, tussenpersonen, voormannen, onderwijzers en ingenieurs).

Recent verscheen Onmenselijk, een bundel korte schetsen die een heel andere, maatschappijkritische kant van Claudel laat zien. Op een groteske manier laat hij zijn licht schijnen over menselijke verhoudingen van nu.

Claudel mag zich dan specifiek verhouden tot Dombasle sur Meurthe en omgeving, hij schetst een stadje uit zijn jeugd, uit de jaren ’60 en ’70 van de vorige eeuw, een stadje zoals er zoveel waren in Frankrijk en dat alleen nog bestaat in het geheugen van degenen die er zijn opgegroeid. Zo plaatst hij zich in de traditie van de negentiende-eeuwse auteurs, van George Sand en Flaubert, van Maupassant en Balzac, die hun tijdgenoten net zo kleurrijk vereeuwigden. Het maakt Claudel in dit opzicht tot een belangrijk chroniqueur van een inmiddels grotendeels verdwenen Frankrijk.

– Zonder mij (J’abandonne, 2000), vertaald door Manik Sarkar, De Bezige Bij, 2005

– Alles waar ik spijt van heb (Quelques-uns des cent regrets, 2000), vertaald door Manik Sarkar, De Bezige Bij, 2010

– Grijze zielen (Les âmes grises, 2003), vertaald door Manik Sarkar, De Bezige Bij, 2004

– Kleine mechanieken (Les petites mécaniques, 2003), vertaald door Manik Sarkar, De Bezige Bij, 2014

– Het kleine meisje van meneer Linh (La petite fille de monsieur Linh, 2005), vertaald door Manik Sarkar, De Bezige Bij, 2008

– Het verslag van Brodeck (Le rapport de Brodeck, 2007), vertaald door Manik Sarkar, De Bezige Bij, 2008

– Geuren (Parfums, 2012), vertaald door Manik Sarkar, De Bezige Bij, 2012

– De boom in het land van de Toraja (L’arbre du pays Toraja, 2016), vertaald door Manik Sarkar, 2016

– Onmenselijk (Inhumaines, 2017), vertaald door Manik Sarkar, De Bezige Bij, 2018

‘Vanmorgen hadden we geen water’, vertelt een vrouw ons op een terrasje, midden in Saint-Delmas-le-Selvage, ‘de waterdruk is al tijden veel te laag. De helft van het dorp heeft er last van, zegt ze, zo’n veertig man dus. Ons dorp heeft tachtig inwoners, wat vindt u ervan? Mooi dorp nietwaar? Het heeft echt cachet.’

Saint-Delmas-le-Sauvage ligt helemaal aan het uiteinde van de Vallée de la Tinée, diep in de Haute-Provence, op anderhalf uur rijden van Nice. Na een pittige rit door smalle kloven, donkere bossen en vele bruggen over klaterende riviertjes, zie je de sobere kerktoren van het dorp als eerste tegen de rotswand opduiken. Komend van het zuiden bevind je je plotseling in een andere wereld, het mondaine strandleven verruil je voor de stilte en rust van een bergdorp dat inderdaad stijlvol robuust is. Eeuwenoude huizen van dikke vierkante stenen, lage deuren en houten ramen, straatjes van 2 meter breed, steil en hobbelig. Sommige woningen zijn vervallen, andere zijn net opgeknapt en staan strak in de verf. Ieder huis heeft een goed onderhouden moestuin met bonen, wortelen, courgettes, tomaten. Een zwarte poes met knalgele ogen volgt ons vanaf haar vensterbank. Er is één restaurant, een paar Bed & Breakfasts, een dépôt de pain en een Office de Tourisme, dat informatie geeft over de mogelijkheden hier in de winter te langlaufen.

Over dit dorp heeft Claire Castillon nooit geschreven. Het komt ook niet voor in haar werk. En toch is het voor haar de plek waar ze in haar verbeelding het hele jaar door woont: ‘In mijn fantasie woon ik hier het hele jaar door. Rondom vind je landschappen die op Wyoming lijken.’

Nu heb ik geen idee hoe het landschap van Wyoming eruitziet, maar als je verder rijdt, kom je op de, volgens de borden, hoogste bergpas van Europa terecht, de Col de la Bonette, die op zijn hoogste punt 2840 meter haalt. Het is, ook met de auto, een indrukwekkende tocht van een paar uur, dwars door het Nationale Park van de Mercantour, met diepe afgronden vlak langs de weg. Komt er een tegenligger aan, dan is de vraag wie er stil gaat staan. Groepen motoren – lid van de Fédération des motards en colère – halen ons op de smalle weg in, hardlopers doen mee aan een in onze ogen krankzinnige wedstrijd op deze hoogten. We zien ze na een kilometer hijgend stilstaan aan de kant van de weg, op een halve meter afstand van een rotswand, die angstaanjagend de diepte in duikt. Borden wijzen ons op de mogelijkheid van overstekende bergmarmotten.

Dit is het landschap dat Claire Castillon inspireert, schrijft ze me: ‘Het zijn magistrale plekken, waar heel mijn wezen het dier op zoek naar pure vrijheid zo dicht nadert, dat ik de verborgen lagen van mijn onderbewustzijn bereik.’

‘Heb je wel geklommen?’ mailt ze me. Als ik antwoord dat we wel wat hebben gewandeld, maar verder de tocht per auto hebben gemaakt, stuurt ze me per ommegaande twintig foto’s. Ze moet ze gemaakt hebben op haar tochten door dit hooggelegen natuurpark. Maanlandschappen lijken het, kale bergen zonder enige andere vegetatie dan mossen. Grijswitte stenen, in de verte een meer, desolaat afstekend tegen de volgende kale berg, de wereld in zijn meest spartaanse vorm. Geen enkele menselijke aanwezigheid, geen enkel menselijk ingrijpen, niemand die hier alleen zou kunnen overleven. ‘In de winter heb je hier totale stilte. In de zomer kun je wel iemand tegenkomen, maar op deze hoogten ben ik er zeker van dat ik een boek ontmoet, dat ik kan werken aan een boek.’

Dat Claire Castillon (1975) juist deze plek aanduidt als de plaats in Frankrijk die het belangrijkste voor haar is, is opmerkelijk en veelzeggend. Opmerkelijk omdat haar boeken juist vol zitten met mensen, vrouwen en hun dochters, mannen en hun zonen, vrouwen en hun echtgenoten, mannen en hun echtgenotes, grootouders en kleinkinderen. Veelzeggend omdat Castillon, afkomstig uit ‘une famille aisée’, zoals alle biografieën over haar melden, jarenlang behoorde tot de culturele jetset. Ze was de vriendin van PPDA, Patrick Poivre d’Arvor, jarenlang nieuwslezer op de belangrijkste Franse televisiezender. Zelf presenteerde ze op een Parijs tv-station een middernachtelijk programma over seksualiteit.

Haar werk – ieder jaar een nieuwe bundel korte verhalen of een roman – zou je kunnen samenvatten als een soort psychoanalyse in miniaturen. Alle mogelijke menselijke interacties komen in hoog tempo voorbij. In 2000 verscheen haar eerste roman, Le grenier, over een vrouw die zich met van alles en nog wat – materieel en imaginair – volpropt uit angst voor de grote, existentiële leegte. In La reine Claude raakt een vrouw ieder houvast kwijt als de man die zij bemint, een tumor blijkt te hebben in de vorm van een reine claude, een groene pruim; Vous parler d’elle brengt de ruïnes van een gewelddadige, incestueuze en perverse jeugd in kaart. In de verhalenbundel Het insect presenteert Castillon ons een heel scala aan relaties tussen moeders en dochters, de een nog idioter en bizarder dan de ander. In 2008 verscheen De liefde is van iedereen, opnieuw een bundel verhalen, allemaal kort en puntig – een karikaturale uitvergroting van kleinigheden die een relatie kunnen ondermijnen of een individu in de waanzin kunnen storten.

Castillon is zonder twijfel een meester op de korte baan. Ze heeft een herkenbare eigen stijl, observeert en formuleert scherp als het gaat om jaloezie, rivaliteit, angst, verliefdheid, onderdrukking en tientallen andere emoties en situaties waarin je als mens verzeild kunt raken. Doorgaans beslaan haar teksten niet meer dan een paar pagina’s. En toch krijg je een haarscherpe blik van wat twee mensen bezielt, hoe ze elkaar bedreigen, bedwingen, bestoken, ondermijnen, pesten of liefhebben – om het neutraler te zeggen, beïnvloeden. Maar bij Castillon is niets neutraal. Ze neemt een emotie en vergroot die uit tot het groteske, ze analyseert een gevoel en blaast dat op totdat hij uit elkaar spat, ze kiest een band tussen mensen en begint eraan te trekken en te duwen totdat hij op springen staat. Haar beelden zijn scherp en ironisch, haar dialogen snel en puntig. Haar beelden zijn momentopnames: hoe is het nu, wat gebeurt er, wat wordt er gezegd, gevoeld en gedaan? Ze geeft je geen achtergrond, geen voorspel of nazorg, ze trekt een gordijn weg en je beleeft live mee wat er zich daarachter afspeelt. Na een paar bladzijden schuift het gordijn weer dicht en begint de volgende scène. Castillon: ‘Wat zo fijn is als je een kort verhaal schrijft, is dat het de heel precieze belichaming is van tijd. Het is niet verwaterd, het is radicaal.’