‘Wij zijn buitengewoon trots op onze jongerenredactie en deze proeve van hun kunnen. SPUI25 in Spe fungeert sinds 2013 als kweekschool voor bevlogen en breed geïnteresseerd academisch talent. Hoezeer deze redactie in staat is de tijdsgeest te pakken en vorm te geven in boeiende verhaallijnen, blijkt uit dit boek.’

– Barbara Coolen, inhoudelijk directeur van SPUI25.

‘SPUI25 in Spe heeft de vinger aan de pols. Een vlot geschreven bundel die de lezer informeert en aan het denken zet. Warm aanbevolen voor iedereen – jong en oud – die van overweging houdt.’

– Linda Duits, sociaal wetenschapper en oprichter Diep Onderzoek; auteur Meisjes Kijken en Dolle Mythes.

‘Blikopener is een even inspirerende als noodzakelijke aanvulling op het normale studieprogramma voor elke student of wetenschapper die meer wil zijn dan alleen een vakidioot.’

– André Klukhuhn, filosoof, scheikundige en voormalig directeur Studium Generale Universiteit Utrecht; auteur De algehele geschiedenis van het denken en Over de grenzen van de rede.

‘Wie of wat bepaalt onze toekomst? En wat heeft die voor ons in petto? Dit fascinerende boekje opent onze blik voor de denkbeelden hierover van een jonge gedreven elite die zich aandient. Een bruisende verzameling verlichte essays over het spanningsveld tussen wetenschap, technologie en informatie enerzijds, en emotie, vooroordeel en sociale betrokkenheid anderzijds. Uitdagend en geestverruimend!’

– Sander Bais, hoogleraar natuurkunde Universiteit van Amsterdam en Sante Fe Institute; auteur Keerpunten en De sublieme eenvoud van relativiteit.

Blikopener

Perspectieven van geëngageerde twintigers

Niek Bollemeijer, Laura Burgers, Ramon Creyghton, Hugo van Dam, Ernée Derckx, Philip Stein, Bram van Vulpen

AUP

Deze publicatie is tot stand gekomen met steun van academisch-cultureel podium SPUI25.

Ontwerp omslag: Studio Ron van Roon, Amsterdam

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6298 326 7

e-ISBN 978 90 4853 322 0 (pdf)

e-ISBN 978 90 4853 323 7 (ePub)

NUR 756

Uitgeverij AUP is een imprint van Amsterdam University Press.

© De auteurs / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2017

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Inhoud

Kom van de bank af!

Voorwoord door Margot Dijkgraaf

Inleiding

Ziek gezond

De obsessie voor de perfecte gezondheid

Ernée Derckx & Bram van Vulpen

Pedofilie

Een moderne heksenjacht?

Niek Bollemeijer & Ramon Creyghton

Niets is wat het lijkt

Een wereld vol complotdenkers

Hugo van Dam & Bram van Vulpen

Het einde van de monogamie

Over liefde, biologie en samenleving

Laura Burgers & Philip Stein

Bètawetenschap

Puur natuur of juist cultuur?

Laura Burgers & Ramon Creyghton

Morele multinationals

Balanceren tussen winst en geweten

Laura Burgers & Philip Stein

Na de waarheid

Slotbeschouwing

Dankwoord

Noten

Bibliografie

Over de auteurs

Kom van de bank af!

Voorwoord door Margot Dijkgraaf

Millennials liggen de laatste tijd onder een vergrootglas. De generatie geboren tussen grofweg 1980 en 2000, werd in 2013 door Time Magazine omschreven als ‘The Me Me Me Generation’: narcistisch, uit op roem en door hun ouders dermate geprezen dat ze, als ze eenmaal een baan hebben, toch minstens iedere twee jaar promotie verwachten, ongeacht hun inzet. Waarom zij zelf niet op de stoel van hun baas zitten is hun een raadsel. Een betrokken burger zijn, een actieve rol spelen in de politiek – het staat niet hoog op hun bucketlist. Het beeld van een verwende, hyperassertieve generatie wordt weerspiegeld in tv-series en in romans, zoals die van de Tsjech Marek Sindelka. Voor de hippe twintigers in zijn werk is alles in het leven klinisch of kitsch geworden, ze leven in een wereld waarin ware hartstocht niet meer bestaat.

Het cliché wil ook dat millennials de hele dag druk zijn met communiceren – via hun laptop, iPhone of iPad. In NRC Handelsblad riepen drie twintigers hun generatiegenoten onlangs op eens achter hun scherm vandaan te komen: ‘Stop initiatieven te liken en ga wat doen. Zet je ideeën om in daden. Luister, discussieer met de tegenpartij, mobiliseer, kijk eens de andere kant op, lees alle kranten, sluit je aan bij een partij, beweging of club, en ga stemmen. […] Angst voor de immigratiegolf en het onbekende, woede over het gebrek aan banen en de teruglopende sociale zekerheid. En onze generatie staat er passief bij, kijkt en meldt verontwaardigd op Facebook dat het allemaal heel erg is.’

Van de bank afkomen en achter hun scherm vandaan kruipen – dat is precies wat de auteurs van deze bundel, allemaal twintigers, hebben gedaan. Ze openen hun blik, die van henzelf en die van ons, en kijken naar onderwerpen die hen boeien. Ze durven zichzelf geëngageerd te noemen, een term die stamt uit de tijd van de grote Franse denkers Jean-Paul Sartre en Albert Camus. Tegenwoordig houdt men zich vaak verre van de notie ‘engagement’: te beladen, te politiek, te uitgesproken. In die betrokkenheid, in hun onderzoekende instelling én in hun enthousiasme tonen ze zich ware jongeren van SPUI25 in Spe.

SPUI25 is een academisch-cultureel podium op het Spui, in het hart van Amsterdam. Aan de wieg van het centrum, dat in 2007 werd opgericht, stonden onder andere de Universiteit van Amsterdam, Athenaeum Boekhandel en uitgeverij AUP. SPUI25 slaat een brug tussen wetenschap, cultuur en het publiek. Het beweegt zich tussen feit en fictie, geeft ruimte aan realiteit en verbeelding. Het is een levend magazine waar wetenschappers hun onderzoek over het voetlicht brengen, waar auteurs hun boeken presenteren, academici en kunstenaars worden geïnterviewd en waar discussies worden gevoerd over allerlei actuele thema’s, van de toekomst van Europa tot het ontstaan van het heelal, van mecenaat en de creatieve industrie tot de ‘elementaire deeltjes’ van de geestes- en de bètawetenschappen.

Het gaat kortom over de inhoud. Wie SPUI25 bezoekt wil wat opsteken, wil weten welke inzichten onderzoek heeft opgeleverd, wat de culturele trends zijn en in wat voor wereld hij leeft. Hij is nieuwsgierig en onderzoekend, wil zich vertrouwd maken met wat niet meteen begrijpelijk is, hij wil nationale en internationale grootheden en experts op een bepaald vakgebied beluisteren. SPUI25-bezoekers, zo’n 20.000 per jaar, jong en oud, komen om zich geestelijk te laven, om vragen te stellen, mee te praten en zich een mening te vormen over actuele vraagstukken.

Natuurlijk geeft SPUI25 ook ruimte aan wat twintigers bezighoudt. Als eerste directeur van SPUI25 nodigde ik een aantal enthousiaste jongeren uit enkele programma’s te maken, hetgeen leidde tot de jongerenredactie SPUI25 in Spe. Ideeën te over, maar van een onderwerp een goed publieksprogramma maken – dat bleek, zo ervoeren ze, nog heel wat voeten in de aarde te hebben. Wat is de kernvraag van het debat? Wie nodig je uit? Hoe interview je eigenlijk iemand? En wat wil je bereiken? Of je nu de eetcultuur onder de loep wilt nemen of de mores van multinationals, je moet je grondig in je onderwerp verdiepen. Dat kost tijd, vergt inzet, onderzoek, leeswerk en vooral veel onderlinge discussie. ‘Ik zie mijn mederedacteuren vaker dan mijn vrienden,’ hoorde ik. Of: ‘Nooit gedacht dat er zoveel bij kwam kijken.’ En dan de zenuwen om voor een grote groep te spreken! Die spanning werd nog groter toen bleek dat sommige onderwerpen zo populair waren dat de zaal van SPUI25 (80 stoelen) bij lange na niet groot genoeg was en er moest worden uitgeweken naar locaties die een paar honderd mensen konden bergen.

Welke onderwerpen heeft SPUI25 in Spe de afgelopen jaren zoal geagendeerd? Het nachtleven van Amsterdam, het gebruik van statistieken in het migrantendebat, de toekomst van de universiteit, de vraag hoe gevangenschap creativiteit kan bevorderen. Maar ook hielden ze zich bezig met liefde en samenleving in een programma over het einde van de monogamie. Ze bogen zich over pedofilie en complotdenkers. Ook die onderwerpen zijn terug te vinden in de deze bundel.

Denken in economische termen heeft vandaag de dag de overhand. Des te meer behoefte is er aan jonge wetenschappers die nadenken, in kaart brengen, goed geïnformeerd een mening vormen, en daarbij wegblijven van fake news en nepberichten. De wereld verandert in een razendsnel tempo, globalisering en digitalisering beïnvloeden ons dagelijks leven. De SPUI25-ganger – of hij nu twintig of tachtig is – is bezoeker maar ook deelnemer aan het debat. Hij vindt er kennis, onderzoek, inspiratie, verbazing, inzicht, schoonheid, zelfontplooiing.

En daar ontdekt hij ook dat er – in tegenstelling tot wat het hedendaagse cliché wil – wel degelijk geëngageerde millennials zijn die zich verdiepen in onderwerpen die ons leven vormen en onze toekomst bepalen. Twintigers die van de bank komen, nadenken en het podium op gaan. Klap uw scherm dicht en open uw blik!

Inleiding

Wie niet toegankelijk is voor overtuiging is ongeschikt voor debat. – Richard Whately

Van eettafel tot podium

Met bonkend hart wachten we terwijl de Aula van de universiteit volstroomt. Er passen ruim zeshonderd mensen in deze statige voormalige kerk, en die lijken er ook te komen. ‘Er staat een rij tot midden op het Spui,’ vertelt iemand ons. Schaapachtig kijken we elkaar aan. Glimlachend, vooral van de zenuwen. Straks moeten we iedereen anderhalf uur lang boeien met een wetenschappelijke beschouwing over complotdenken. Als moderatoren zullen we de drie sprekers introduceren en bevragen. Blijkbaar is dit een aansprekend onderwerp, want de zaal zit inmiddels mudvol en er kijken duizend mensen mee via een livestream. We kijken elkaar nog even aan: hoe kwamen we er ook weer bij om dit te organiseren?

Het begon als een enerverende gedachtewisseling, aan een eettafel in een te krappe studentenkamer, zoals bij ieder programma dat we organiseerden. Tijdens het eten tot in de kroeg voeren we discussies, over alles wat ons bezighoudt. Over liefde, over gezondheid, over politiek. Op zoek naar hoe de wereld werkt, buiten de theorieën die wij voor onze colleges moesten bestuderen. Is de mens in essentie monogaam? Moet de macht van multinationals begrensd worden? Wat bezielt de obsessieve gezondheidsfreak? Is het taboe op pedofilie effectief om kindermisbruik te voorkomen? En waar komt het geloof in complottheorieën vandaan? Onze gesprekken verplaatsten zich naar het podium, waar ze, tot onze vreugde, uitbloeiden tot grootschalige debatten en lezingen waar honderden, overwegend jonge mensen op afkwamen.

Wie wij zijn

Wij zijn jongerenredactie SPUI25 in Spe, een groep Amsterdamse twintigers die vrijwillig avondprogramma’s organiseert. Dat doen we op het academisch-cultureel podium van de Universiteit van Amsterdam gevestigd aan het Spui: SPUI25. Doel is een brug slaan tussen cultuur, wetenschap en publiek. Wij mikken met name op jongeren.

Onze programma’s bereiden we met de hele redactie voor, waarbij de twee leden die als moderator optreden het voortouw nemen. Juist omdat we allemaal andere disciplines hebben – medicijnen, filosofie, rechten, Frans, sociologie, natuurkunde, psychologie – kunnen we elkaar goed helpen de zaken eens van een andere kant te bekijken.

Zes essays, zeven auteurs

De zes essays in deze bundel gaan elk in op een programma waar we niet over uitgepraat raakten – nog steeds niet eigenlijk. De moderatoren van toen zijn de schrijvers van nu. De essays bevatten kennis die we hebben opgedaan tijdens onze studies, door verder eigen onderzoek, in de voorbereiding van de programma’s en – recenter – bij het schrijven. Bovenal danken we veel inzichten aan de toenmalige sprekers.

Het echte schrijven – die uit formuleren, schrappen en herformuleren bestaande strijd – geschiedde in gelijkwaardige samenwerking door de twee oorspronkelijke moderatoren. Per hoofdstuk vermelden we de auteursnamen in alfabetische volgorde. Toch hebben wij dit boek vooral als collectief geschreven. De twee schrijvers werden onvoorwaardelijk ondersteund door de andere vijf, van diepzinnige gedachtegangen tot op het niveau van punten en komma’s. Het boek voelt als een boek van ons zevenen. Als we in de essays de wij-vorm gebruiken, refereren we aan onze groep.

Blikopener

Net als zoveel anderen zoeken we in onze eigen tijd een passende vorm van maatschappelijke betrokkenheid. Het engagement uitte zich in ons geval door het gesproken woord in het debatcentrum en – met dit papieren boek – ook door het geschreven woord. We agenderen politiek-maatschappelijke thema’s die een beetje schuren. Daarbij zoeken we altijd naar een ‘blikopener’: een verhaal dat net anders doet kijken naar de werkelijkheid. Dat kan een baanbrekend onderzoeksresultaat zijn, maar ook een anekdote of een filmfragment.

We streven naar een verdiepend publiek debat waar ruimte is voor ‘vrijheid van meningsverandering’. Niet met de hakken in het zand, maar ontvankelijk voor andermans standpunten. Dit boek kan dan ook worden gelezen als een pleidooi voor een open publieke sfeer. Een publieke sfeer die niet alleen op rede stuurt – de mens is immers ook hartstikke irrationeel – maar op eerlijkheid, inlevingsvermogen en diepgang. Botsen mag, consensus hoeft niet.

We beginnen dit boek met een essay over de obsessie met de perfecte gezondheid. Vervolgens bespreken we het onbespreekbare: pedofilie, het grootste taboe van deze tijd. Daarna bekijken we de geheimzinnige wereld van complottheorieën. Aansluitend bevragen we een heel ander onderwerp in het vierde essay: duoliefde. Is de mens monogaam? Daarna observeren we bètawetenschappers, eerst in hun natuurlijke habitat en dan als deelgenoot van de bredere cultuur. Het laatste essay onderzoekt in hoeverre multinationals verantwoordelijk zijn – of zouden moeten zijn – voor misstanden die zich ergens in hun productieketens voordoen.

Het organiseren van onze programma’s en het schrijven van dit boek was voor ons een ware ervaring van Bildung: zelfontplooiing door kritisch na te denken over maatschappelijke vraagstukken. Wij hebben met buitengewoon veel plezier gewerkt aan verbreding en verdieping. Dat heeft ons waardevolle perspectieven opgeleverd – met dit boek hopen wij ook uw blik te openen.

Ziek gezond

De obsessie voor de perfecte gezondheid

Ernée Derckx & Bram van Vulpen

Waarin we de vermeende eetstoornis ‘orthorexia’ onder de loep nemen, ons verdiepen in de drang naar volmaakte gezondheid, ontdekken dat de invulling van gezonde keuzes berust op een geloof in maakbaarheid en dat de nieuwe gezondheidselite zich niet laat vatten binnen traditionele scheidslijnen in de samenleving.

Work harder, run further, lift heavier, eat cleaner.

Keep pushing yourself. Every. Damn. Day.

– Populaire fitspiration

De mens is het enige wezen dat weigert te zijn wat het is.

– Albert Camus

Inleiding

Terwijl de overheid spreekt over het gevaar van een landelijke obesitas-epidemie, vindt in de grote steden een tegenovergestelde beweging plaats. Sinds een aantal jaar bestaat er een grootstedelijke gezondheidsscene waarbinnen sport en voeding een nieuwe levensstijl vormen en die haar eigen mode kent. Bootcamp- en CrossFitgroepjes overwoekeren de stadsparken en op Instagram vieren extreem afgetrainde ‘fitgirls’ hoogtij. Paleokookboeken domineren de bestsellerlijsten en juicebars schieten als paddenstoelen uit de grond. Gezondheidsgoeroes zoals Rens Kroes bekeren vanuit een bijna religieuze overtuiging zwakke zondaars tot een superieure levensstijl. Een extreme obsessie met gezond en ‘foutloos’ eten kent sinds kort zelfs een eigen diagnose, namelijk orthorexia nervosa. Is orthorexia een op zichzelf staand fenomeen of eerder een symptoom van de huidige tijdsgeest?

De gevaren van roken, alcohol en obesitas zijn inmiddels beroemd en berucht. Maar over de risico’s van doorschieten in ‘gezond’ leven is veel minder bekend. We maken kennis met de nieuwe gezondheidselite die zich binnen de grootstedelijke health scene beweegt. Vooral daar raken leef- en eetgewoonten snel over datum en worden vervangen door nieuwe gezondheidshypes. De obsessie voor de perfecte gezondheid is het uiterste gevolg van de huidige wildgroei aan voedingsadviezen, maar ook van de constante vergelijking van afgetrainde lichamen op sociale media. Fit is the new rich, strong is the new skinny, mind over matter. Wat zeggen deze lijfspreuken over de gezondheidsbeweging? Het geloof dat de perfecte gezondheid valt af te dwingen blijkt een koppig cultureel kwaaltje.

De gezondheidshype

Het eerste gesprek binnen onze redactie over de gezondheidshype vindt – ironisch genoeg – plaats in een Surinaams afhaalrestaurant. Na een lange dag werken besluiten we een welverdiende maaltijd te gaan halen. Eenmaal besteld, wordt al watertandend de tijd gedood met een aanval op de snackbarliteratuur. In Vrouw, bijvoegsel van De Telegraaf, lezen we over een nieuwe eetstoornis waar een groeiend aantal jonge vrouwen aan lijdt: orthorexia nervosa. Het prille verschijnsel wordt beschreven als een stoornis waarbij iemand geobsedeerd is met ‘foutloze’ voeding, vaak gepaard met een overdaad aan sport en beweging. Het is kortom een obsessie met de perfecte gezondheid. De eetstoornis bevat een vreemde paradox: de orthorect is ervan overtuigd gezond te leven, maar kampt tegelijkertijd met een gevaarlijk tekort aan voedingsstoffen. De Telegraaf noemt orthorexia het gevaarlijke zusje van de bekende eetstoornissen anorexia en boulimia.

In het tijdschrift Linda lezen we over een nieuw fenomeen dat populair is onder studenten, namelijk ‘drunkorexia’. Het is een extreme variant van de balansdag: jongeren die zich in het weekend te buiten gaan aan alcohol en de rest van de week nauwelijks eten en extreem fitnessen om de schade te herstellen. Dit regime zou het beste van twee werelden combineren: veel feesten en drinken maar toch een strak lijf behouden. Als we vervolgens de Men’s Health openslaan, maken we kennis met het zogenoemde Adonis-complex. Het komt voor bij mensen die een bovengemiddelde spiermassa hebben, maar net zoals anorexiapatiënten heel dun zijn. De afwijking – in sportschoolkringen ook wel ‘bigorexia’ genoemd – kenmerkt zich door een verstoorde lichaamsbeleving. Ongeacht hoeveel deze mensen trainen, in de spiegel blijven ze een mager scharminkel zien. Ze trainen obsessief, raken in paniek als ze langer dan drie uur niets hebben gegeten (omdat de spiermassa dan afbreekt) en houden zich dwangmatig aan eenzijdige sportdiëten.

Als het dampende eten in plastic bakken op tafel verschijnt, kijken we elkaar aan en vragen ons af: hoe gezond zijn wijzelf eigenlijk? Met twee vegetariërs, een vleesminderaar, lactose-vermijder en een fanatieke sporter lijkt ons groepje exemplarisch voor een paar gezondheidstrends in onze samenleving. Tegelijkertijd herkent niemand zich in de extreme gevallen zoals beschreven in de tijdschriften. Dat roept de vraag op: wie behoren er nu eigenlijk tot die ‘supergezonde’ groep?

Grootstedelijke health tribes

Wie op safari gaat in de stadsjungle ziet verschillende grootstedelijke health tribes. Niet gehinderd door enige kennis van zaken gingen wij op veldonderzoek in de Amsterdamse ‘gezondheidsscene’. Ten eerste zien we de trendgevoelige voorhoede. Die doet aan CrossFit, is lid van een bootcampklasje of heeft een personal trainer. Deze tribe – die overwegend uit vrouwen bestaat – maakte veganisme hip, dronk versgeperste sapjes voordat die bij de Albert Heijn te koop waren en at al flexitarisch (flexibel vegetarisch) voordat het een naam kreeg. Terwijl avocadotoast en havermoutpannenkoekjes inmiddels tot het vaste Instagram-repertoire zijn gaan behoren, posten deze trendsetters alweer foto’s van Hawaiiaans poke bowls en Japanse kombucha-thee.

Een andere prominente groep zijn de fitnessfreaks, die leven voor hun killer body – een perfect afgetraind lichaam. Zij houden zich aan strakke sport- en voedingsschema’s, slikken supplementen en drinken een eiwitshake na de training. Self-track-apps worden ingezet om ‘macronutriënten’ te berekenen en het metabolisme te monitoren. Deze groep lijkt uit een groter aandeel mannen te bestaan dan de spinazieslurpende voorhoede: er bestaat zelfs een speciale caveman workout. Niet zo verrassend als je bedenkt dat het mannelijk schoonheidsideaal al sinds de Oude Grieken gespierd en afgetraind is.

Ook de hoogopgeleide tweeverdieners, vaak met jonge kinderen, vormen hun eigen stam. Gezondheid wordt benaderd met dezelfde doelmatigheid die ze in hun werk toepassen. Het ‘gezondheidsproject’ wordt actief en efficiënt gemanaged. Op het nachtkastje liggen populairwetenschappelijke boeken over E-nummers en in de supermarkt worden etiketten aandachtig gelezen. Gezond eten is onderdeel van een verantwoorde opvoeding en dus krijgen de kinderen een schep biologische appelmoes naast hun duurzaam gevangen visstick.

Fit is the new rich

Hoewel er om de groep gezondheidsfanaten geen scherpe grenzen te trekken zijn, lijken deze fanatiekelingen een aantal kenmerken te delen. Ten eerste nemen ze geen genoegen met algemene adviezen, maar gaan zelf kritisch op zoek naar specialistische kennis. Ten tweede zijn ze veelal jong, leven in de stad en halen veel van hun informatie van het internet. Ten derde zijn ze bereid en hebben ze de mogelijkheid om een substantieel deel van hun inkomen, tijd en energie te besteden aan voeding en beweging.

Landelijk bestaat er een systematische relatie tussen sociaaleconomische status en gezondheid: hoe lager het inkomen en opleidingsniveau, des te hoger het aantal gezondheidsklachten, ziekten en sterftecijfer. Een bewust gezonde leefwijze wordt daarom vaak als elitehobby gezien. De veronderstelling is dat hoogopgeleiden het brein, het geld en de discipline hebben om een uitgebalanceerd dieet samen te stellen en hun producten in allerlei speciaalzaken te halen. Ook het NVVL – het netwerk voor Nederlandse voedselexperts – constateert een duidelijke tweedeling die het toeschrijft aan onder meer opleidingsniveau. Uit recent onderzoek blijkt dat 70 procent van de bevolking níet bezig is met voedseltrends en 30 procent juist heel intensief. ‘Dat zijn voornamelijk jonge hoogopgeleiden in de Randstad,’ legt vice-voorzitter van de NVVL, Elly Kaldenberg, uit. ‘Je ziet dat deze groep bijvoorbeeld heel erg bezig is met trainings- en voedingsschema’s uit de sportschool.’

Voor het in kaart brengen van de grootstedelijke gezondheidsscene schieten traditionele hokjes en demografische kernmerken (leeftijd, inkomen en opleiding) tekort, stelt antropologe Lisanne Claessens. De werkelijkheid is een stuk genuanceerder. Aan de Universiteit van Amsterdam schrijft Claessens haar proefschrift over ‘supergezonde’ jongeren in de Randstad. Hoewel er op landelijk niveau een duidelijk klassenonderscheid in gezondheid bestaat, betekent dat nog niet dat de health scene in de grote steden dezelfde demografische verdeling kent. Tijdens haar veldonderzoek in een Amsterdamse juicebar ontdekt Claessens dat de sapjes drinkende klantenkring lang niet alleen uit mensen met dikke portemonnees bestaat. Hoewel hogere inkomens een ‘supergezonde’ levensstijl financieel gezien makkelijker kunnen volhouden, worden ook veel studenten aangetrokken tot bepaalde workout-regimes of bijvoorbeeld biologisch eten.

Om deze groep te kunnen bedienen wordt er in de grote steden volgens Claessens veel creativiteit ontplooid om gezondheid beter betaalbaar te maken: ‘Een van die voorbeelden is bootcamp in het park. In de sportschool kost persoonlijke aandacht en training al gauw 50 euro per uur. In de openbare ruimte, waar geen huur voor wordt betaald, ben je ongeveer hetzelfde kwijt maar dan per maand. Dit is nog steeds een bedrag dat niet iedereen gemakkelijk kan missen. Maar er wordt ook wel bewust gespaard of gebudgetteerd op andere posten om een bepaalde levensstijl te bekostigen.’ De ‘elitesportklasjes’ in het Vondelpark worden dus lang niet alleen maar bevolkt door de traditionele bovenklasse. En hoewel vitaminesupplementen en biologische producten duur zijn, betekent dit niet dat alleen hoogopgeleide veelverdieners er hun geld aan uitgeven.

In de gezondheidsbeluste metropool vormt zich een nieuwe elite: de gezondheidselite. Deze moderne klasse laat zich niet kenmerken door politieke macht of grootkapitaal. Om deel uit te maken van de gezondheidselite heb je geen vette bankrekening of een diploma van de universiteit nodig, maar wel de juiste kennis en levensstijl. Leden van deze nieuwe elite delen fitheidsnormen en welzijnswaarden. Zij dragen een nieuw type morele superioriteit uit, gebaseerd op ‘supergezondheid’: fit is the new rich. Om zich duidelijk te distantiëren van de (ongezonde) massa zijn ze steevast op zoek naar innovatieve recepten, grensverleggende lichaamsoefeningen en onconventionele producten.

Waar het klassieke establishment zich van de rest van het volk onderscheidt middels omgangsvormen, doet de gezondheidselite dat niet met tafeletiquette maar door wat er op hun bord ligt. Status wordt afgemeten aan de toewijding in de bereiding van steeds creatievere gerechten. Daarnaast beoefenen leden van deze nieuwe elite geen klassieke sociale sport zoals polo, maar dresseren zij lichaam en geest in groepsverband door middel van doelbewuste oefeningen. Er kan bijvoorbeeld genetwerkt worden tijdens broga (een voornamelijk op mannen gerichte vorm van yoga) of de tegenhanger voor zwangere vrouwen: proga. De taal van deze opkomende gezondheidsklasse bevat veel Engelse termen waarmee nieuwe methoden en producten worden omschreven: food mash-up, CrossFit, nutrient timing. Het komt niet alleen uit Amerika overwaaien, de nieuwe woorden verlenen de ingewijden van de supergezonde leefstijl ook een gevoel van groepsexclusiviteit.

Een snelle geschiedenis: van Weight Watchers tot Bikini Body Plan

Niets nieuws onder de zon, obsessies met gezondheid bestaan al langer. In de jaren zestig helpen praatgroepen met afvallen – de bekendste, Weight Watchers, bestaat nog altijd. Tijdens de seventies ziet de Slim-Fast shake het licht en komen dieetcapsules in zwang, hoewel veel pillen nare bijeffecten hebben en dus al snel weer van de markt verdwijnen. In de jaren tachtig beginnen lightproducten hun opmars te maken en ontketent Jane Fonda een aerobicsrevolutie in kanariegele beenwarmers met de leus no pain, no gain. Oprah luidt de low-fat nineties in door in een loeistrakke Calvin Klein-spijkerbroek het podium op te stappen terwijl ze een kar met dertig kilo aan verloren vet achter zich aan sleept. De millenniumwisseling vormt de aftrap voor de eerste afvalraces op televisie, het koolhydraatarme evangelie en natuurlijk onze eigen Sonja Bakker. Tussendoor hebben de superfoods het nog even geprobeerd maar die lijken inmiddels alweer passé. Tegenwoordig zijn we aanbeland bij het biologisch veganisme en het paleo-regime en is het vooral in de Randstad heel erg hip om een lactosevrije pannenkoek zonder gluten te bestellen. Het 23-jarige Australische Instagram-fenomeen Kayla Itsines is de Jane Fonda van nu. Haar Bikini Body Plan, een trainingsschema dat moet leiden tot het ultieme bikinifiguur, vindt wereldwijd gretig aftrek bij miljoenen, veelal jonge meiden.

Strong is the new skinny

Een fit, afgetraind lichaam is het (status)symbool geworden van gezondheid. Gezond leven draait niet alleen meer om bewust eten, maar ook om actief aan je lichaam werken. Het fenomeen fitspiration – een samentrekking van ‘fitness’ en ‘inspiration’ – is exemplarisch voor de huidige digitale tijdsgeest: gelikte afbeeldingen en inspirerende teksten die op sociale media worden gedeeld ter promotie van een sportieve levensstijl. Denk aan foto’s van strakke buiken, yogaposes en sportkleding voorzien van citaten zoals: ‘I like my weights heavy, and my squats down low.’ Sociaal medium Instagram is koploper: de hashtags #fitspiration en #fitspo leveren meer dan 42 miljoen afbeeldingen op. Hoewel de online verspreiding van lichaamsidealen positief bedoeld is, kent zij ook een psychische keerzijde. Fitspiration-afbeeldingen sporen aan om meer te sporten en gezonder te eten, maar kunnen tegelijkertijd de ontevredenheid over het eigen lichaam versterken.

In gezondheidskringen werd de mantra strong is the new skinny in korte tijd razend populair. Door een ‘echt’ en sterk lichaam te promoten bieden fitgirls een alternatief voor het ultradunne schoonheidsideaal. Of nou ja, een alternatief? Amerikaanse psychologen bestudeerden meer dan duizend fitspiration-afbeeldingen. Het bleek dat de gezonde levensstijl niet alleen werd gekoppeld aan een atletisch uiterlijk, maar ook aan een laag gewicht: de modellen op de foto’s waren niet alleen afgetraind maar ook bovengemiddeld dun. Zo gaat fitspiration steeds meer lijken op thinspiration, dat extreme magerheid en anorexia verheerlijkt. Bij fitspiration zijn de lichamen alleen gespierder. Terwijl de eerste gespierde barbiepop nog gesignaleerd moet worden, komen jongens middels afgetrainde actiefiguren op jonge leeftijd al in aanraking met het atletisch schoonheidsideaal. In een recent Brits onderzoek werden mannelijke fitnessfanaten tussen 18 en 25 jaar geïnterviewd over hun ervaringen met fitspiration. Hoewel de mannen hun lichaam vergeleken met die op de foto’s van de fitspiration-accounts die ze volgden, verklaarden zij dat eerder als technische interesse dan als pure uiterlijke vergelijking. Toch bleek uit een groot psychologisch overzichtsonderzoek dat ook mannen beïnvloed worden door beeldcultuur: bij hen resulteert het zien van afbeeldingen van gespierde modellen eveneens in een afname in tevredenheid over het eigen lichaam.

De grote nadruk op uiterlijk en gewicht doet vermoeden dat het moderne streven naar een gezond en fit lichaam bekende schoonheidsidealen niet vervangt maar incorporeert. Oude wijn in nieuwe zakken dus. Onder de vlag van gezondheid wordt een afgetraind figuur de nieuwe esthetische norm: een killer body is geen leuke bijkomstigheid, maar een doel op zich. Deze beperkte beeldvorming impliceert ten onrechte dat er slechts één soort lichaam gezond kan zijn, namelijk het slanke en gespierde type. Bezwaarlijk, want ook zonder wasbordje kan je heel fit zijn. Bewust of niet, het gevaar van de gezondheidsmanie zit hem voor een belangrijk deel in constante vergelijking: sportieve rolmodellen op sociale media zijn geen beroemdheden, dus hun lichaam lijkt een realistisch te bereiken doel als je je maar genoeg inzet. De eigen sportschoolselfies dienen als stok achter de deur, want als anderen meekijken wordt de motivatie groter: zien en gezien worden. Toch is er altijd wel iemand met een mooiere buik-, bil- of benenpartij. Zo schuift de grens telkens op en wordt het steeds moeilijker om tevreden te zijn met je eigen lijf.

Een cultureel kwaaltje: ‘orthorexia’

Orthorexia nervosa lijkt de uiterste consequentie van de doorgeslagen gezondheidscultus. De diagnose is in 1997 in het leven geroepen door de Amerikaanse natuurarts Steven Bratman. De term is een samenvoeging van twee Griekse woorden: orthos en orexis. Het eerste betekent correct of juist, het tweede eetlust. De toevoeging nervosa impliceert dat het een psychische stoornis zou zijn. In tegenstelling tot andere eetstoornissen draait orthorexia niet zozeer om de hoeveelheid voedsel, maar om de kwaliteit ervan. De orthorect is geobsedeerd door ‘foutloos’ eten. Toch ligt het gevaar op een tekort aan essentiële voedingsstoffen – en zelfs mentale uitputting – op de loer. Eindeloos informatie opzoeken, maaltijden inplannen en schema’s bijhouden wordt op den duur vermoeiend en stressvol. In extreme gevallen moet ook het sociale leven wijken omdat de orthorect uit angst voor ‘slechte voeding’ niet meer buiten de deur durft te eten.

Ondanks de klinkende naam is orthorexia nervosa niet als officiële aandoening opgenomen in het Handboek voor de classificatie van psychische stoornissen (DSM-5). Desalniettemin presenteren populaire media het als een zinderend nieuw gevaar. Verhalen over ‘een groeiend aantal slachtoffers’ doen het goed. Redacties spelen graag voor doktertje door online zelftests aan te bieden waarmee iedereen zelf een diagnose kan stellen. Dit leidt tot ergernis onder medisch experts. Volgens Eric van Furth, bijzonder hoogleraar eetstoornissen, moeten we terughoudend zijn met het bedenken van nieuwe psychiatrische diagnoses: ‘Binnen de psychiatrie is pas sprake van een eetstoornis als eetgedrag onvrijwillig gepaard gaat met beperkingen waar iemand gedurende langere tijd onder lijdt. De vraag is dus in hoeverre gezond eten je dagelijks leven beperkt.’ Een stoornis berust op menselijke afspraken die bepaald gedrag als abnormaal definiëren, en daar hebben we er volgens van Furth juist minder van nodig: ‘In extreme vorm zou compulsief gezond eten eerder een variant kunnen zijn van een al bestaande eetstoornis of dwangstoornis en dan heb je dat nieuwe etiketje van orthorexia helemaal niet nodig.’