Het Westen onder vuur

Het Westen onder vuur

De haat verklaard

Peter Knoope

AUP

Ontwerp omslag: Inkahootz

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

isbn 978 94 6298 324 3

e-isbn 978 90 4853 318 3 (pdf)

e-isbn 978 90 4853 319 0 (ePub)

nur 697

© P. Knoope / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2016

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Voor mijn dochter Saré en haar generatie, omdat we de ‘oorlog’ moeten voorkomen. Dat is immers het belangrijkste dat we voor de volgende generatie kunnen doen.

‘We live in the United States of Money;

love, friendship nor emotions are valued in this country.’

Vader (Russell Crowe) in de film Fathers and Daughters

(2015, regie Gabriele Muccino)

Inhoud

1. Inleiding: terrorisme als vraagstuk

2. De wereld vanuit een ander perspectief

3. De relaties tussen twee werelden

4. De zoektocht naar oplossingen

5. Tot slot: naar een nieuw paradigma

Verder lezen

1. Inleiding: terrorisme als vraagstuk

De terroristische dreiging is de afgelopen jaren sterk toegenomen. Met aanslagen in Brussel, Nice en Parijs komt die dreiging ook steeds dichter bij huis. De angst voor aanslagen wordt groter, al vallen de meeste slachtoffers van terroristische misdrijven in landen als Irak, Syrië, Pakistan, Nigeria en Afghanistan. Terroristische organisaties hebben daar hun basis, maar ze mobiliseren hun rekruten in een veel groter aantal landen. De toestroom van buitenlandse strijders is indrukwekkend. In 2015 werd het aantal buitenlandse strijders dat zich bij ISIS (de Islamitische Staat in Irak en Syrië) heeft aangesloten geschat op tussen de 30.000 en 40.000. Deze rekruten komen uit een tachtigtal verschillende landen, waaronder een aantal Europese. Daar zitten grote gevaren aan, met name vanwege de zogenoemde terugkeerders. Over deze groep maken inlichtingendiensten overal ter wereld zich grote zorgen, wijs geworden als ze zijn door de ervaringen met de voormalige strijders uit Afghanistan, die zich na de oorlog tegen de Russische bezetting over de wereld verspreidden. Het zijn deze voormalige moedjahedien uit Afghanistan die Al Qaida-cellen bouwden in Algerije, Jemen en Bosnië. Iets soortgelijks zou nu kunnen gebeuren vanuit Syrië en Irak. Terugkerende strijders kunnen hun land van herkomst als doelwit kiezen, ze zijn getraind in het gebruik van wapens en explosieven en zijn de drempel overgegaan naar het gebruik van geweld. De verspreiding over de wereld van ISIS-strijders kan vergaande gevolgen hebben. Dan zou namelijk zelfs een militaire overwinning op ISIS in Syrië en Irak niet het einde, maar juist het begin kunnen zijn van een nieuwe golf van geweld. Het zijn dit soort scenario’s die ons angst inboezemen, vooral omdat de bestrijding van terrorisme sinds 9/11 – de benaming voor de terroristische aanslagen op het World Trade Center in New York en het Pentagon in Washington op 11 september 2001 – niet heel effectief is gebleken.

De oorlog tegen het terrorisme

Terroristische aanslagen intimideren en traumatiseren. De beelden van de slachtoffers leiden tot woede en onbegrip. Politici reageren met afschuw en beloven in sterke bewoordingen de daders en hun organisaties te zullen straffen. De Amerikaanse president Bush sprak in 2001 al van de ‘Global War on Terror’, en in 2015 namen ook de Nederlandse premier Rutte en de Franse president Hollande het woord ‘oorlog’ in de mond. De combinatie van angst, woede en verbijstering leidt bovendien tot de – begrijpelijke – neiging om de daders en hun sympathisanten als onmensen, barbaren en demonen af te schilderen.

De persoonlijke geschiedenissen van daders worden geanalyseerd om te verklaren waar en waarom betrokkenen radicaliseerden. Het idee leeft, ook onder terrorisme deskundigen, dat het probleem opgelost kan worden door individuele extremisten terug te brengen op het rechte pad. Velen geloven bovendien dat het fysiek ‘uitschakelen’ van de leiders van radicale groepen tot afname van het probleem zal leiden. We noemen het decapiteren, het uitschakelen van de top van terroristische organisaties. Maar gezien de aantrekkingskracht van het gedachtegoed van ISIS op grote groepen jongeren uit een grote diversiteit aan landen zullen die oplossingen niet afdoende zijn. Radicale jongeren blijken bovendien in grote delen van de wereld op steun te kunnen rekenen van een deel van de bevolking. Het idee dat er een vijand is die bestreden moet worden leeft onder een grotere groep dan we willen toegeven. Het is zeker zo dat de gebruikte middelen en vooral het geweld vaak worden afgewezen, maar er is ook begrip voor de achterliggende woede. Het is tekenend dat op 9/11 in Mali mensen de straat op gingen om feest te vieren. Het was zeker niet het enige land waar dat gebeurde. En twee op elke drie inwoners van de Brusselse wijk Molenbeek zegt geen aangifte te doen wanneer zij verdacht gedrag zien in hun omgeving. Het lijkt erop dat Al Qaida en ISIS het zichtbare topje zijn van een omvangrijke ijsberg.

Laten we onszelf dwingen om voor even het idee los te laten dat we te maken hebben met duivels en demonen. Politiek geweld is de ultieme onparlementaire expressie van politieke standpunten en is daarom dus bovenal een politiek vraagstuk. Waarom kiezen groepen voor buitenparlementaire actie? Wat is de bron van de enorme woede die tot geweld leidt? Waar komt de sympathie van sommige van de omstanders vandaan? De woede en agressie van de daders en hun supporters vloeien voort uit de actuele mondiale situatie, die wortels heeft in de geschiedenis. Daarin zijn verklaringen te vinden voor dit verschijnsel dat ons bedreigt. Ik ben me ervan bewust dat er ook soms publieke weerstand is tegen het betrekken van de historie bij de analyse van de huidige situatie, al lijkt daar – gelukkig – langzaam verandering in te komen.

Geschiedenis als onderdeel van de analyse

In 2015 werd ik uitgenodigd als spreker tijdens de Nacht van de Geschiedenis in het Rijksmuseum. Ik had het over mijn vakgebied, terrorisme, vanuit een historisch perspectief. Want ook ik worstel als terrorismedeskundige met de vraag waar deze golf van geweld vandaan komt. Voor een antwoord is een duik in de geschiedenis zinvol. Het was dan ook een drukbezochte bijeenkomst. Vragen als ‘wie zijn we?’ en ‘wat is onze Nederlandse cultuur en eigenheid?’ zijn aan het terugkeren in het nationale discours. De veranderende wereld, de toevloed van migranten, de nieuwe media en het uitdijende Europa roepen de vraag op wat ‘ons’ definieert. Wat is eigen aan ‘ons’ en aan onze cultuur? Diezelfde vragen leven aan de kant van de migranten in Nederland. Ook hun culturele identiteit en geschiedenis zijn onderwerp van debat.

Mijn indruk is dat een Nacht van de Geschiedenis tien jaar geleden niet mogelijk was geweest. Geschiedenis was ‘uit’. Maar de kijkcijfers van het tv-programma Andere Tijden, het succes van de Nacht van de Geschiedenis en het opstellen van de historische canon van Nederland zijn evenzovele indicatoren dat de geschiedenis, ons verleden, terugkomt op de agenda. Daarbij nemen we ook onze eigen rol in de geschiedenis onder de loep. Zo heeft een van de andere sprekers tijdens die Nacht van de Geschiedenis het over zijn boek dat gaat over de Nederlandse rol bij de dekolonisatie van Indonesië. Een zwarte bladzijde die we graag vergeten. Maar voor anderen zijn de koloniale periode en die dekolonisatie onderdeel van het collectieve bewustzijn.

Ik woon sinds 2014 in Zuid-Afrika, waar Nederland ook zijn voetsporen heeft achtergelaten. Jan van Riebeeck stichtte er in 1652, in dienst van de Verenigde Oost-Indische Compagnie, de eerste Europese handelspost. Het markeerde het begin van de Europese aanwezigheid en de koloniale periode in dit land. Onder de naam #RhodesMustFall kwamen in 2015 en 2016 studenten aan de universiteiten van Zuid-Afrika in opstand, overal in het land waren heftige protesten. De studenten vonden het tijd dat de symbolen van de koloniale overheersing verdwijnen. Overal in Zuid-Afrika staan op pleinen en bij overheidsgebouwen nog de standbeelden van koloniale machthebbers. Zo stond voor de Universiteit van Kaapstad een beeld van Cecil Rhodes, eind negentiende eeuw gouverneur van de Britse Kaapkolonie en stichter van de Britse kolonie Rhodesië, en op het Kerkplein, in het historisch centrum van mijn huidige woonplaats Pretoria, staat een beeld van Paul Kruger, rond dezelfde tijd president van de Zuid-Afrikaanse Republiek en leider van de blanke boeren. Er werd geëist dat de beelden zouden worden neergehaald. Mijn nichtje was op het hoogtepunt van de rellen op vakantie in Zuid-Afrika. Zij had geen idee wie Van Riebeeck, Rhodes en Kruger zijn. Google moest eraan te pas komen om het verhaal over hun rol in de geschiedenis van Afrika te vertellen. Het is tekenend voor onze tijd: we hebben Google nodig om ons onze geschiedenis te vertellen. Wij zelf zijn die grotendeels vergeten. Maar het overgrote deel van de wereldbevolking leeft dagelijks met het bewustzijn en de gevolgen van die geschiedenis.

Daarom zal ik ingaan op de rol van het verleden in het collectieve bewustzijn. En daarom zal ik ook ingaan op het verleden zelf. Niet omdat we ons schuldig moeten voelen, maar omdat het verleden deels ook de politieke realiteit in het heden bepaalt. In dat verleden zijn de antwoorden te vinden op de vraag waar het geweld vandaan komt en hoe terrorisme effectief bestreden kan worden.

Het Westen als boosdoener

De dag na de vreselijke gebeurtenissen in de gay club in Orlando, waar op 12 juni 2016 tientallen slachtoffers vielen, waarschuwde een Zambiaanse professor van de Universiteit van Pretoria mij voor de VS. Hij zei letterlijk: ‘Vergeet niet dat de VS de grootste terrorist is.’ Hij staat niet alleen. Velen wijzen naar het Westen als de grote boosdoener, een werkelijkheid die we onder ogen zullen moeten zien. In de opmerking van de professor is het Westen vernauwd tot de overheid van de VS, maar het Westen is vanzelfsprekend breder. Geografisch worden er doorgaans de VS en Europa mee bedoeld, plus alle gebieden die door de nazaten van de Europeanen worden gedomineerd zoals Canada en Australië. Maar het Westen dat onder vuur ligt, staat voor veel meer. Dat Westen heeft te maken met zijn rol als koloniale machthebber in het verleden. Het is dat deel van de wereld dat ooit via missionarissen christelijke religie verspreidde en dat de concepten bureaucratie en natiestaat exporteerde. Het heeft te maken met de taal, het Engels, die vanuit het Westen over de wereld wordt verspreid. Het Westen is ook een manier van naar de werkelijkheid kijken die wezenlijk anders is dan die van de rest van de wereldbevolking. Concepten als tijd, moderniteit, schuld en religie worden er anders beleefd. Het Westen is een kleine minderheid van de wereldbevolking met een onevenredig grote invloed op de economische en politieke besluitvorming. Dat Westen ligt onder vuur van de niet-westerse wereld. Het is het andere deel van de wereld waarmee we regelmatig en steeds intensiever geconfronteerd worden. Het is in dit verband tekenend wat een Nederlandse militair tegen mij zei die na zes maanden militaire dienst terugkwam uit Afghanistan. Zijn woorden zijn me lang bijgebleven. Volgens hem loopt Afghanistan ‘eeuwen achter’. Vanuit die niet-westerse wereld ligt het Westen onder vuur.

In dit boek zal ik uitleggen dat die niet-westerse wereld niet ‘achterloopt’, maar op een andere manier naar de werkelijkheid kijkt. Ik zal daarom stilstaan bij tijd, eer en taal, en zichtbaar maken dat de meerderheid van de wereldbevolking in een andere werkelijkheid leeft. Ik zal vervolgens stilstaan bij de relatie tussen het Westen en de rest van de wereld, en hoe die in het verleden is verlopen. Ik zal uiteenzetten hoe de confrontatie tussen de verschillende werkelijkheden tot kortsluiting heeft geleid en dat ons idee dat anderen ‘achterlopen’ bij hen knaagt aan hun gevoel van eigenwaarde en aan hun identiteit. Ik zal uitleggen hoe de export van moderniteit tot weerstand leidt en hoe de export van westerse systemen tot ineffectief bestuur en dus tot frustratie en boosheid hebben geleid. Ik zal bovendien ingaan op de manier waarop koloniale machthebbers hun macht uitoefenden en hoe gecorrumpeerde lokale krachten daarbij een rol speelden. En ik zal zichtbaar maken dat dit systeem in zekere zin nog altijd functioneert. Het Westen heeft immers nog altijd zijn ankers in de politieke en economische elite in de huidige niet-westerse wereld. En ook die elite, die deel uitmaakt van het Westen, ligt onder vuur.

En dan is er de Val van de Berlijnse Muur op 9 november 1989. Hoewel het communisme als alternatief politiek systeem in de geschiedenisboekjes kan worden bijgeschreven als een mislukt experiment, inspireerde de theorie van gelijkheid en sociale rechtvaardigheid vele (bevrijdings)bewegingen. Maar socialisten namen na 1989 schaamtevol afscheid van dit rechtvaardigheidsideaal. Politiek werd eendimensionaal, modern en marktgericht. En de overwinningsroes van het modernisme en het marktdenken duurt tot op de dag van vandaag voort. Een potentieel vehikel om via politieke kanalen onvrede over de rol en positie van de elite te laten horen verdween echter. Dat vacuüm vraagt om een oplossing. Voor een deel klinkt de kritiek nu buitenparlementair, via geweld. Religie is daarbij het nieuwe vehikel. Maar het is niet de enige uitweg die mensen zoeken, want de zoektocht naar een betere toekomst kent verschillende gezichten. De toegenomen migratie is er daar een van.

Een beter inzicht

Dit boek is allerminst de eerste poging om radicalisering of religieus geïnspireerd geweld te duiden. Pas enkele jaren na 9/11, ongeveer vanaf 2005, is het wetenschappelijk onderzoek naar de huidige golf van radicalisering op gang gekomen. In de eerste jaren na de aanslagen op het World Trade Center in New York was het politiek incorrect om de vraag naar de motieven en verklaringen voor radicalisering te stellen, omdat het beeld bestond dat onderzoek naar radicalisering gelijk stond aan vergoelijking van geweld. Onderzoek naar motieven zou kunnen impliceren dat extremisten of terroristen gelijk zouden kunnen hebben. Maar niets is minder waar: begrijpen is niet hetzelfde als vergoelijken. Het ontwikkelen van effectief beleid vraagt nu eenmaal om kennis van de factoren die leiden tot de aantrekkingskracht van radicale ideeën.

Het bestrijden van terrorisme kan onmogelijk uitsluitend met geweld. Repressie kan zelfs bijdragen aan radicalisering, daar is inmiddels iedereen in het vakgebied het wel over eens. Door het bestuderen van persoonlijke geschiedenissen van terroristen, door gesprekken te voeren met gevangenen en door contacten met rekruten van Al Qaida en ISIS, is er langzaam een beeld ontstaan van de beweegredenen van individuen. Door analyse van de verhalen die gebruikt worden om jongeren over te halen zich aan te sluiten bij extremistische organisaties is het beeld scherper geworden.

Een aantal zaken valt daarbij op. Om te beginnen is er geen duidelijk profiel, dat wil zeggen er is geen specifieke set van persoonlijke eigenschappen die leidt tot extremisme. We kunnen, met andere woorden, niet voorspellen wie zich aansluit bij ISIS, en wie een baan zoekt bij een advocatenkantoor en een burgerleven gaat leiden. Het individuele verhaal wisselt sterk.

Ten tweede zijn extremisme en terrorisme geen psychologische afwijkingen of hersenziekten. Er zijn geen ziektebeelden die verband houden met de keuze van mensen om zich aan te sluiten bij terroristische bewegingen. Psychopathologische kennis is dus niet behulpzaam bij het bestrijden van terrorisme.

Ten derde blijkt dat de aantrekkingskracht van terroristische organisaties plaats- en tijdgebonden is. Dat wil zeggen dat de kennis van vandaag over een bepaalde omgeving geen voorspellende waarde heeft voor gebeurtenissen elders. In Maiduguri, de thuisbasis van Boko Haram in Noord-Nigeria, leiden andere factoren tot radicalisering dan in Delft of Gouda. Bovendien spelen naarmate de tijd verstrijkt andere aspecten een rol. Zo past de rekruteringsmethodiek zich aan de omstandigheden aan. Maar de rekrutering reageert ook op de wijze waarop terrorisme wordt bestreden.

Die drie constateringen bieden weinig houvast. Sterker nog, dit alles doet sommige van mijn collega’s verzuchten dat we er nooit achter zullen komen waarom sommigen zich aansluiten bij een terroristische organisatie en anderen niet. Maar er zijn wel degelijk mogelijkheden om beter inzicht te krijgen in dit vraagstuk. Er zijn trends te onderkennen, met name op basis van analyses die gemaakt zijn in verschillende landen waar terrorisme een langdurig en aanzienlijk vraagstuk is. Bijvoorbeeld over de belangrijke rol van onvrede over lokale omstandigheden. Over het belang van collectieve uitsluiting op basis van identiteit en het belang van internationale solidariteit. Bovendien groeit het besef dat onderzoek tot op heden te veel gaat over individuele kenmerken en trajecten. Het onderzoek richt zich momenteel vooral op de vraag hoe de wetenschap kan voorspellen of individuen zich zullen aansluiten bij terroristische organisaties. Dergelijk onderzoek vindt plaats om politie en veiligheidsdiensten handvatten te geven om potentiële terroristen vroegtijdig te kunnen ‘lokaliseren’. Hiermee wordt echter de essentie van extremisme over het hoofd gezien, want aansluiting bij een terroristische organisatie is met name een daad die te maken heeft met collectiviteit, met aansluiting bij een groep. Het is geen vraagstuk van het individu, maar van het individu in zijn sociale context. Alleen door de context en de maatschappelijke factoren mee te nemen in de analyse kan de stap naar terrorisme worden geduid. De ervaring leert dat drie factoren belangrijk zijn om de aantrekkingskracht van terroristische organisaties te verklaren.

Op de eerste plaats hebben vrijwel alle vormen van maatschappelijke uitsluiting een wervende kracht. Het gaat hierbij om de perceptie als groep te zijn uitgesloten van politieke, culturele of economische deelname aan de maatschappij. Niet vanwege persoonlijke kenmerken of vanwege een gebrek aan kennis of opleiding, maar vanwege een groepskenmerk: een gezamenlijk kenmerk waarin de groep afwijkt van anderen. Het gevoel van collectieve uitsluiting of achterstelling is een belangrijke trigger.

Ten tweede spelen politiek-bestuurlijke omstandigheden een rol. Als de overheid niet effectief optreedt of zich vooral richt op eigenbelang en zelfverrijking, kan dat tot gevolg hebben dat deze als vijand wordt gezien. Een alternatief voor de disfunctionerende overheid kan dan aantrekkelijk zijn, ook omdat extremistische organisaties vaak bewust maatschappelijke taken overnemen en diensten verlenen zoals armenzorg, onderwijs en rechtspraak. Een inadequate, corrupte, ongeïnteresseerde of vijandige overheid is, of wordt in veel niet westerse landen gezien als, vriend van westerse overheden. Onder het motto ‘de vrienden van mijn vijand zijn eveneens mijn vijand’ wordt ook het Westen dan als vijand aangemerkt.

Ten derde is in sommige situaties sprake van unfinished business. Historische feiten worden gezien als onrechtvaardig. De status quo, die het resultaat is van historische fouten, wordt vervolgens actief bestreden. Wanneer men de beschikbare politieke kanalen niet adequaat vindt, wordt geweld gezien als het enig mogelijke alternatief.

Bij onvrede over uitsluiting, een ineffectieve overheid en unfinished business is mobilisatie van die onvrede relatief eenvoudig. Maar zonder charismatische leiders gebeurt er in de regel weinig, al zijn er uitzonderingen. Zo speelden in de Arabische lente voor het eerst sociale media de mobiliserende rol, een succes dat later door ISIS is gekopieerd. Maar in de regel spelen charismatische individuen of symbolische en aansprekende leiders een hoofdrol, zoals Osama Bin Laden bij Al Qaida, Shekau bij het Nigeriaanse Boko Haram en Al Bagdadi bij ISIS. Zij zorgen voor de opleiding van hun ronselaars, die actief zieltjes winnen, een vak dat steeds professioneler wordt ingevuld. Zij kennen de grieven van mensen en hun zoektocht naar identiteit en een plaats in de geschiedenis. Zij zijn getraind in het zo nodig uitvergroten van de onvrede, de problemen en tegenstellingen, om vervolgens een aantrekkelijk klinkend alternatief te bieden. Over de hele wereld worden jongeren benaderd om hen over te halen zich aan te sluiten bij extremistische organisaties als ISIS, onder meer in Indonesië, Saudi-Arabië, Kirgizië, Tunesië, Kameroen, Zuid-Afrika, Senegal en Nederland. Het grootste aantal rekruteringen vond plaats in 2014, toen het aantal verdubbelde. De rekrutering is bovendien in de afgelopen twintig jaar professioneler en effectiever geworden. Dat blijkt onder meer uit de overeenkomsten tussen gehanteerde rekruteringstechnieken in verschillende landen. Er vindt duidelijk uitwisseling van ervaringen plaats tussen de ronselaars in de verschillende regio’s, mogelijk gemaakt door de organisatiegraad van ISIS. Tegelijk is de rekrutering vrijwel altijd gebaseerd op specifieke en lokale gevoelens van onvrede. Met andere woorden: ronselaars passen hun boodschap aan de lokale werkelijkheid aan, omdat een one size fits all benadering niet werkt. De onvrede over een specifieke lokale situatie of een incident wordt geëxploiteerd en later vertaald naar een internationaal niveau.

‘Wij’ tegenover ‘zij’

De ronselaars hebben inmiddels een neus gekregen voor hun doelgroep. Die bestaat uit ontevreden jongeren die zich niet meer thuis voelen bij het ‘slappe’ verhaal van de reguliere imam die praat over de vreedzame en tolerante interpretatie van het geloof. Of jongeren die vinden dat hun ouders zich te veel aanpassen aan geïmporteerde ideeën, zich in het verleden hebben laten vernederen of zijn afgeweken van de rechte leer. Onder hen bevinden zich loners die op zoek zijn naar hun identiteit. De ronselaars weten waar ze de jonge, soms hoogopgeleide, ambitieuze en gefrustreerde werkeloze moeten vinden die zoekt naar maatschappelijke relevantie. Ze weten de boze jonge vrouw te vinden die voelt dat ze niet geaccepteerd wordt omdat ze een hoofddoek draagt – haar uitdrukking van identiteit. Het verhaal dat daarop volgt, is het verhaal van de collectieve vernedering. De individuele boosheid wordt verheven tot een gemeenschappelijk kenmerk. Het gaat dan niet meer om de lokale onvrede of lokale incidenten, maar om het patroon waarin ‘wij’ tegenover ‘zij’ komen te staan. Identity politics op z’n best. In die verhalen zijn de ‘wij’ voortdurend het slachtoffer van de onbarmhartige en nietsontziende vijand, de ‘zij’. Er wordt in verhaald over het heroïsche eigen verleden, maar ook over de vernederingen van geloofsgenoten in Palestina, Tsjetsjenië en Bosnië. Volgens de ronselaars zijn de ‘wij’ de slachtoffers in het Midden-Oosten, Afghanistan en de buitenwijken van de grote steden in Europa, slachtoffers van de geschiedenis. Ook daarom is die geschiedenis belangrijk.

De nieuwe leden worden verwelkomd in de groep en krijgen, eenmaal binnen, alle ruimte om hun grieven onder woorden te brengen en hun idealen in daden om te zetten. Groepsdynamica doet de rest. Mensen vereenzelvigen zich met de leiders, en met de boodschap van slachtofferschap en de noodzaak tot verzet tegen de vijand. Die vijand zetelt in de presidentiële paleizen in de hoofdsteden en wordt vertegenwoordigd door politie, leger en andere veiligheidsdiensten. Maar die vijand zetelt ook in de hoofdsteden van bevriende landen. En zeker overheden van landen die hun leger inzetten om ISIS of Al Qaida te bestrijden vormen de vijand. Vaak vallen ook alle mensen die in verkiezingen hun stem hebben gegeven aan die overheden binnen het vijandbeeld. Zij legitimeren immers het met geweld bestrijden van de organisatie. Internationale solidariteit met slachtoffers van onderdrukking en geweld in bijvoorbeeld het Midden-Oosten, Bosnië of Tsjetsjenië, is vrijwel altijd onderdeel van het verhaal. Zo worden identiteit en eenheid gesmeed.

De aantrekkingskracht van de nieuwe omgeving ligt in het gevoel ergens bij te horen en een hoger doel na te streven. De groep geeft de nieuwkomer a reason to live and die for. De groep biedt bovendien een heldere tweedeling in een ingewikkelde wereld: de good guys en de bad guys. Je staat als rekruut vanzelfsprekend aan de goede kant en kunt een daad stellen. Je hoeft niet passief toe te kijken. Elementen als stoerheid, zelfverwezenlijking en indruk maken op het andere geslacht zijn er allemaal in verweven. Het levert mensen die uit een uitzichtloze situatie komen nieuwe energie en het gevoel een toekomst te hebben. Een toekomst in het hier en nu of in het hiernamaals.

Jongeren die worstelen met hun culturele of religieuze identiteit zijn ontvankelijk voor deze boodschap. De ronselaar draagt oplossingen aan en de groep biedt solidariteit, kameraadschap en herwonnen eigenwaarde. Als vrienden of familieleden al onderdeel uitmaken van extremistische organisaties blijkt de oversteek nog eenvoudiger. En omdat mensen tegenwoordig hun vrienden ook op sociale media vinden, worden ook daar verbindingen gelegd.

Volgens onderzoek begint het proces van radicalisering vaak met een individuele ervaring van vernedering. Geweigerd worden bij de ingang van de discotheek, eruit gepikt worden door de douane op basis van uiterlijke kenmerken, een incident met een politieagent, geweigerd zijn bij een sollicitatie op basis van de klank van je naam. Bij herhaling van dergelijke negatieve ervaringen hebben sommigen de neiging zich te isoleren, zich daarvoor af te sluiten. Het zijn deze loners die worden gespot door een ronselaar. Soms gaan ze zelf op zoek. Steeds vaker via internet, dat laagdrempelig toegang biedt tot een veelheid aan informatie en propaganda waarin je in ‘anonimiteit’ kunt rondneuzen en lotgenoten kunt ontmoeten. Die loners zoeken naar een alternatief tehuis, een plek waar ze zich wel geaccepteerd voelen. In die zin speelt de individuele ervaring een rol. Maar ook dit gegeven levert niet veel op qua voorspellende waarde. Dergelijke gedragsveranderingen kunnen hooguit in een vroeg stadium worden gesignaleerd door de sociale omgeving. Bijvoorbeeld door een broer of moeder of een oplettende leraar of sociaal werker. Als die contact heeft met een vertrouwd meldpunt of een betrouwbare en deskundige wijkagent kan er vroegtijdig naar een oplossing worden gezocht.

Een aantal psychologen, onder wie Jerrold Post en Randy Borum, heeft een model ontwikkeld om de fases te onderscheiden die leiden tot politiek geweld. Volgens hen doorloopt een potentiële terrorist vier fases. Grofweg zien die er als volgt uit:

1. Een individu constateert een (gepercipieerde) maatschappelijke wantoestand of uitwas.

2. De misstand wordt door het individu ervaren als onrecht en niemand is bereid deze onrechtvaardigheid recht te zetten.

3. Iemand wordt aangewezen als de schuldige, vaak een bepaalde maatschappelijke groep.

4. Tot slot wordt de schuldige partij beticht van kwaadaardigheid en wordt het vijandbeeld vormgegeven. De veronderstelde kwaadaardigheid leidt tot dehumanisering van de ander. Geweld tegen de schuldige, waarvan menselijke kenmerken worden ontkend, wordt gerechtvaardigd.

Eerlijk gezegd betrap ik regelmatig ook mijzelf erop dat ik de verschillende fases doorloop. Ik vind regelmatig iets onjuist of onrechtvaardig en weet goed wie ik daarvan de schuld zou kunnen geven. Een terroristische aanslag is een goed voorbeeld daarvan. Maar het is met name de laatste stap die van groot belang is: de stap naar de veronderstelling van kwaadaardigheid bij de ander. Het is de voorfase van ‘dehumaniseren’, het ontkennen van menselijke eigenschappen bij degene die schuldig is aan de onrechtvaardigheid. Conflicten leiden aan beide kanten tot demoniseren of dehumaniseren en gebruik van geweld. Het ‘wij-’ versus ‘zij-’denken ligt overal op de loer. De stap naar rechtvaardiging van het gebruik van geweld is dan snel gemaakt.

Het begin van een antwoord