Elementaire Deeltjes

Elementaire Deeltjes, de serie boekjes van Amsterdam University Press (AUP), maakt kennis toegankelijk voor een breed publiek. Elementaire Deeltjes is dé manier om snel alles te weten te komen over de onderwerpen die je interesseren.

Experts nemen je mee op een ontdekkingsreis waarbij elk thema in de meest beknopte vorm volledig uitgediept wordt. Een serie handige en handzame boekjes, met altijd het antwoord op de vraag: ‘Hoe zit dat nou eigenlijk?’

Ga naar www.elementairedeeltjes.nl voor een overzicht van alle beschikbare Elementaire Deeltjes.

Het Derde Rijk

Frits Boterman

AUP

Ontwerp omslag: Michel van Duyvenbode, Amsterdam

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6298 284 0

e-ISBN 978 90 4853 348 0 (pdf)

e-ISBN 978 90 4853 349 7 (ePub)

NUR 686

© F.W. Boterman / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2017

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Amsterdam University Press.

Inhoud

Inleiding

I. Hitler en het nationaal-socialisme

II. Het Derde Rijk als dictatuur

III. De Holocaust: de verwezenlijking van de zuiverheidsutopie

IV. Verzet

V. De ondergang

Chronologie

Noten

Illustratieverantwoording

Literatuur

Namenregister

Elementaire Deeltjes

Inleiding

De discussie over wat het Derde Rijk (1933–1945) is geweest, zal niet gauw verstommen. Hoe moet het nationaal-socialisme worden omschreven? Hoe moet de dictatuur van Hitler als geheel worden geïnterpreteerd? Wellicht is het gemakkelijker aan te geven wat het Derde Rijk niet was dan wat het wel was. Het Hitler-regime dat op 30 januari 1933 aan de macht kwam, was in ieder geval geen bedrijfsongeval noch een tijdelijke aberratie in de Duitse geschiedenis. Het Derde Rijk was geen monolithisch machtsblok – zelfs niet in alle opzichten een totalitaire staat –, maar bovenal een racistische, polycratische dictatuur die door middel van oorlog, geweld en repressie een Groot-Germaans rijk wilde vestigen in Europa, waarin geen plaats was voor andere volkeren en groepen dan het zuivere ‘Arische’ ras.

Dit boek zal aandacht besteden aan verschillende aspecten van het Derde Rijk. Hoe en waarom kon een beschaafd land als Duitsland tussen 1933 en 1945 vervallen in de meest extreme vorm van barbarij? Niet alleen het chronologische verloop van Hitlers rijk zal worden behandeld, maar ook zal er aandacht worden besteed aan de ideologische aspecten van het nationaal-socialisme, de persoon en carrière van Adolf Hitler, de inhoud van Mein Kampf, de opbouw van zijn partij en de machtsovername op 30 januari 1933. Ook de weg naar de absolute macht, zowel in de binnen- als buitenlandse politiek, zal in kaart worden gebracht. Hitlers rol is daarbij essentieel: hoe kon een volstrekt onbekende, van oorsprong Oostenrijkse soldaat eerste klas op 30 januari 1933 in Duitsland aan de macht komen en zich ontwikkelen tot de grootste dictator en massamoordenaar van Europa in de twintigste eeuw? De leider van de nazibeweging was niet louter een opportunist die met de nazi-ideologie zijn nihilisme bedekte, maar een dogmaticus, een ‘fundamentalist’ die onvoorwaardelijk in zijn ‘Weltanschauung’ geloofde. De voedingsbodem voor Hitlers opkomst en de machtsovername in januari 1933 moet worden gezocht in de Duitse nederlaag in de Eerste Wereldoorlog, de instabiele democratie van de Weimarrepubliek en de economische en politieke crisis van de jaren 1930–1933; met name de rol van de conservatieven was hierin fataal.

De Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP) was geen traditionele partij, maar een politieke beweging die enerzijds voortbouwde op oude tradities en anderzijds deze bewust afbrak en die tegelijkertijd nieuwe twintigste-eeuwse elementen gebruikte, zoals propaganda via film en radio, techniek, bureaucratische efficiency, autowegen, enzovoort. Anders dan het autoritair-monarchistische model, dat gebaseerd was op een geboorte-elite en pre-industriële normen en waarden, en dus vijandig stond tegenover de moderne wereld, streefde het nazisme naar de politieke participatie of socialisatie van het volk of de massa in een ‘Volksgemeinschaft’ die geleid werd door een biologisch zuiver ‘Herrenras’. De SS was hiervan de voorhoede en vormde de kern van de nazirevolutie. Selectie, leidersprincipe, geweld, hardheid, hiërarchie en kameraadschap waren de ingrediënten. Deze organisatie onder leiding van Heinrich Himmler werd de drijvende kracht achter de vervolging en liquidatie van de tegenstanders van het naziregime.

Het nationaal-socialisme was geen moderne of modernistische revitaliseringsbeweging, zoals sommigen beweren. De term ‘reactionair modernisme’ van de Amerikaanse historicus Jeffrey Herf, of nog beter reactionair utopisme, is het meest adequaat om de nazi-ideologie te typeren. De kern van de nazi-ideologie was een etnisch zuiverheidsideaal dat met geweld, tactiek en propaganda moest worden verwezenlijkt en diep was geworteld in de Duitse cultuurgeschiedenis. Het nazisme was een seculiere religie die de Duitse natie ofwel het zogenaamde Arische ras zou bevrijden van alle vreemde smetten. Dat gold niet alleen voor de joden en andere ‘minderwaardige rassen’, maar ook voor de onder de dekmantel van euthanasie uitgevoerde ‘Tötung lebensunwerten Lebens’: de moord op tienduizenden geesteszieken en invaliden. Hitlers machtsovername op 30 januari 1933 was vooral een diepgaande culturele breuk die een einde zou maken aan de westerse idealen van de verlichting, de rechtsstaat en de democratie. Het betekende de volledige afrekening met de idealen van de Amerikaanse Revolutie van 1776 en de Franse Revolutie van 1789. Radicale, politieke romantiek, hang naar zuiverheid en verlossing, en verheerlijking van de moderne technologie gingen een wonderlijke, fatale symbiose aan. Enerzijds bouwde het nazisme voort op de romantische ‘völkische’ tradities, waarin de raszuiverheid van het eigen volk, de nationale eigenheid en de homogene etniciteit centraal stonden; anderzijds maakte het gebruik van elementen uit de massacultuur. Juist deze heterogeniteit van verschijnselen en ideeën bracht niet alleen tijdgenoten in verwarring, maar vergroot ook de puzzels voor de historicus die zich in het nazisme verdiept. Het nationaal-socialisme was antimodern of reactionair in de zin van antiparlementair, antidemocratisch, anti-individualistisch, antiliberaal, anti-emancipatorisch en anti-internationalistisch. Het was modern in de zin van het willen doorbreken van de nog bestaande feodale en ook burgerlijke negentiende-eeuwse waarden en tradities met behulp van moderne middelen. Als reactie op de ‘onttovering van de wereld’ was het nationaal-socialisme een seculiere heilsbeweging: een massa-ideologie of geloofsleer met verlossingsvisioenen die ernaar streefde de decadentie en het pluralisme van de moderne samenleving te overwinnen door het creëren van een etnisch homogene gemeenschap. Dit zou echter leiden tot totale destructie en uiteindelijk tot de ondergang van Duitsland.

Hitler stond niets minder voor ogen dan een totale reconstructie van Europa langs raciale lijnen. Niet alleen moesten alle gebieden die door het Verdrag van Versailles (1919) verloren waren gegaan aan Duitsland worden teruggegeven, maar ook moesten alle Duitsers en overwegend Duitse gebiedsdelen in één groot Duits eenheidsrijk (‘Heim ins Reich’) worden samengebracht. In het Derde Rijk werden de sociaaldarwinistische principes (de sterkste overleeft, het leven als eeuwige strijd), inclusief het antisemitisme, tot staatsdoctrine verheven. Het Derde Rijk was gericht op de verwijdering, indien nodig vernietiging, van alle in biologisch of genetisch opzicht nutteloze, ‘rasonwaardige’ elementen in de samenleving gebaseerd op rassenhygiëne, biologisch racisme en eeuwenoud antisemitisme. Met allerlei maatregelen en vooral met geweld, terreur en dwang kon de nazi-utopie, de ‘raszuivere’ ‘völkische’ gemeenschap (‘Volksgemeinschaft’), worden verwezenlijkt en de zuivering van de Duitse cultuur en samenleving worden bereikt. Deze kregen hun belangrijkste toepassing in de verovering van ‘Lebensraum’ in Oost-Europa en de Sovjet-Unie, een nabootsing van het westerse kolonialisme, en in de vernietiging van vele miljoenen joden, dwangarbeiders, (Russische) krijgsgevangenen en andere slachtoffers (‘Rassenkampf’). Deze expansieve politiek werd gerechtvaardigd door de veronderstelde relatie tussen de bevolkingsaanwas van het Duitse volk en het voedseltekort enerzijds en de territoriale grenzen van dit nieuwe continentale rijk anderzijds, en werd ook ingegeven door ideologische en politiek-militaire overwegingen. Hitlers politiek was een radicale breuk met de ‘Weltpolitik’, de koloniale politiek van de Wilhelminische periode: niet naar het zuiden of het westen moest de Duitse expansiepolitiek zich richten, maar naar het oosten. De oorlog die Hitler op 1 september 1939 tegen Polen begon, was een ideologische strijd en zette de sluizen open voor allerlei vormen van militair en etnisch geweld, later gevolgd door de bezetting van andere Europese landen en de ‘Vernichtungskrieg’ tegen de Sovjet-Unie.

Hoe was het mogelijk dat bijna 6 miljoen joden in Auschwitz en andere concentratie- en vernietigingskampen systematisch tijdens de Tweede Wereldoorlog werden vermoord? Ruime aandacht zal besteed worden aan de verschillende stadia van de jodenvervolging en de Holocaust, de besluitvorming omtrent de moord op de Europese joden en de rol van Hitler in dit proces. Wanneer en waarom Hitler tot de vernietiging van de Europese joden heeft besloten, is nog steeds een onderwerp van discussie. In de historiografische debatten heeft lange tijd een strijd gewoed tussen intentionalisten en structuralisten. De eerste groep historici beweert dat er, uitgaande van een masterplan of blauwdruk, een rechtstreekse lijn bestaat tussen de intenties van Hitlers Mein Kampf en het vernietigingskamp Auschwitz. Structuralisten zoals Hans Mommsen benadrukken de improvisatie, de zigzagkoers, de ‘twisted road to Auschwitz’ die afhankelijk was van de door de oorlog veranderde omstandigheden en van bovenindividuele structuren. Inmiddels bestaat er onder historici consensus dat Auschwitz niet van tevoren was gepland, maar dat het het eindresultaat was van een lange weg met allerlei stapsgewijze beslissingen en improvisaties, die uiteindelijk naar de massamoord op bijna 6 miljoen joden heeft geleid. Zonder de medewerking van honderdduizenden ‘gewone’ Duitsers was Auschwitz niet mogelijk geweest.

Het hoofdaccent van het boek zal niet liggen op de militaire en economische aspecten van de Tweede Wereldoorlog, maar op het beleid van de nazi’s en hun motieven, plannen en misdaden. Dat zoveel Duitsers achter Hitler aan liepen, hangt niet alleen samen met de economische en politieke successen van het regime, Hitlers charismatische leiderschap, zijn diplomatieke en politieke vernuft en het voor veel Duitsers aantrekkelijke ideaal van een welvarende ‘Volksgemeinschaft’, maar ook met de toenemende mate van geweld en terreur die door de nazi’s, vooral de SS, werden uitgeoefend. Dit verklaart mede het gebrek aan grootschalig verzet tegen het regime in Duitsland. Verzet en collaboratie in de bezette gebieden vallen verder buiten het kader van dit boek.1

I. Hitler en het nationaal-socialisme

Continuïteiten in de Duitse geschiedenis

Het nationaal-socialisme is alleen te begrijpen als de continuïteiten en discontinuïteiten in de Duitse geschiedenis van de afgelopen twee eeuwen in de verklaring worden betrokken. Op 30 januari 1933 kwamen verschillende continuïteiten samen: de nationale kwestie, de plaats van Duitsland in Europa als ‘Grossmacht’ of ‘Weltmacht’, het spanningsveld tussen moderniteit en antimoderniteit, het diepe besef van een cultuurcrisis en het gebrek aan participatie van de burger aan de politiek en democratisch bewustzijn. Tegelijkertijd werd een aantal nieuwe ontwikkelingen in gang gezet, waarvan het racistisch antisemitisme een van de hoofdelementen is.

Het Duits nationalisme

De eerste continuïteit is de kwestie van de vorming van een soevereine nationale staat in het midden van Europa, omringd door vijanden. Het Derde Rijk was de meest agressieve variant van het Duits nationalisme. Het nationaal-socialisme kon zich alleen in een land voordoen waar de nationale kwestie nog niet was opgelost en de nationale eer diep gekwetst was door de verloren Eerste Wereldoorlog en het Verdrag van Versailles. Duitsland was net als Italië een ‘verspätete Nation’ die nog niet in Europa was geïntegreerd. De kwestie van de nationale eenwording en het vestigen van een Duitse natie-staat in het hart van Europa speelde al vanaf het begin van de negentiende eeuw en werd pas in 1871 door Otto von Bismarck opgelost door de stichting van het Duitse keizerrijk. Daarbij werden echter talrijke Duitssprekenden buiten de grenzen gehouden. De kernvraag daarna was op welke manier een industrieel sterk ontwikkelde natie een gelijkgerechtigde plaats in Europa kon krijgen zonder dat de buurstaten argwanend of vijandig werden en zonder dat er een tweefrontenoorlog zou uitbreken. Door alliantiepolitiek en door met oorlog te dreigen wist Bismarck Duitsland een plaats te geven binnen het Europese machtsevenwicht. Later, na 1896, trachtte keizer Wilhelm II, sinds 1890 op de troon, door de ‘Weltpolitik’ en de vlootpolitiek Duitsland een ‘Platz an der Sonne’ in de wereld te verschaffen. Een conservatieve elite van grootgrondbezitters en industriëlen was medeverantwoordelijk voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog; ze hoopte daarmee zowel de democratisering van de samenleving te voorkomen als Duitsland zijn hegemonie in Europa te geven. De positie van Duitsland in Europa was echter niet sterk genoeg om het hele continent te overheersen. De oorlog was niet alleen een interne (cultuur)strijd in Europa, maar was door de deelname van de Amerikanen en door de Russische Revolutie ook een mondiale strijd tussen twee ideologieën, het Amerikaanse kapitalisme en het Russische communisme.

1. Hitler (links, zittend) met medesoldaten tijdens de Eerste Wereldoorlog, 1915.

Hitler probeerde door een raciale politiek Duitsland als Europese ‘Grossmacht’ en ook als wereldmacht te vestigen. Hij wilde de bepalingen van het Verdrag van Versailles ongedaan maken en het door Versailles ontstane statensysteem ten eigen voordele uitbuiten om vervolgens ‘Lebensraum’ of een koloniaal gebied in Oost-Europa te veroveren en daarmee de status van wereldmacht te bereiken. Hitler was sterk gevormd door zijn ervaringen tijdens de Eerste Wereldoorlog. In die periode had hij de waarde van een mensenleven leren verachten en had hij de vernietigingskracht van de oorlog geïnternaliseerd. Zijn ervaringen in het militair hospitaal in Pasewalk eind 1918 waren hierbij essentieel. De herhaling van de laffe capitulatie van Duitsland in november 1918 moest ongedaan gemaakt worden. Het leger was niet op het slagveld verslagen, en daarom moest een nieuwe oorlog tot het bittere einde worden uitgevochten. Het grote verschil met de Wilhelminische elite was dat door de nazi-elite een raciale ‘Weltanschauungskrieg’, een ideologische oorlog, werd begonnen, terwijl in juli 1914 door de rijkskanselier Theobald Bethmann Hollweg door middel van een politiek van ‘calculated risk’ de hegemonie in ‘Mitteleuropa’ werd nagestreefd. Pas in de laatste jaren van de oorlog werd gedacht aan de annexatie van Russische gebieden, die met de vrede van Brest-Litovsk (maart 1918) een realiteit werd. Hitler kon daar met zijn ‘Drang nach Osten’ bij aansluiten en zijn antisemitisme en racisme aan toevoegen.

De ervaringen en naweeën van de Eerste Wereldoorlog

De tweede continuïteit wordt gevormd door de ervaringen en naweeën van de Eerste Wereldoorlog. Het nationaal-socialisme is net als het Italiaanse fascisme een twintigste-eeuws verschijnsel dat zonder het verloop van de Eerste Wereldoorlog en de gevolgen daarvan niet te begrijpen is.2 De nederlaag van het Duitse leger in november 1918 en het daaropvolgende Verdrag van Versailles in juni 1919 waren voor Duitsers een harde klap en een traumatische ervaring. De vier jaar durende oorlogsmachinerie had een sterk dehumaniserend en demoraliserend effect gehad. Miljoenen jonge soldaten waren in de loopgraven gedood of gewond geraakt; complete landschappen waren veranderd in troosteloze dodenakkers. ‘Die Welt von Gestern’ (in de woorden van Stefan Zweig), een burgerlijke samenleving waar nog harmonie, orde en zekerheid heersten, was definitief ten onder gegaan en vervangen door een onoverzichtelijke, verwarrende wereld. Een hele generatie was in aanraking gekomen met de meest gruwelijke taferelen op het slagveld en was vertrouwd geraakt met de aanblik van dood en geweld. Behalve de vele miljoenen doden en oorlogsinvaliden, was er een algemeen gevoel van diepe frustratie, verlies, rouw en moreel falen. Hoe moest het sterven van al deze, vooral jonge, mannen worden gerechtvaardigd en hoe moesten hun trauma’s worden verwerkt? De doden drukten zwaar op de schouders van de levenden.

De Eerste Wereldoorlog betekende vooral een breuk met de lange negentiende eeuw, het einde van het burgerlijke ideaal van het klassieke liberalisme en het begin van de twintigste eeuw, de eeuw van de grote ideologieën. Het klassieke liberalisme met zijn waarden zoals individuele vrijheid en zelfontplooiing werd in het defensief gedrukt door nieuwe collectieve utopieën. Het communisme, het fascisme en het nationaal-socialisme zijn te beschouwen als politieke religies die als heilsleer de mens tot diep in zijn wezen probeerde te sturen en te beheersen, en vijanden van de natie of klasse discrimineerde, vervolgde en fysiek uitschakelde. Deze ideologieën probeerden een allesomvattend utopisch ideaal te formuleren als een totaalantwoord op de wanorde van de naoorlogse wereld. Ze werden als een alternatief gezien voor de democratie en het liberalisme. De parlementaire democratie werd in het Interbellum in veel Europese landen bedreigd: pluralisme, tolerantie, humanisme en vrijheid in de privésfeer behoorden tot de grote slachtoffers van de oorlog. De oorlog had tot een groot moreel verval geleid en veel vanzelfsprekendheden, vaste waarden en zekerheden waren vernietigd. De oorlog was ook een ‘laboratorium’ voor nieuwe uitvindingen en ideeën. Zo ontstonden er na 1918 vormen van collectief utopisme of een revolutionair verlossingsidealisme, dat geloofde in een nieuwe mens en in een geheel nieuwe maatschappelijke en politieke orde gericht op nationale wedergeboorte en massamobilisatie. Het Italiaanse fascisme zocht de opheffing van politieke en economische tegenstellingen in een corporatistische staat, het communisme in een klasseloze samenleving en het nazisme in een etnisch homogene volksgemeenschap, een harmonische nationale gemeenschap zonder tegenstellingen. Als de oorlog één ding duidelijk had gemaakt, dan was dat de behoefte aan een totale herordening van maatschappij, politiek en cultuur. Op de slagvelden van de oorlog bloeiden nieuwe ideeën op, die meer nadruk legden op collectiviteit, heilige zendingsdrang, nationale eenheid, staatsinterventie en een toenemende betrokkenheid van de massa bij de politiek.

In Duitsland was de naoorlogse situatie precair, omdat het keizerrijk na vier jaar bittere strijd de oorlog had verloren en plaats had moeten maken voor een parlementaire democratie die niet door iedereen, zeker niet door alle partijen, werd geaccepteerd. De vlucht van de keizer naar Nederland markeerde het einde van het Wilhelminische tijdperk. De schok van de militaire nederlaag was des te harder aangekomen, omdat de oorlogshandelingen zich buiten Duitsland hadden afgespeeld, aan het oostfront successen waren geboekt en de nederlaag zo onverwachts was gekomen. De overgang van een ‘Kriegsgesellschaft’ naar een ‘Friedensgesellschaft’ verliep dan ook moeizaam. De erfenis van de oorlog werkte als een splijtzwam voor de binnenlandse en internationaal-politieke situatie van het land. Duitsland kreeg door de geallieerde overwinnaars een vrede opgelegd die het verlies van territorium, grondstoffen en bevolking betekende. Duitsland verloor in het oosten West-Pruisen, Posen en het Memelgebied. De linker-Rijnoever werd in drie bezettingszones verdeeld die na vijf, tien en vijftien jaar moesten worden ontruimd. Bovendien werd door het Verdrag van Versailles het beroepsleger van Duitsland beperkt tot 100.000 man, verloor Duitsland zijn koloniën, moest al het oorlogsmaterieel worden ingeleverd en werd de marine ontbonden. Als verliezer van de oorlog kreeg Duitsland hoge herstelbetalingen opgelegd (die later werden vastgesteld op 296 miljard en nog later op 132 miljard goudmark) wat een zware hypotheek betekende voor de economie en de politiek. De voorlopige regering van de sociaal-democraat Friedrich Ebert, samengesteld uit de Sozialdemokratische Partei Deutschlands (SPD) en de links-radicale Unabhängige Sozialistische Partei Deutschlands (USPD), die door de nederlaag en de in november 1918 uitgebroken revolutie aan de macht was gekomen, stond voor grote uitdagingen. Na de Rijksdagverkiezingen van januari 1919 voerde de ‘Weimarer Koalition’ onder leiding van de sociaal-democraat Philipp Scheidemann – bestaande uit de SPD, de links-liberale Deutsche Demokratische Partei (DDP) en het katholieke Zentrum – door middel van een democratische grondwet constitutionele en sociale hervormingen door. De nasleep van de oorlog en de revolutie betekende een moeilijke start voor de jonge republiek, maar men kan niet zeggen dat de democratie bij voorbaat volledig kansloos is geweest.

De instabiliteit van de Weimarrepubliek werd zowel veroorzaakt door de overgang van een semi-constitutionele monarchie naar een volwaardige parlementaire democratie als door de algemeen gedeelde afwijzing om de bepalingen van het Verdrag van Versailles te accepteren. Met name artikel 231, waarin Duitsland en zijn bondgenoten de volledige verantwoordelijkheid voor de oorlogsschade in de schoenen werd geschoven, wekte veel verontwaardiging. De zogenaamde ‘Kriegschuldlüge’ werd te vuur en te zwaard bestreden door de Deutsch-nationale Volkspartei (DNVP) en de ‘Nationale Opposition’, een bonte verzameling van rechts-nationalistische antidemocratische groeperingen, onder meer actief op universiteiten en in jeugdverenigingen. De dolkstootlegende – het leger was niet op het slagveld verslagen, maar door de ‘Novemberverbrecher’ een dolk in de rug gestoken – voedde de wraakgevoelens en het ressentiment. De overgang naar een democratisch stelsel dat als on-Duits werd ervaren, vergrootte het crisisgevoel en voedde de agressie tegen de republiek. Vooral de middengroepen en hoge burgerij voelden de dreiging van de bolsjewistische revolutie die in 1917 in Rusland was uitgebroken en ook in Duitsland in linkse kringen als voorbeeld diende. Ze toonden zich gevoelig voor rechts-nationalistische ideeën en idealen, die al voor 1914 bestonden en door vier jaar oorlog waren geradicaliseerd en omgevormd tot revanchisme, nationaal egoïsme en xenofobie. In de nieuwe ideologieën werden waarden gepropageerd zoals kracht, strijd, heroïek, gemeenschapszin, eenheid, opoffering voor het vaderland, kameraadschap en mannelijkheid.

De oorlog hield niet op met de wapenstilstand van 11 november 1918, maar werd met andere middelen voortgezet in de politiek, niet alleen door couppogingen zoals de Kapp-putsch door legeronderdelen en paramilitaire organisaties in maart 1920, en een groot aantal politieke moorden (bijvoorbeeld op de joodse minister van Buitenlandse Zaken Walther Rathenau in juni 1922, gepleegd door een rechts-extremistische groep), maar ook door het ontwikkelen van politieke mythen die voortbouwden op eerder geuite rechts-nationalistische retoriek van voor en tijdens de oorlog. De vertegenwoordigers van de zogenaamde ‘Erfüllungspolitik’, gericht op het naleven van de bepalingen van Versailles, werden als landverraders beschouwd en werden het doelwit van politieke aanslagen. De politieke polarisatie kreeg het karakter van een burgeroorlog tussen voor- en tegenstanders van de republiek.

In dit onrustige revolutionaire klimaat deden linksgeoriënteerde groepen een poging de macht te grijpen en een communistische maatschappij of een socialistische radenrepubliek op te richten. De opstand van de marxistische Spartakusgroep van Karl Liebknecht en Rosa Luxemburg in Berlijn werd in januari 1919 bloedig neergeslagen en in München werd in april 1919 een Radenrepubliek opgericht, die ook in bloedvergieten eindigde en tot escalatie leidde. De regering in Berlijn maakte gebruik van paramilitaire organisaties onder leiding van officieren om het gevaar van zowel links als rechts te beteugelen. De rol van het leger onder leiding van Hans von Seeckt als een ‘staat in de staat’ was op zijn minst halfslachtig. De Weimar-coalitie had het geweldsmonopolie uit handen gegeven en probeerde het revolutionaire gevaar van extreem-links en radicaal-rechts met wisselend succes te bestrijden. Het justitiële apparaat was ondanks de November-revolutie van 1918 niet veranderd en wilde of kon de gewelddaden niet bestrijden. In de jaren 1919–1922 werden er door rechts in totaal 354 moorden gepleegd, die tot slechts 24 veroordelingen van gemiddeld vier maanden leidden, terwijl links verantwoordelijk was voor 22 moorden, die 38 veroordelingen opleverden, waarvan tien executies en gevangenisstraffen van gemiddeld vijftien jaar.

De democratische regeringspartijen wisten onvoldoende een republikeinse eenheidsmythe te creëren om de bevolking achter zich te krijgen. Ebert kon als rijkspresident buiten het parlement om optreden via artikel 48 (‘Notstandsartikel’) van de grondwet. Behalve door extreem-links werd de regering ter rechterzijde voortdurend aangevallen door partijen en groepen die de democratie als on-Duits verwierpen en hun hoop stelden op een nationale wedergeboorte, het herstel van de monarchie of een conservatieve revolutie. Ze zochten hun heil in terreur en geweld, in een simplistisch vriend-vijand-denken, antiwesterse standpunten, antisemitisme en xenofobie. Dit gedachtegoed was aan te treffen bij paramilitaire organisaties, rechtse studentenverenigingen, de antisemitische Schutz- und Trutzbund, gelieerd aan de Alldeutscher Verband (ADV) en de Deutsch-nationale Volkspartei (DNVP), de ‘Bündische Jugend’ en rechts-radicale intellectuelen. Paramilitaire organisaties als vrijkorpsen en ‘Wehrvereine’ accepteerden de nederlaag niet en trokken met geweld en revolutionair elan, net als de Italiaanse ‘fasci di combattimento’, ten strijde tegen het wettige gezag en de decadentie van de vermolmde burgermaatschappij. Ze verwierpen de westerse idealen en propageerden de mythe van de nieuwe mens als de voorhoede van het nieuwe Duitsland, waarvoor de frontsoldaat of krijger model stond. Veel leden van deze verenigingen en organisaties stapten later over naar de partij van Hitler.

De enorme agressiviteit en de buitengewoon grote machtsopbouw tijdens het Derde Rijk zijn alleen goed te begrijpen tegen de achtergrond van deze oorlog, die voor Duitsland met een eerloze militaire nederlaag fataal was afgelopen, en de daarmee samenhangende frustraties en wraakgevoelens. De politieke fouten van de Wilhelminische leiders, die volgens Hitler het gevolg waren van de algemene decadentie, het verval van morele, politieke en biologische waarden, moesten in de toekomst worden voorkomen. Dat was de hoofdgedachte van zijn binnen- en buitenlandse politiek. Het Verdrag van Versailles was in de ogen van de meeste Duitsers een smadelijke vrede, die snel moest worden uitgewist. Hitler trok hieruit de les dat bij een volgende oorlog de binnenlandse tegenstanders en hun organisaties, die volgens hem geleid werden door joden en marxisten, eerst moesten worden verpletterd voordat er een nieuw Duitsland kon worden opgebouwd. De arbeiders moesten tot het nationaal-socialistische gedachtegoed worden opgevoed en bekeerd. De ontkenning van schuld aan het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog maakte revanchisme mogelijk, wees de schuldigen zowel in binnen- als buitenland aan en versterkte het nationalistische missiebesef. De Tweede Wereldoorlog was in vele opzichten een herhaling van de poging om Duitsland een plaats in Europa te geven, die overeenkwam met haar sterkte, alleen met nog agressievere en technologisch geavanceerdere middelen zoals vliegtuigen en tanks. Deze expansiedrift was gebaseerd op een ideologie die racistisch was en dus op biologische, sociaal-darwinistische criteria was gebaseerd.

Alles wat Hitler zou ondernemen stond in het teken van de wraak voor deze verloren oorlog, de vernedering van Versailles en de revolutie van 1918–1919. Toen hij in 1919 besloot ‘Politiker’ te worden, zoals hij in Mein Kampf schreef – liever was hij kunstenaar geworden – had deze maatschappelijke mislukkeling en getraumatiseerde frontsoldaat zich voorgenomen ervoor te zorgen dat de nederlaag en de revolutie van 1918 zich niet zouden herhalen. De schuld voor het verliezen van de oorlog werd door hem gelegd bij de ‘Novemberverbrecher’, de joden, marxisten en sociaal-democraten. Er moest een gesloten, eensgezinde, etnisch homogene ‘Volksgemeinschaft’ worden gevormd, die als één man achter de leider zou staan. Deze eenheid moest niet alleen worden gesmeed door terreur, marginalisering van minderheidsgroeperingen en uitschakeling van politieke tegenstanders, maar ook door het behalen van successen op sociaal-economisch en politiek gebied. Elk middel moest worden aangegrepen om de integratie en synthese van de natie tot stand te brengen. Dat wil zeggen propagandistisch door het creëren van een seculiere geloofsgemeenschap die werd bijeengehouden door idealisme, esthetiek en moderne techniek; sociaal-economisch door middel van de bestrijding van de werkloosheid, een sociale politiek en autarkie; en politiek door een krachtig leiderschap van één man die het land tot een hechte eenheid zou maken.