Elementaire Deeltjes

Elementaire Deeltjes, de serie boekjes van Amsterdam University Press (AUP), maakt kennis toegankelijk voor een breed publiek. Elementaire Deeltjes is dé manier om snel alles te weten te komen over de onderwerpen die je interesseren.

Experts nemen je mee op een ontdekkingsreis waarbij elk thema in de meest beknopte vorm volledig uitgediept wordt. Een serie handige en handzame boekjes, met altijd het antwoord op de vraag: ‘Hoe zit dat nou eigenlijk?’

Ga naar www.elementairedeeltjes.nl voor een overzicht van alle beschikbare Elementaire Deeltjes.

Modern Duitsland

Willem Melching

AUP

Ontwerp omslag: Michel van Duyvenbode, Amsterdam

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6298 286 4

e-ISBN 978 90 4853 352 7 (pdf)

e-ISBN 978 90 4853 353 4 (ePub)

NUR 686

© W. Melching / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2017

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Amsterdam University Press.

Inhoud

Inleiding

1. 1945-1947: Stunde Null? Capitulatie en bezetting

2. 1948-1949: Deutschland einig Vaterland? – De deling als oplossing van een oud probleem

3. 1949-1955: Westbindung en volksopstand – Integratie in het eigen blok

4. 1956-1961: Keine Experimente? – De Muur: winnaars en verliezers

5. 1961-1969: Die wunderbahren Jahre – De wilde jaren zestig

6. 1969-1982: Streetfighting men – Jaren van emancipatie en geweld

7. 1982-1989: Wir sind das Volk? – Debat en protest in Oost en West

8. 1990-1998: Sind wir ein Volk? – Na de Muur: integratie en Ostalgie

9. 1998-2005: De Rood-Groene coalitie – De verbeelding aan de macht?

10. 2005-heden: Merkel crisismanager – Schaffen wir das?

Conclusie. Einigkeit und Recht und Freiheit

Lijst van afkortingen

Illustratieverantwoording

Verder lezen

Namenregister

Zakenregister

Inleiding

Het fascinerende van de Duitse geschiedenis is dat deze telkens een nieuwe en vaak radicale wending neemt: de vorming van het Keizerrijk in 1871, de opkomst en dramatische ondergang van de Republiek van Weimar, de gruwelen van Hitlers imperium en de vorming van twee Duitse staten na 1945. In geen enkel ander Europees land speelt de geschiedenis zo’n grote rol in de actualiteit als in Duitsland.

Sinds de vereniging en het einde van de Koude Oorlog in 1989-1990 heeft de Duitse geschiedenis weer een nieuwe wending genomen. De vereniging van Oost- en West-Duitsland maakte Duitsland tot het machtigste land van Europa. Na een aarzelend begin ontwikkelde Duitsland zich sindsdien tot de informele leider van de Europese Unie.

Duitsland ligt in het midden van Europa en heeft maar liefst negen buren. De binnenlandse situatie is ook niet heel simpel. Het land is verdeeld in zestien deelstaten, waarvan sommige aanzienlijk groter zijn of meer inwoners hebben dan Nederland of België, andere zijn nauwelijks groter dan de provincie Utrecht of hebben minder inwoners dan Amsterdam of Brussel.

Vanaf 1945 was Duitsland verdeeld tussen de twee supermachten: de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie. Beide Duitslanden waren frontstaten in de Koude Oorlog. In 1989-1990 kwam een ingewikkeld en soms moeizaam verenigingsproces op gang. Maar ondanks de lastige geografische ligging, de ingewikkelde binnenlandse politiek en de zware last van het verleden, wist Duitsland zich te ontwikkelen tot een voorbeeldige democratie en een succesvolle economie, en wist het een waardige houding te vinden ten aanzien van de jaren 1933-1945 en veertig jaar communisme en repressie in de DDR.

Duitsland staat nu, in 2017, voor nieuwe en grote uitdagingen. De spreekwoordelijke politieke stabiliteit wordt bedreigd door de opkomst van het populisme van links én van rechts. Net als in veel andere Europese landen brokkelt de steun voor de grote middenpartijen af.

Door het wegvallen van een gemeenschappelijke vijand na de Koude Oorlog verwaterde het NAVO-bondgenootschap met de Verenigde Staten. De oorlogen in Irak droegen bij aan een zekere verwijdering tussen Duitsland en de Verenigde Staten. Nieuwe prioriteiten onder Obama en Trump maakten de band beslist niet hechter. Het verenigde Duitsland deed niet mee aan de militaire avonturen in het Midden-Oosten. Dat maakte de relaties er niet beter op. Maar ook het volkomen onberekenbare en revanchistische Rusland onder Poetin zorgt met zijn agressieve acties op de Krim, in Oost-Oekraïne en in Syrië geregeld voor hoofdbrekens. In de Europese Unie kan Duitsland haar ‘post-nationalistische’ idealisme kwijt. Maar deze hoeksteen van de Duitse economische en buitenlandse politiek verkeert in zwaar weer. De aanhoudende eurocrisis en de chaotische aanpak van de migratiecrisis zijn een bedreiging voor de Unie en haar lidstaten.

In dit boek behandel ik in kort bestek de hoofdlijnen van de Duitse geschiedenis. Ik ga voornamelijk in op kwesties die voor Nederlandse en Belgische lezers interessant zijn. Daarom concentreer ik mij op de buitenlandse politiek, de hoofdzaken van de binnenlandse politiek en de verwerking van het Duitse verleden. De schande van twaalf jaar nazisme en oorlog heeft Duitsland immers nooit meer verlaten. In de politiek en samenleving is dit duistere verleden nog zeer aanwezig.

Het is een chronologisch overzicht waarbij ik een aantal vragen telkens laat terugkomen. Vragen zoals: Waarom is de Duitse democratie zo stabiel? Hoe functioneert de Duitse politiek? Wat is de betekenis van de verschillende bondskanseliers? Wat wilden de protestbewegingen in de jaren zestig? Hoe ging de Bondsrepubliek om met het terrorisme? Hoe bepaalt de geografische ligging de Duitse buitenlandse politiek? Hoe gaat Duitsland om met zijn bondgenoten en buren? Wat is de betekenis van Duitsland voor de Europese Unie?

Hoe de Bondsdagverkiezingen van 2017 ook aflopen, één ding staat vast: regels en staatsrecht zijn nooit voldoende voor politieke stabiliteit. De ware garantie is de politieke wil tot het sluiten van compromissen en de loyaliteit van politici en burgers aan de democratische spelregels.

Mijn dank gaat uit naar mijn oud-collega’s Frits Boterman en Ronald Havenaar, die het manuscript lazen en van kritisch commentaar voorzagen. Ook wil ik mijn uitgeefster Inge van der Bijl danken voor haar grote inzet bij het redigeren van het manuscript.

Resten mij nog twee technische opmerkingen. Ik heb zoveel mogelijk de termen ‘Bondsrepubliek’ en ‘DDR’ gebruikt. De term ‘Duitsland’ gebruik ik in principe voor het geografische concept en natuurlijk voor het verenigde Duitsland van na 1990.

Over Duitsland heb ik inmiddels een handvol boeken gepubliceerd. Ik zal dan ook geregeld teruggrijpen op eigen werk. Van annotatie is afgezien, maar achterin is een uitgebreide literatuurlijst opgenomen.

Amsterdam, 23-3-2017

1. 1945-1947: Stunde Null? Capitulatie en bezetting

Het Derde Rijk had wind gezaaid en storm geoogst. Zelden had een volk een oorlog zó verloren als de Duitsers op 8 mei 1945. De hoofdstad Berlijn lag in puin en Duitsland was bezet door de geallieerden. Duitsland had officieel opgehouden te bestaan. Van een dolkstootlegende dat de Duitsers de oorlog hadden kunnen winnen, zoals na de Eerste Wereldoorlog, was dit keer geen enkele sprake. Het land was verslagen en de Duitsers waren verantwoordelijk voor de bloedigste oorlog uit de geschiedenis. Door hun medeplichtigheid aan agressie en genocide hadden de Duitsers alle krediet verspeeld. Het land lag niet alleen fysiek, maar ook moreel in puin.

De vraag voor de Duitsers én voor de overwinnaars was: wat nu? Wat te doen met dit grote en machtige land in het midden van Europa? Duitsland was in economisch, cultureel en wetenschappelijk opzicht een van de modernste landen ter wereld. Hoe moesten ze Duitsland behandelen na de overwinning? Streng straffen net als in 1918, of naar andere en betere oplossingen zoeken? Zonder de kracht van de Duitse economie waren de omringende landen ten dode opgeschreven. Hoe moest Duitsland bestuurd worden? Hoe van Duitsland een stabiele democratie te maken? Wat zou de plaats van het nieuwe Duitsland in het nieuwe Europa moeten worden?

Wie de behandeling van het verslagen Duitsland na 1945 goed wil begrijpen, moet zich in de jaren 1918-1919 verdiepen. Na het verlies in de Eerste Wereldoorlog volgde er géén bezetting, maar werd Duitsland met het verdrag van Versailles wél zwaar gestraft en bleef het lange tijd een paria in de internationale politiek. De erfvijandschap tussen Frankrijk en Duitsland bleef bestaan en de Verenigde Staten hielden zich afzijdig. Het resultaat is bekend: het vernederde Duitsland weet het verlies in de oorlog aan een ‘dolkstoot’ en luisterde naar nationalistische demagogen. In 1933 kwam Adolf Hitler aan de macht en in 1939 begon hij een tweede wereldoorlog. Hij wilde bewijzen dat Duitsland wel in staat was een wereldoorlog te winnen. Deze gang van zaken moest in 1945 worden voorkomen. De Duitsers moesten geconfronteerd worden met de eigen misdaden en het verliezen van de oorlog.

Daarom werd Duitsland in 1945 wél volledig bezet en hield het op te bestaan als zelfstandig land. Maar tegelijkertijd werd geprobeerd om Duitsland zo snel mogelijk op eigen benen te laten staan. De Duitsers kregen al snel weer eigen lokale en regionale besturen. Vanaf 1947 kwam de economie aarzelend op gang. Onder Amerikaanse druk moesten de Fransen en de West-Duitsers zich verzoenen. Deze toenadering werd uiteindelijk de kern van de Europese Unie. Tien jaar na de capitulatie was West-Duitsland weer een vrijwel volwaardig lid van de internationale gemeenschap. De Bondsrepubliek werd in 1955 lid van de NAVO, en de DDR kreeg in 1956 het lidmaatschap van het Warschaupact.

Een collectieve bestraffing zoals in het Verdrag van Versailles bleef in 1945 achterwege, maar toch werd Duitsland wel degelijk gestraft. Duitsland verloor niet alleen veel grondgebied in het oosten aan de Sovjet-Unie en Polen, maar ook moesten meer dan 10 miljoen Duitstaligen Oost- en Midden-Europa verlaten. Dit waren de Heimatvertriebene. In meerderheid vestigden zij zich in West-Duitsland.

De zwaarste straf was de Duitse deling. Deze was door de geallieerden niet gepland. Maar toen in de loop van 1946 de contouren van een tweedeling zichtbaar werden, deden ze niets om deze te voorkomen. Integendeel, hun maatregelen maakten de deling alleen maar waarschijnlijker. Het Duitse vraagstuk bestond sinds 1871. Midden in Europa lag een land dat groter en machtiger en economisch sterker was dan zijn buren. Een land dat tot twee keer toe een wereldoorlog had veroorzaakt. De deling was voor de Duitsers een drama, maar de geallieerden en de buren beseften heel goed dat de deling een onelegante, maar heel praktische oplossing was van het Duitse vraagstuk.

1. De Brandenburger Tor in puin aan het einde van de Tweede Wereldoorlog, mei 1945.

Stunde Null?

De capitulatie op 8 mei 1945 maakte een einde aan een totale oorlog, waarin geen enkel onderscheid meer bestond tussen burgers en soldaten. De schattingen lopen uiteen, maar tenminste 55 miljoen mensen kwamen om het leven. Elke tien seconden viel er een dode. Niet alleen op de slagvelden, maar ook door bombardementen, ziektes en hongersnood en natuurlijk de concentratie- en vernietigingskampen die nazi-Duitsland in heel Europa had ingericht. Alleen al onder de krijgsgevangenen van het Sovjetleger vielen meer dan 3 miljoen doden. Dieptepunt was de Holocaust, waarmee meer dan 5 miljoen weerloze burgers – voornamelijk Joden, maar ook andere volgens de nazi’s ‘minderwaardige groepen’ zoals homoseksuelen, gehandicapten en psychiatrische patiënten – stelselmatig werden uitgeroeid.

De capitulatie wordt wel gezien als Stunde Null – het Uur Nul. De geschiedenis leek opnieuw te moeten beginnen. In zekere zin is dat juist. Het Derde Rijk en de Tweede Wereldoorlog waren een breuk in de menselijke beschaving. Tegelijkertijd was er sprake van continuïteit. Het Duitse volk kende nog steeds een relatief hoog opgeleide beroepsbevolking met politieke en sociale tradities die tot ver vóór 1933 reikten. Het Duitse onderwijssysteem gold ‒ ondanks de vlucht van vele duizenden cultuurdragers en wetenschappers ‒ als een van de beste ter wereld. De Duitse industrie was ondanks de oorlogsschade nog steeds in staat tot kwalitatieve en kwantitatieve topprestaties. Bovendien bleek de bommenschade mee te vallen. De ondergrondse infrastructuur was namelijk vrijwel onbeschadigd, zodat de meeste steden rond Kerstmis 1945 alweer min of meer functioneerden.

Onder sommige Amerikaanse beleidsmakers leefden enige tijd plannen om de industrie volledig te ontmantelen en Duitsland in twintig kleine stukjes op te delen. Maar al snel was duidelijk, dat deze terugkeer naar de negentiende eeuw een weinig realistische optie was. Dit zou namelijk niet alleen de Duitsers, maar ook alle buren in bittere armoede storten. Zonder een sterke Duitse economie zou het herstel in de buurlanden wel heel moeizaam verlopen. Omdat direct na de capitulatie de Duitse economie volledig tot stilstand was gekomen drukten de lasten op de geallieerden. Daarom moesten de Duitse economie en samenleving zo snel mogelijk weer op orde worden gebracht.

Bezetting: de zones groeien uit elkaar

Duitsland werd na de capitulatie in vier bezettingszones verdeeld, en de voormalige Reichshauptstadt Berlijn in vier sectoren. De Sovjets kregen het oosten van Duitsland, de Britten het noorden tot en met het Ruhrgebied, de Amerikanen het zuiden. De Fransen kregen na lang aandringen aan de Frans-Duitse grens ook een eigen zone, namelijk een stuk van de Britse en Amerikaanse zone.

In hun eigen zones gingen de verschillende geallieerden op geheel eigen wijze te werk om het maatschappelijk leven te reanimeren. Wel was afgesproken om Duitsland zoveel mogelijk als één geheel te besturen door middel van de Allied Control Council, maar daar kwam in de praktijk vrijwel niets van terecht. Onderling wantrouwen en eigenbelang stonden een gezamenlijk bestuur in de weg. Elke maatregel op politiek of economisch terrein had als consequentie dat de zones verder uit elkaar groeiden. Uiteindelijk creëerde iedere bezetter de Duitsers naar zijn eigen evenbeeld. Daarmee was de kiem gelegd voor de Duitse deling. In de zones mochten al snel weer politieke partijen worden opgericht. Uiteraard onder scherp toezicht van de geallieerden. De meeste partijen bestonden zowel in Oost als in West, maar opereerden in elke zone zelfstandig. Van onderling contact was aanvankelijk weinig sprake, met name de partijen in de Sovjetzone opereerden tamelijk geïsoleerd.

Omdat de belangen en doelstellingen van de verschillende bezetters sterk uiteenliepen, was ook hun aanpak heel verschillend. De Fransen waren er vooral op uit om een deel van Duitsland te annexeren. Daarom saboteerden zij elk gezamenlijk initiatief van de Allied Control Council en moedigden ze ook andere landen aan om een deel van Duitsland op te eisen. Deze Franse politiek leverde uiteindelijk niets op. Het Saarland bleef onder Frans toezicht, maar na een volksstemming werd het Saarland in 1957 de tiende West-Duitse deelstaat.

De Britse Labour-regering was aanvankelijk voorstander van het nationaliseren van het bedrijfsleven. Maar al snel bleek dit economisch weinig voordeel op te leveren. Bovendien waren de Verenigde Staten hier tegen en de Britten waren inmiddels de junior-partner in het Angelsaksische bondgenootschap geworden. Ze kozen eieren voor hun geld en pasten hun plannen aan.

De Verenigde Staten hadden uitgesproken opvattingen over de herinrichting van Duitsland en Europa. In navolging van hun eigen politieke systeem moest ook Duitsland een sterk federaal karakter krijgen. De trend naar meer centralisatie zoals was ingezet onder de Republiek van Weimar en zeker onder het Derde Rijk, moest definitief gekeerd worden. Dit leidde tot de oprichting van een federale Bondsrepubliek, met daarin een zware stem voor de deelstaten. In de tweede plaats moest Duitsland een vrijemarkteconomie krijgen. Al in september 1946 kondigden de Britten en de Amerikanen een intensievere samenwerking aan. Per 1 januari 1947 zouden hun zones onder de naam ‘Bizonië’ in ieder geval economisch en politiek gaan samenwerken. Volgens de Amerikanen zouden alleen politieke stabiliteit en economische voorspoed het communisme kunnen tegenhouden.

Stalin streefde in principe naar een neutraal en ongedeeld Duitsland. Hij hoopte dat de Amerikanen en de Britten naar huis zouden gaan, vervolgens zou dit neutrale Duitsland dan in de invloedssfeer van de Sovjet-Unie geraken. Om dit doel te bereiken stelde hij zich aanvankelijk gematigd op. Hij stimuleerde de vorming van ‘volksfrontachtige’ regeringen: brede coalities met daarin sociaal-democraten, christen-democraten en andere partijen. Uiteraard waren ook de communisten vertegenwoordigd, bij voorkeur met ministers op sleutelposities, zoals Justitie en Binnenlandse Zaken.

De politiek van Stalin was echter niet coherent, want tegelijkertijd probeerde hij van de eigen bezettingszone een communistisch bolwerk te maken. De Sovjetautoriteiten zetten al vanaf december 1945 de Sozialdemokratische Partei Deutschlands (SPD) onder druk om te fuseren met de Kommunistische Partei Deutschlands (KPD). Op die manier ruimden de communisten hun grootste concurrent op. Aanvankelijk stribbelde de partijleiding van de SPD nog tegen, maar zij bezweken uiteindelijk onder de pressie van de Sovjets. In april 1946 was de vorming van de Sozialistische Einheitspartei Deutschlands (SED) een feit. Tegen alle beloftes in namen de communisten al gauw – binnen de partij en in de bezettingszone – de macht over. Dat de bevolking weinig enthousiast was, bleek wel bij de min of meer vrije deelstaatverkiezingen van oktober 1946 in de Sowjetische Besatzungszone (SBZ). Deze verliepen uiterst teleurstellend voor de SED.

Sociaal-democraten en christen-democraten werden uit de partij gezet of verdwenen in de Speziallager. Dit waren Sovjetconcentratiekampen voor politieke tegenstanders, meestal gevestigd in voormalige nazi-kampen zoals Sachsenhausen en Buchenwald. Ze zouden tot 1950 openblijven. Veel van de arrestanten hadden onder de nazi’s ook al in deze kampen gezeten. Van de ruim 240.000 gevangenen kwamen er tussen 1945 en 1950 bijna 100.000 om het leven. In de loop van 1947 was de SBZ veranderd in een zogeheten ‘volksdemocratie’, waarin wel meerdere partijen bestonden maar de communistische partij de dienst uitmaakte.

Dit alles leidde tot wantrouwen bij de Westerse geallieerden. Zij besloten daarom om niet naar huis te gaan en een militaire aanwezigheid in West-Europa aan te houden. Het merendeel van de Duitse bevolking keerde zich af van het repressieve en agressieve beleid van de Sovjet-Unie.

Im Anfang war Adenauer

De wederopstanding van het politieke en culturele leven in de westelijke zones stond onder streng toezicht van de geallieerden. In het kader van de denazificatie en heropvoeding kregen alleen democratische partijen toestemming om mee te doen aan lokale en regionale verkiezingen. De meeste partijen uit de Republiek van Weimar keerden niet terug. De confessionelen organiseerden zich in een nieuwe christen-democratische partij, met zowel katholieke als protestantse leden. Dit was heel anders dan in Nederland, waar de verzuiling nog tot in de jaren zeventig bleef bestaan.

Sterke man binnen de Christlich Demokratische Union (CDU) was Konrad Adenauer (1876-1967). Hij was een ervaren en geslepen politicus en had een lange carrière als burgemeester van Keulen achter de rug. In 1933 werd hij door de nazi’s ontslagen. Hij hield zich verre van het verzet – dat hij als amateuristisch beschouwde – en beidde zijn tijd. In 1945 nam hij de leiding van de nieuwe partij op zich. Gezien zijn hoge leeftijd dachten zijn concurrenten dat zijn heerschappij maar kort zou duren. Dat pakte anders uit: in 1949 werd hij op 73-jarige leeftijd de eerste bondskanselier en hij bekleedde dit ambt tot 1963! Zijn bijnaam was niet voor niets der Alte. Zijn speerpunten waren de vestiging van een kapitalistische verzorgingsstaat en het integreren van West-Duitsland in Europese en Atlantische organisaties.

In Beieren opereerden de christen-democraten onder de naam Christlich-Soziale Union (CSU). De jonge politicus Franz Josef Strauß wist al gauw door te dringen tot de partijtop en was tot zijn dood in 1988 de onbetwiste leider van de partij en de ongekroonde koning van Beieren. De CSU staat in de regel rechts van de zusterpartij CDU en neemt nog steeds graag conservatief-populistische standpunten in. In de Bondsdag vormen de twee partijen samen één fractie.

De SPD maakte in Oost en West een doorstart. De sociaal-democraten hadden in maart 1933 als enige partij tegen het Ermächtigungsgesetz van Hitler gestemd, maar de deugd werd niet beloond. Zij speelden vanaf het begin de tweede viool. Kurt Schumacher, de sociaal-democratische voorman, had wél deelgenomen aan het verzet en was getekend door jarenlang verblijf in concentratiekampen zoals Dachau en Flossenbürg. Met zijn eigenzinnige opvattingen wist hij noch het electoraat noch de Amerikanen te bekoren. Hij keerde zich tegen de vrijemarkteconomie en wilde een bewapend, maar neutraal Duitsland. Alleen een neutraal Duitsland – aldus zijn redenering – kon de deling ongedaan maken. Ook na zijn dood hield de SPD vast aan deze uitgangspunten en verwierp zij onder meer het NAVO-lidmaatschap. Met deze principiële opstelling veroordeelde de SPD zichzelf op nationaal niveau tot de oppositie. Pas in 1966 kwamen er sociaal-democraten in de regering. In traditioneel linkse steden en deelstaten, zoals Hamburg, Berlijn en Noordrijn-Westfalen, veroverde de SPD wel politieke macht en drukte op die manier ook een stempel op de wederopbouw van de Bondsrepubliek. Ook via de vakbonden wisten de sociaal-democraten maatschappelijke invloed uit te oefenen.

De liberalen waren ten tijde van de Republiek van Weimar verdeeld over een aantal partijen en gingen in de polarisatie van die jaren ten onder. Linkse én rechtse liberalen verenigden zich in een nieuwe partij: de Freie Demokratische Partei (FDP). De partij bleef relatief klein en was onderling verdeeld tussen een linker- en rechtervleugel. Voor de linkervleugel stonden burgerlijke vrijheden centraal, de rechtervleugel profileerde zich als een typische werkgeverspartij. Wel was de FDP relatief machtig, want ze waren een onmisbare coalitiepartner voor zowel de christen-democraten als de sociaal-democraten en zaten daarom in tal van kabinetten.

Zuiveringen en vervolging

Al tijdens de oorlog hadden de geallieerden nagedacht over een zuivering van Duitsland. Ze wilden een strenge aanpak bestaande uit demilitarisatie, denazificatie en heropvoeding. Maar dat bleek in de praktijk niet zo eenvoudig te zijn. Meer dan 10 miljoen mensen waren lid geweest van de NSDAP. Massaal ontslag zou tot een totale maatschappelijke ontwrichting leiden en ook nog eens een grote groep verongelijkten creëren. De formele aanpak van de Amerikanen was omslachtig en leidde uiteindelijk tot weinig. Alle volwassen Duitsers moesten een formulier invullen en kregen na een verhoor al dan niet een bewijs van goed gedrag, door de Duitsers spottend ook wel een Persilschein genoemd. Deze procedure verzandde uiteindelijk in een enorme bureaucratie. Heropvoeding kreeg gestalte in het stimuleren en controleren van een nieuw media- en perslandschap. Ook de Britten waren op dit terrein actief. Hamburg nam de rol van Berlijn als pers-hoofdstad over.

De Sovjets waren wat rigoureuzer in het veroordelen en executeren van oorlogsmisdadigers. Zij ontsloegen op grote schaal voormalige nazi’s in belangrijke staatsorganen zoals politie, justitie en onderwijs. Dat was niet alleen bedoeld als denazificatie, het was tevens een politieke machtsgreep. Communisten namen de opengevallen plaatsen in. Ook de Sovjets waren vergevingsgezind ten aanzien van ‘kleine nazi’s’. Al snel waren ze welkom in tal van overheidsfuncties en ze werden ook tamelijk gemakkelijk toegelaten tot de SED.

De nazi-elite werd in 1946-1947 in een serie processen in Neurenberg door een internationaal tribunaal ter verantwoording geroepen en veroordeeld. Veel Duitsers zagen deze processen als een vorm van Siegerjustiz: de overwinnaar bepaalt wat recht en onrecht is. Een tweede nadeel van Neurenberg was dat de Duitsers de schuld voor de misdaden nu konden afschuiven op een kleine groep misdadigers en psychopaten. In hun optiek waren Hitler, Goebbels, de SS en de Gestapo de daders, en was de rest van de bevolking onschuldig en zeker niet medeverantwoordelijk. Pas begin jaren zestig brak bij zowel de politici als de bevolking aarzelend het besef door dat ontkenning nergens toe leidde. Wilden de Duitsers serieus worden genomen door hun buren en in het reine komen met hun eigen verleden, dan moesten ze de jaren 1933-1945 onder ogen zien en hun verantwoordelijkheid nemen.

In de DDR werd deze houding van ontkenning nog versterkt door de zogeheten ‘antifascistische mythe’. Volgens de SED was de DDR de erfgenaam van het communistische verzet tegen Hitler. Daarom was de DDR feitelijk een bondgenoot van de Sovjet-Unie en stond zo achteraf toch nog aan de ‘goede kant’ van de geschiedenis. Dat ontsloeg de Oost-Duitsers van de plicht om na te denken over hun eigen schuld. Zolang de DDR heeft bestaan, was een open publieke discussie over de erfenis van het Derde Rijk niet of nauwelijks aan de orde.

1945-1947 – Auferstanden aus Ruinen?

Na twee jaar bezetting waren al een aantal conclusies te trekken. In de eerste plaats was voor de goede waarnemer duidelijk dat de twee Duitslanden op een deling afstevenden. De Amerikaanse en Britse zone werkten politiek en economisch samen in Bizonië. Na de grote schaarste en de hongerwinter van 1946-1947 was er sprake van een aarzelend herstel. In de SBZ waren banken en grote bedrijven genationaliseerd. Als opmaat naar de collectivisatie van de landbouw was het grootgrondbezit verdeeld over de boeren. In de jaren vijftig zouden de boeren deze grond weer moeten afstaan en kwam het tot de vorming van grote – zeer inefficiënte – collectieve boerderijen. Planning en staatsbemoeienis waren hier het antwoord op chaos en schaarste. Dat lukte minder goed dan in de vrijemarkteconomie van de westelijke zones. Bovendien verstoorden de Sovjets de wederopbouw door de grootschalige ontmanteling van de Oost-Duitse industrie.

In de tweede plaats kwam het politieke leven geleidelijk weer op gang. Veel Duitsers hadden na de chaotische jaren van de Republiek van Weimar en de dictatuur van het Derde Rijk genoeg van de politiek, maar een aantal politici probeerde een nieuwe start te maken door aan te knopen bij de positieve erfenis van Weimar. In de westelijke zones zien we de opkomst van een tweetal grote democratische partijen. Kleine, radicale partijen bleven klein en zouden in de loop van de jaren vijftig verdwijnen. In de SBZ werd het – ondanks aanvankelijk optimisme – al snel duidelijk dat van een nieuwe start en een eensgezinde arbeidersbeweging geen sprake was. De communisten, gesteund door de Sovjet-Unie, maakten de dienst uit. Dit leidde tot teleurstelling, en tal van geëngageerde Oost-Duitsers trokken naar het Westen.

In de derde plaats was er de geleidelijke terugkeer van een Duitse overheid. De staat Duitsland had opgehouden te bestaan, maar er moest wel bestuurd worden. Al snel kwamen de eerste lokale en regionale besturen. Ze werden bemand door Duitsers, maar stonden onder geallieerd toezicht. De Wirtschaftsrat, die in de westelijke zones de economie moest coördineren, was een eerste centraal orgaan en een eerste aanzet tot West-Duits zelfbestuur.

De Koude Oorlog in Duitsland

Na 1945 werd de wereldpolitiek gedomineerd door twee nucleaire supermachten. De Europese mogendheden speelden een ondergeschikte rol. Wereldwijd raakten de twee nieuwe supermachten, gesteund door hun bondgenoten, met elkaar in conflict. China werd het toneel van een burgeroorlog en een communistische machtsgreep (1949), direct daarop volgde de Korea-oorlog (1950-1953). In Europa daalde het IJzeren Gordijn neer en de landen in Oost- en Midden-Europa kregen communistische dictaturen. In Griekenland en Turkije woedden burgeroorlogen waarin communisten een prominente rol speelden.

De Verenigde Staten reageerden op de opmars van het communisme met de afkondiging van de Truman-doctrine in maart 1947. De Amerikaanse president beloofde daarin bijstand aan landen die zich bedreigd voelden door de Sovjet-Unie. Om het communisme de voet dwars te zetten beloofden de Amerikanen bovendien in juni 1947 grootschalige economische steun in de vorm van de Marshall-hulp. Alle Europese landen konden dit aanvragen, maar onder druk van de Sovjet-Unie moesten de Oost-Europese landen dit aanbod afslaan. De Verenigde Staten hadden de Europeanen twee keer uit een wereldoorlog moeten redden. Daarom moest West-Europa weerbaar gemaakt worden om de Sovjet-Unie te kunnen weerstaan.

De Truman-doctrine en de Marshall-hulp maakten duidelijk dat de Verenigde Staten niet van plan waren om Europa in de steek te laten. Anders dan in 1918 namen ze nu wel hun verantwoordelijkheid. Onder druk van de Verenigde Staten gingen de West-Europeanen om de tafel zitten en sloten in 1948 het Verdrag van Brussel, een voorloper van de NAVO. In 1952 kwam het tot de vorming van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS), deze zou in later jaren uitgroeien tot de Europese Gemeenschap.

De frontlijn van de Koude Oorlog liep dwars door Duitsland en Berlijn. In de jaren 1948-1949 zou Duitsland geregeld het toneel zijn van heftige internationale conflicten. Aanvankelijk was Duitsland niet veel meer dan een speelbal van de grootmachten, maar al snel namen ze zelf ook deel aan het spel. Voor beide supermachten waren de Duitsers economisch, politiek en militair van belang.

2. 1948-1949: Deutschland einig Vaterland? – De deling als oplossing van een oud probleem