Gods huis in de steigers

Religieuze gebouwen in ontwikkeling

Oskar Verkaaik
Met bijdragen van Daan Beekers
en Pooyan Tamimi Arab

AUP

Deze publicatie is tot stand gekomen met steun van het onderzoeksprogramma Iconic Religion, gefinancierd door HERA (Humanities in the European Research Area), en van de onderzoeksgroep Globalizing Cultures van de Universiteit van Amsterdam.

Afbeelding omslag: Jüdisches Gemeindezentrum Licht der Diaspora, Mainz.
Ontwerp: Manuel Herz. Foto: Oskar Verkaaik.

Ontwerp omslag: Inkahootz

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6298 289 5

e-ISBN 978 90 4853 358 9 (pdf)

e-ISBN 978 90 4853 359 6 (ePub)

NUR 600

Uitgeverij AUP is een imprint van Amsterdam University Press.

© O.G.A. Verkaaik, D.T. Beekers, P. Tamimi Arab / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2017

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Amsterdam University Press.

Inhoud

1. Het gewone en iconische van religieuze architectuur

2. De poldermoskee

3. Megamoskeeën

door Pooyan Tamimi Arab

4. Joodse iconen voor een nieuw Duitsland

5. Rituele archeologie

6. Daß wir uns in der Welt verloren fühlen ist völlig normal

7. De waarde van verlaten kerken

door Daan Beekers

8. Rode burcht, jezuïetenkerk, moskee

door Daan Beekers

9. Wij zijn Henk en Ingrid niet!

10. Het nut van etnografisch onderzoek: een slotwoord

Dankwoord en verantwoording

Illustratieverantwoording

Geraadpleegde bronnen

Index

1. Het gewone en iconische van religieuze architectuur

Hieronder staan twee paarse façades. De ene is van de Herz-Jesu-Kirche in München, de andere van de moskee van het Islamisches Forum in Penzberg, een dorpje even ten zuiden van München. Er zijn overduidelijke verschillen tussen de twee gebouwen. De kerk is van buiten een stuk imposanter dan de moskee en van binnen veel ruimer. Hoewel de foto dit niet toont, blijkt de voorkant van de kerk te bestaan uit twee enorme deuren die ieder de helft van de façade beslaan en op feestdagen worden geopend. De voorzijde van de moskee is daarentegen gesloten. Aan de moskee is een torentje gebouwd dat herkenbaar is als minaret, terwijl de klokkentoren los van de kerk staat en op de foto deels zichtbaar is in de weerspiegeling van de façade. Kijk je in detail, dan blijkt het paarse glas van de kerk besprenkeld te zijn met kleine spijkertjes, terwijl de voorgevel van de moskee bestaat uit blauwe glasbrokjes met kleine stukjes rood erin.

1. Herz-Jesu-Kirche, München. Ontwerp: Allmann Sattler Wappner.

2. Moskee Islamisches Forum, Penzberg. Ontwerp: Jasarevic Architekten.

Ook de omgeving waarin de twee gebouwen zijn geplaatst verschilt. De kerk staat in een gegoede stadswijk met lommerrijke straten en hoge herenhuizen. De moskee is aan de rand van een slaperig dorpje gebouwd, tegenover een drankhandel. Het reclamezuiltje verwelkomt binnenrijdende automobilisten in de bebouwde kom. Bij helder weer zijn in de verte de Alpen zichtbaar.

En toch zijn het niet de verschillen die opvallen, maar de overeenkomsten, en dan met name het wit omlijste paars dat onder een wolkeloze herfstlucht bijna blauw kleurt. De kerk was er eerder en de moskee is er dan ook een bewuste verwijzing naar. Alen Jasarevic, de architect van de moskee, noemt het citaat een handreiking naar de christelijke architectuur in het nabijgelegen München. Hij heeft daarmee willen zeggen dat historisch gezien de islam en het christendom weliswaar heel anders zijn, maar dat zij in Beieren een modern heden delen, dat tot uitdrukking komt in de hedendaagse architectuur van beide gebouwen. De imitatie is bedoeld als een teken van integratie en moderniteit.

3. Al-Ihsanmoskee, Amsterdam-Geuzenveld. Ontwerp: Gerard Rijnsdorp.

4. Bergische Synagoge, Wuppertal. Ontwerp: Goedeking + Schmidt, Freie Architekten BDA.

Dit Zuid-Duitse beeldrijm is dan ook niet toevallig. Er zit een gedachte achter. Dat is in de volgende vergelijking niet het geval. Hier zien we een nieuwe moskee in Amsterdam-Geuzenveld en de synagoge van Wuppertal, Duitsland. Wederom duidelijke verschillen. De synagoge heeft verticale ramen, bij de moskee zijn de ramen in vierkante vlakken aangebracht. De bakstenen van de synagoge zijn iets lichter en geler dan die van de moskee; bovendien heeft de synagoge een hoger, wit deel dat oprijst achter de bakstenen voorgevel. Ook hier vinden we een verschil in omgeving. De synagoge staat aan een drukke verkeersweg, op een steenworp afstand van het winkelcentrum, naast een grote, oude kerk. De moskee is onlangs gebouwd tussen de woonflats van het suburbane Geuzenveld. Op de synagoge prijkt een koepel, hoewel die van de buitenkant nauwelijks zichtbaar is en eerder dient om de binnenruimte licht en ruimte te geven dan om de buitenkant te verfraaien. Aan de moskee zien we nergens enige vorm van decoratie.

Toch is ook in deze vergelijking een andere blik mogelijk, een die niet alleen op de verschillen let, maar ook op de overeenkomsten. Het zijn bijvoorbeeld allebei complexen van min of meer in elkaar geschoven rechthoekige dozen. Geen van beide gebouwen etaleert zijn religieuze karakter. De moskee had ook een school kunnen zijn. In de synagoge zou zonder problemen een bibliotheek gehuisvest kunnen worden. Beide gebouwen voegen zich probleemloos in hun omgeving, vallen zo min mogelijk op. De moskee had ook een synagoge kunnen zijn en de synagoge een moskee.

De opzet van dit boek is op zo’n manier naar moskeeën, synagogen en kerken te kijken dat niet alleen de voor de hand liggende verschillen gezien worden, maar ook de overeenkomsten in beeld komen die niet meteen opvallen. Met de verschillen is iedereen grootgebracht. We associëren een minaret onmiddellijk met de islam, een davidster met het jodendom, een kruis met het christendom. De archetypische kerk die we in ons beeldrepertoire hebben opgeslagen verschilt aanzienlijk van de al even conventionele moskee. Dat zijn verschillen die voortkomen uit het verleden. Kerken en moskeeën zijn lange tijd op zo’n manier gebouwd dat ze onmiddellijk als zodanig herkenbaar waren – hoewel dat met synagogen altijd wat ingewikkelder heeft gelegen. Maar de religieuze architectuur van nu is minder trouw aan die tradities. Hedendaagse religieuze gebouwen passen zich meer en meer aan de huidige, moderne tijd aan. Dat is een tijd die door moslims, joden en christenen gedeeld wordt. Door bij hedendaagse kerken, synagogen en moskeeën te kijken naar wat die gebouwen hedendaags maakt, zien we wat verschillende geloofsgroepen met elkaar gemeen hebben en niet alleen hoe ze van elkaar verschillen.

In de moderne studie van religie is dit een tamelijk nieuwe manier van kijken. Zoals Daan Beekers, een van de medeauteurs van dit boek, in zijn proefschrift over de religiositeit van jonge christenen en moslims schrijft, is het gebruikelijker dat godsdienstwetenschappers zich op één geloof richten. Er zijn experts in het christendom, deskundigen in de islam en onderzoekers gespecialiseerd in het jodendom, en die hebben allemaal hun eigen kennistradities. De sociologie van het christendom bestudeert moderne religie vooral vanuit het perspectief van moderniteit en ontkerkelijking. Hoe overleeft het christendom de moderne tijd? De islam wordt daarentegen veeleer bestudeerd vanuit het perspectief van migratie en integratie, althans in het Westen. Hoe verhoudt de islam zich tot het westerse secularisme? Hoe belangrijk en vanzelfsprekend die perspectieven ook mogen zijn, door verscheidene geloofsgroepen vanuit verschillende vragen te benaderen, verliezen we uit het oog wat zij gemeen hebben. In plaats daarvan, zo stellen steeds meer godsdienstwetenschappers, hebben we een meer vergelijkende blik nodig die het mogelijk maakt religie te bestuderen vanuit de hedendaagse gemondialiseerde en geseculariseerde werkelijkheid die door alle gelovigen wordt gedeeld.

Zulk vergelijkend onderzoek wordt nog maar mondjesmaat gedaan. Het is gebruikelijker om afzonderlijke studies naar één geloofsgroep met elkaar te vergelijken. Uit die vergelijking komt inderdaad langzaamaan een beeld van een gedeelde religiositeit naar voren die de grenzen van verschillende geloven overstijgt. We zien bijvoorbeeld overal de teruglopende autoriteit van traditionele instituten die eeuwenlang de religieuze doctrine hebben bewaakt. In plaats daarvan zien we gelovigen meer en meer hun eigen morele keuzes maken. We zien hen nieuwe religieuze gemeenschappen vormen die vaak kritisch staan tegenover de oude religieuze orde. We zien sommigen van hen streven naar een ‘puur’ geloof ontdaan van het traditionele volksgeloof. Tegelijkertijd zien we anderen op onorthodoxe wijze verschillende praktijken en rituelen combineren op zoek naar authentieke, subjectieve mystieke of zingevende ervaringen. Zorgde godsdienst ooit voor gemeenschapszin en sociale controle, nu staat zelfontplooiing, individueel of in nieuwe gemeenschappen, vaak centraal in de geloofsbeleving. We zien zelfs nieuwe vormen van urban religion opkomen waarin geloofspraktijken zich probleemloos mengen met populaire cultuur, nieuwe media en kosmopolitische consumptiepatronen. Bovendien raakt geloof op allerlei manieren vermengd met identiteitspolitiek, van het plotseling opgekomen idee van ‘de joods-christelijke beschaving’ die de bakermat van de Nederlandse cultuur zou vormen tot de toegenomen assertiviteit onder allerlei geloofsgroepen. Godsdienst is, kortom, allang niet meer zo duf en dwingend als de mythe van de jaren vijftig ons wil doen geloven.

Dit boek wil dit ontluikende vergelijkende perspectief een extra impuls geven. Het doel is niet om aan te tonen dat moslims, christenen en joden allemaal eender zijn, want dat zijn ze niet. De context waarin zij hun geloof belijden is verschillend. Christenen hebben te maken met de naweeën van de ontkerkelijking, bij joden is de herinnering aan de vervolging nooit ver weg, moslims hebben zich te verhouden tot de slechte reputatie van de islam. Maar ondanks die verschillen zijn er ook overeenkomsten. Het doel is wel om gelovigen te bestuderen als moderne burgers die een moderne, seculiere, ongelijke samenleving delen met elkaar en met ongelovigen, een samenleving die hen voor vergelijkbare vragen stelt. Zo wordt het bijvoorbeeld mogelijk de islam niet langer te zien als een oriëntaalse godsdienst die door ‘allochtonen’ wordt gepraktiseerd, maar als een van de moderne religies in een geglobaliseerde wereld. Zo wordt het ook mogelijk het christendom niet langer te benaderen als een residu van een voorbije tijd die op de lange duur wel zal bezwijken onder de voortschrijdende secularisering, maar als een manier om vorm te geven aan het leven in de huidige tijd.

Waarom gebouwen?

Waarom richt dit boek zich uitgerekend op religieuze gebouwen en niet op een ander aspect van religie? Die keuze lijkt op het eerste gezicht niet erg voor de hand liggend. Wie in Nederland met gelovigen – voormalig of praktiserend – over religieuze gebouwen praat, krijgt immers vroeg of laat te horen dat die gebouwen er eigenlijk niet zoveel toe doen. Zeker, mensen praten er graag over, met betrokkenheid en liefde, met nostalgie soms, of anders met verontwaardiging en boosheid, maar dat die gebouwen ook iets te maken zouden kunnen hebben met het wezen van de religie, nee, dat gaat te ver. Het is zoals een rabbijn zei toen een groep Gelderse joden besloot geld in te zamelen om de oude, vooroorlogse synagoge van Dieren te restaureren: ‘Je kunt dat geld beter in mensen dan in stenen stoppen.’ De meeste Nederlandse moslims zullen het met hem eens zijn. Als je met hen komt praten over hun moskee, is meestal het eerste wat ze zeggen dat de moskee religieus gezien niet belangrijk is, dat een moslim overal kan bidden, en dat de moskee enkel bedoeld is om de gelovigen enige bescherming tegen het weer te bieden. Vervolgens leiden ze je rond en vertellen urenlang met trots over hun gebouw. Maar van wezenlijk belang, nee, dat is een moskee niet. De profeet Mohammed, vrede zij met hem, bad ook waar het zo uitkwam. Voor de meeste Nederlandse christenen is het al niet anders. God zoeken zij in zichzelf, de gemeenschap, bepaalde rituelen of woorden, maar zelden in een gebouw.

Hoe gepassioneerd gelovigen of ex-gelovigen ook over hun gebouwen praten, ze lijken vrijwel allemaal doordrenkt met het idee dat religie draait om het immateriële. Die gedachte volgend zijn gebouwen slechts een omhulsel van religie, maar raken ze niet aan het wezen daarvan. Daar lijkt in dit land maar één uitzondering op te zijn: de talrijke tegenstanders van de bouw van nieuwe moskeeën. Die vereenzelvigen het gebouw zodanig met het geloof dat de moskee de islam is. Voor de rest lijkt vrijwel iedereen in Nederland – christen, jood, moslim, afvallige – het erover eens dat gebouwen van secundair belang zijn.

En toch, als je ziet hoeveel energie, geld, verontwaardiging, vrije tijd, genegenheid, herinneringen, verdriet en trots er in kerken, moskeeën en synagogen wordt gestoken, dan vraag je je soms af of datgene wat de mensen je vertellen wel strookt met wat ze doen.

Ga maar na: een nieuwe moskee kost al gauw meer dan een miljoen, en in weerwil van het wijdverbreide gerucht dat alle nieuwe moskeeën met buitenlands geld worden gefinancierd, komt het merendeel daarvan tot stand dankzij giften van de gemeenschap zelf, gemeenschappen die vaak uit niet meer dan enkele honderden families bestaan. Dat zijn honderden, zo niet duizenden euro’s per familie. Mensen schrappen hun jaarlijkse vakantie naar Marokko om bij te kunnen dragen. Wonderlijk gedrag als je ook gewoon een zaaltje in een leegstaand schoolgebouw zou kunnen huren.

En waarover maken al die joodse gemeenschappen zich druk op het moment dat ze vooroorlogse dorpssynagogen weer een joodse bestemming willen geven? Joodse gemeenschappen zijn zo klein geworden dat de meeste een opgeknapt pand in hun eentje niet kunnen onderhouden. Meestal moet er iets cultureels bij gezocht worden om de exploitatie te kunnen dragen. Dat geeft een hoop gedoe. Als de stenen er niet toe doen, waarom dan toch al die moeite?

Om maar niet te spreken van al die kerken die worden afgebroken of herbestemd. Soms lijkt het wel alsof met zo’n gebouw een deel van iemands jeugd tegen de vlakte gaat. Voor die mensen was de kerk in hun jonge jaren een vanzelfsprekend baken in een vertrouwd stadslandschap. Maar er zijn ook talloze mensen die geen persoonlijke herinneringen hebben aan een bepaald kerkgebouw, maar toch enorm nostalgisch en kwaad worden als het met sloop wordt bedreigd. Voor zo iemand symboliseert de sloop van een kerk de afbraak van een hele cultuurgeschiedenis. Religie wordt dan erfgoed en een kerk een museaal pronkstuk.

Er is, kortom, veel over religieuze gebouwen te doen in Nederland, meer dan je zou verwachten als je mensen op hun woord moest geloven. Dat is bij nader inzien ook wel logisch. Religieuze gebouwen behoren immers tot de meest publieke uitingen van religie die voor gelovigen tegelijkertijd zeer persoonlijk en intiem kunnen zijn. Voor iemand die wekelijks in een gebouw komt om er te bidden, daar medegelovigen ontmoet, er rouwt en trouwt, zijn kinderen er laat dopen of er het lijk van zijn vader heeft gewassen, is een gebouw meer dan een verzameling stenen; het is ook een huis van herinneringen. Die persoonlijke band kan zich mengen met collectieve trots. Een nieuwe of gerestaureerde synagoge symboliseert de weerbaarheid van het jodendom, een nieuwe moskee de emancipatie van moslims, een gesloten kerk het rijke verleden van het christendom. In religieuze gebouwen komen privé en publiek vaak dicht bij elkaar. De betrokkenheid is soms zo groot dat de emoties hoog oplopen en er serieuze conflicten ontstaan wanneer zo’n gebouw onderwerp van discussie is.

De godsdienstwetenschappen houden zich de laatste jaren steeds meer bezig met de materiële aspecten van moderne religie. Dat geldt in het bijzonder voor de antropologie van religie. Daar staan vragen centraal als: hoe wordt het immateriële kenbaar gemaakt? Hoe kunnen objecten bijdragen tot religieuze ervaringen? Welke rol speelt het menselijk lichaam daarin en hoe verhoudt dat lichaam zich tot de religieuze objecten waarmee het zich omringt? Dergelijke vragen bouwen voort op een al langer bestaande antropologische belangstelling voor rituelen en andere religieuze praktijken. Waar anderen – theologen, gelovigen zelf – soms meer de nadruk leggen op het immateriële en het tekstuele van religie, daar hebben antropologen erop gewezen dat religieuze praktijken vaak tot doel hebben de zintuigen dusdanig te prikkelen – door geluid, beeld, dans, geur, hallucinerende middelen et cetera – dat het lichaam in beroering wordt gebracht. Het is in die beroering dat het immateriële waar religie om draait voelbaar wordt. Met andere woorden, religieuze objecten en handelingen mediëren tussen het heilige en de ervaring daarvan. Zonder het materiële is het immateriële onkenbaar.

Architectuur is altijd een van de manieren geweest om het immateriële te materialiseren. De Britse antropoloog Edmund Leach wees daar al op toen hij een artikel schreef over de gevels van Indiase tempels. Waarom, zo vroeg hij zich af, buitelen daar de goden en godinnen over elkaar heen? Wie geïnteresseerd is in de betekenis van al die beelden, kan de identiteit van de goden achterhalen om vervolgens de identiteit van de tempel te bepalen. Maar de geloofsbeoefenaar doet zoiets niet. Die gaat bij binnenkomst niet eerst uitpluizen wie al die beelden voorstellen. Die wordt door de kakofonie van beelden overweldigd. En overweldigd betreedt hij de andere wereld van de tempel.

Maar gebouwen spelen niet alleen een rol in het oproepen van religieuze emoties en ervaringen, ze zeggen ook iets over hoe gelovigen zichzelf zien of waar zij naar streven of verlangen. Een gebouw is een visitekaartje, een uitdrukking van de gewilde religieuze identiteit. Architecten vinden het ontwerpen van een religieus gebouw dan ook vaak bijzonder spannend en eervol omdat zij zo’n gebouw als meer zien dan louter utiliteitsbouw. Net als in een school komen in een kerk of moskee mensen bijeen, maar voor architecten zijn die gebouwen toch niet helemaal hetzelfde. Een religieus gebouw proberen zij een extra dimensie te geven. Sommigen doen dat door het verleden te imiteren of ernaar te verwijzen, anderen door een geheel nieuwe vorm te zoeken waarin het immateriële zichtbaar wordt. Maar welke keuze ook gemaakt wordt, vanzelfsprekend is die nooit. Ook de keuze voor een conventionele bouwstijl is een statement in een moderne tijd waarin tradities niet meer vanzelfsprekend zijn. Elke keuze roept discussies op over identiteit en aspiratie.

Het is om deze redenen dat dit boek religieuze architectuur centraal stelt. Gebouwen kunnen ons iets vertellen over hoe gelovigen zich het immateriële voorstellen, hoe ze dat ervaren, hoe zij zichzelf zien of hoe anderen hen zien, hoe zij zich hun verleden herinneren en hun toekomst verbeelden. De nadruk in dit boek ligt op nieuwe gebouwen, en waar oudere gebouwen centraal komen te staan gaat het om de vraag wat die gebouwen nu doen en betekenen. Daarmee wordt het mogelijk iets te zeggen over hoe religieuze praktijken en voorstellingen veranderen en zich aanpassen aan de moderne tijd.

De koepel van Hoofddorp

Waarom slaagt de ene ruimte er veel beter in het goddelijke op te roepen dan de andere? Dat is de vraag die de Britse theoloog David Brown zich stelt in zijn boek God and Enchantment of Place. Neem bijvoorbeeld de cisterciënzer kloosters zoals die in de middeleeuwen gebouwd werden na Sint-Bernardus van Clairvaux’ aanval op de rijk geornamenteerde kerken uit zijn tijd, bont versierd met duiveltjes, skeletten, apen en andere merkwaardige wezentjes. Zijn oproep tot soberheid leidde tot bijzonder sfeervolle kloosters zoals die van Fontenay in de Bourgogne. Een architectuur die louter werkt met licht, lijnen en basale geometrische vormen blijkt nu uitermate goed samen te gaan met een moderne religieuze architectuur die het heilige al evenzeer poogt te vatten in gestileerde visuele stilte. Maar in Sint-Bernardus’ tijd zelf, schrijft Brown, hield men het in die kloosters nauwelijks uit. De extreme eenvoud vroeg te veel van de gewone sterveling en de verleiding om toch beelden en andere ornamenten binnen te smokkelen was groot. Er waren simpelweg niet genoeg visuele indrukken, stelt Brown.

Voor de gotische kathedralen gold iets soortgelijks. Waar de gotiek een spectaculaire beweging opwaarts introduceerde met bogen en zuilen die hoog naar de hemel reikten, daar vond in het interieur tegelijkertijd een beweging naar beneden plaats in de vorm van de eucharistie die steeds meer in het teken kwam te staan van Christus’ daadwerkelijke aanwezigheid. Beelden en schilderingen brachten Christus, de Maagd en een bonte stoet van heiligen de kerk in. Terwijl de architectuur de blik van de stervelingen naar boven richtte, daalden de heilige hemelbewoners als het ware af om elkaar ergens halverwege, in de gebrandschilderde ramen in het hoogkoor, te ontmoeten.

Volgens Brown is de religieuze architectonische ervaring een samenspel van het immateriële en het materiële, of, in zijn woorden, het transcendente en immanente. Een ruimte zonder suggestie van het transcendente werkt niet. Dat is de reden waarom het zo moeilijk is om een gehuurd zaaltje tot een religieuze ruimte te maken. Zo’n profaan zaaltje heeft geen sfeer. Maar het tegenovergestelde is ook waar. Een ruimte waarin het transcendente wordt opgeroepen als louter een afwezigheid – door eenvoud, leegte, stilte, licht – vervreemdt. Het geheim schuilt in een juiste balans tussen die twee. Een goed ontworpen religieuze ruimte is een paradox: ze roept de mogelijkheid van een andere wereld op die radicaal verschilt van het alledaagse en maakt die tegelijkertijd kenbaar.

Nu is het heel goed mogelijk dat Browns these te zeer voortkomt uit het christelijke idee van de dubbelzijdige natuur van Christus als zowel God als mens om universeel bruikbaar te kunnen zijn. In hoeverre dit ook opgaat voor islamitische of joodse architectuur is nog maar de vraag. Toch is de manier waarop in dit boek naar gebouwen wordt gekeken enigszins gebaseerd op Browns paradox, met dit verschil dat de schrijvers van dit boek antropologen zijn en geen theologen. Anders dan Brown is het niet onze ambitie te bepalen wat goede religieuze architectuur is. Dat waardeoordeel laten we graag aan de gebruikers zelf over. Maar de paradox van Brown helpt ons wel om op een enigszins gelijke manier een ordening aan te brengen in verschillende gebouwen en ruimten. Om iets te kunnen zeggen over de drijfveren en aspiraties van gebruikers en ontwerpers maken ook wij een onderscheid tussen twee kenmerken van religieuze gebouwen. Wij noemen die kenmerken het iconische en het gewone van gebouwen. Het iconische gaat vooral over de publieke plek en uitstraling van religieuze gebouwen. Het gewone raakt meer aan de persoonlijke band die gelovigen met hun religie en gebouwen aangaan.

Om te illustreren hoe die twee samen kunnen gaan, kunnen we het best naar Hoofddorp gaan. Daar, onder de opstijgende vliegtuigen van Schiphol, staat een nieuw moskeegebouw. Het is een tamelijk gewone, Hollandse moskee en heeft met haar rode bakstenen en glazen pui wel wat weg van een directiepand van een middelgroot bedrijf. Het enige dat daarvan afwijkt, is een glazen schacht die voor de bakstenen gevel is geplaatst, een schacht met een lift erin en bovenaan afgetopt met een puntdak, zodat er een minaretje ontstaat. Deze sobere vormgeving is volgens de moskeevoorzitter bedoeld om het gebouw zo veel mogelijk onderdeel te laten zijn van de omgeving. Het gebouw past inderdaad naadloos in de nieuwbouwarchitectuur van Hoofddorp. Binnen wordt die indruk in eerste instantie bevestigd. De kantine en lokalen zien er uiterst profaan uit en op de bovenste verdieping is zelfs een kantoorruimte, die afgehuurd kan worden voor vergaderingen. Pas bij het betreden van de gebedsruimte valt op dat het gebouw ook een koepel heeft. Als je voor de moskee staat is die niet te zien. Alleen wie het belendende afwateringskanaal oversteekt en het gebouw van de zijkant bekijkt, ziet een glimp van de koepel. Binnen valt hij uiteraard wel meteen op. Daar geeft hij licht en volume aan de gebedsruimte.

5. Ar-Rahman-moskee, Hoofddorp.

De keuze voor zo’n bescheiden koepel is een bewuste geweest, vertelt de voorzitter. Een zichtbare koepel past volgens hem niet in Hoofddorp. Een koepel zou voor de buurtbewoners een symbool kunnen zijn van een vreemde religie, een teken waar ze zich aan zouden kunnen storen. Maar aan de binnenkant wilde de gemeenschap graag dat de moskee er als een moskee zou uitzien. En daar hoort een koepel bij. De voorzitter: ‘Je ziet de koepel van buiten bijna niet, maar voor ons is die mooi van de binnenkant.’

In deze overwegingen over de omvang van de koepel – waar overigens ook financiële redenen aan ten grondslag hebben kunnen liggen, want een koepel is relatief prijzig – toont zich het gewone en het iconische. Het moskeebestuur vermoedde tijdens de ontwerpfase dat een koepel voor de buurtbewoners weleens een iconische publieke betekenis zou kunnen hebben. Het zou een bekend en niet te negeren beeld kunnen zijn dat hen dagelijks aan de aanwezigheid van moslims herinnert. Een minder opvallend gebouw met een minaret in de vorm van een glazen liftschacht zou de buurt wellicht minder een doorn in het oog zijn. Voor het bestuur was het een klein offer om de koepel zo klein te maken dat hij nauwelijks zichtbaar is. Voor de moskeebezoekers heeft de koepel namelijk een andere functie. Zij wilden aan de binnenkant graag een conventionele ruimte, een gebedsruimte zoals ze die gewend waren, een – in hun ogen – heel gewone gebedsruimte. Daar hoort een koepeltje bij. Zonder koepel zou de gebedsruimte ook wel voldoen, maar dat zou toch minder gebruikelijk zijn.

Wat wij het gewone van religieuze ruimten noemen appelleert aan gewoonte – vandaar onze keuze voor de term gewoon. Het gaat over continuïteit, vertrouwdheid en een zekere mate van tijdloosheid. Een plek is ons intiem omdat die zo gewoon is. We kennen er de weg en worden er niet verrast. Soms maken we hier of daar wat schoon of vernieuwen een verflaag, zodat we met nieuwe ogen naar de vertrouwdheid kunnen kijken en onze waardering voor de plek verversen. Maar echt verbazen doet de plek ons niet. Integendeel, de plek faciliteert onze gewoonten. De kwaliteit van de plek – de geur, het licht, de spullen die er staan – is ons zo vertrouwd dat ons lichaam bijna automatisch de dingen doet die het gewend is te doen. In die versmelting van de plek en lichamelijke gewoonte ontstaat de illusie dat de wereld kenbaar, veilig en goed kan zijn.

De iconische kwaliteit van gebouwen gaat over iets anders. We gebruiken dat begrip in zijn populaire betekenis als een beeld dat onze aandacht trekt en op ons netvlies blijft kleven. We gaan voorbij aan de meer technische betekenis van een icoon als een symbool dat een letterlijke weergave is van wat het verbeeldt. In onze definitie heeft het iconische te maken met expressie en identiteit. Het iconische wil iets betekenen en een verschil maken. Het iconische kan ook onderdeel zijn van strijd, emancipatie, maatschappelijke onrust. Een koepel kan iconisch zijn omdat die, voor sommige mensen en in sommige contexten, de islam vertegenwoordigt. Maar het iconische is niet beperkt tot dergelijke conventionele vormen. Ook nieuwe innovatieve ontwerpen kunnen iconisch zijn in hun poging een nieuwe vorm van religie tot uiting te brengen.

Het iconische en het gewone zijn in zekere zin tegengesteld aan elkaar. Iconische gebouwen zijn landmarks, vallen op, worden gefotografeerd, terwijl gewone gebouwen even onbeduidend zijn voor de voorbijganger als vanzelfsprekend voor de regelmatige bezoeker. Iconische gebouwen verdrijven de verveling terwijl een gewone ruimte de verveling juist omarmt en transformeert tot vertrouwdheid. Iconische gebouwen kunnen een aspiratie uitdrukken, in gewone gebouwen wonen herinneringen. Het iconische fascineert ons maar we raken er ook snel op uitgekeken. Wat voor de een gewoon is kan voor een ander iconisch zijn, en andersom. De grens tussen het gewone en het iconische is, kortom, niet strikt maar fluïde en veranderlijk. Veel van wat nu iconisch is loopt de kans ooit gewoon te worden. Het omgekeerde komt trouwens ook voor. Denk aan een doodgewone, negentiende-eeuwse kerk die opeens iconisch wordt als die dreigt te worden gesloopt.

Met deze twee begrippen – het gewone en het iconische – kijken we naar religieuze gebouwen, hoe ze worden ontworpen, gebouwd, ingericht, gebruikt, beklad, afgebroken of ontheiligd. Al die praktijken zeggen iets over hedendaagse religie. Het iconische dat we in die praktijken vonden gaat over de behoefte aan uitzonderlijke ervaringen, het verlangen beroerd te worden door iets buiten jezelf, opgetild te worden uit je dagelijkse leven en deel te zijn van iets groters dan je wereldse ik. In meer aardse vorm gaat het over de ambitie om onderdeel te zijn van het verleden of de toekomst, om je met trots of nostalgie verbonden te voelen met een traditie die langer leeft dan jezelf. Het gewone staat voor de behoefte aan continuïteit, voor gewoonte in plaats van ervaring, herinnering in plaats van geschiedenis, intimiteit in plaats van extase. Je kunt het verschil misschien het best ervaren door te letten op wat een gebouw doet met je ademhaling. Het iconische heeft de potentie je de adem te benemen. Het gewone nodigt je uit om dieper uit te ademen.

Het boek en de auteurs

Dit boek is ontstaan uit het onderzoek van de hoofdauteur, Oskar Verkaaik. Dat onderzoek begon als een antropologische verkenning van de vormgeving van Nederlandse moskeeën, maar breidde zich al snel uit naar moskeeën elders in Europa, en vervolgens naar synagogen en kerken. Kort daarop begonnen ook de twee andere auteurs, Pooyan Tamimi Arab en Daan Beekers, met onderzoek naar religieuze gebouwen. Pooyan schreef een proefschrift over de azaan, de islamitische gebedsoproep, en de discussies die dat in het Westen oproept. Maar in de zijlijn daarvan heeft hij zich ook beziggehouden met andere controverses omtrent nieuwe moskeegebouwen. Eén aspect daarvan is het gebruik om allerlei nieuwe moskeeën uit te roepen tot megamoskeeën of zelfs ‘de grootste van Europa’. Moslims zijn kennelijk zo trots op hun gebouwen, en tegenstanders hebben daar kennelijk zo’n aversie tegen, dat beide groepen behoefte hebben die gevoelens op te blazen door nieuwe moskeeën te laten wedijveren in de strijd om ‘de grootste van Europa’. Over het genre van de megamoskee is in dit boek een hoofdstuk opgenomen.

Nadat Daan Beekers zijn proefschrift naar de geloofsbeleving van jonge moslims en christenen had afgerond, richtte hij zich op het hergebruik van de vele leegstaande kerkgebouwen in Nederland. Daarover zijn twee hoofdstukken in dit boek opgenomen. Eén hoofdstuk gaat de verbouwing van een Amsterdamse katholieke kerk tot danscentrum en de discussies en gevoelens die de herbestemming van kerkgebouwen oproepen. Het tweede hoofdstuk beschrijft de lotgevallen van een eveneens katholiek kerkgebouw aan de Amsterdamse Rozengracht, dat nu een moskee is geworden.

Wanneer Pooyan of Daan aan het woord komen, wordt dat aangegeven doordat boven het hoofdstuk hun naam staat vermeld. Alle andere hoofdstukken zijn door Oskar geschreven.

De opbouw van het boek is als volgt. Het opent met twee hoofdstukken over moskeeën. In het eerste staat het ‘gewone’ en intieme van de moskee centraal, in het tweede het ‘iconische’ karakter van de zogenoemde megamoskee. Daarna volgen twee hoofdstukken over synagogen. Het eerste gaat over nieuwe, iconische synagogen in Duitsland en alle discussies die de nieuwe joodse architectuur daar oproept. Het tweede stelt de restauratie van synagogen in Nederland centraal en verbindt dat met het joodse, maar ook islamitische, verlangen naar een herstel van traditie en gewoonte. Dan volgen drie hoofdstukken over kerken, verdeeld over een hoofdstuk over naoorlogse nieuwbouwkerken, gevolgd door de twee hoofdstukken van Daan Beekers over leegstand en hergebruik. In het laatste hoofdstuk richt de aandacht zich op de relatie tussen gelovigen en ongelovigen, en dan vooral de controverses die ontstaan rondom nieuwbouwmoskeeën. Het boek eindigt met een slotwoord over de waarde van etnografisch onderzoek naar religieuze gebouwen.

2. De poldermoskee

Langs het smalle weggetje dat van het station Almere Oostvaarders naar de Omar ibn al-Khattab-moskee voert is geen straatverlichting. Het is aardedonker. De diepe duisternis markeert de uiterste rand van de Randstad waar de stedelijke agglomeratie abrupt ophoudt en overgaat in door planologen aangelegde wildernis. Dat donkere gat voor me, dat zijn de Oostvaardersplassen.

Hier, op de drempel van stad en natuur, is tussen 2010 en 2015 een moskee gebouwd. Ik heb de totstandkoming vanaf aanvang gevolgd.

Brahim Latife, de voorzitter van de moskeevereniging, verwelkomt me. Hij heeft ook de architect, Gerard Rijnsdorp, uitgenodigd. In de gebedsruimte voor vrouwen zijn de mannen nog aan het bidden omdat de ruimte voor mannen nog niet klaar is. Brahim laat me onderwijl het gebouw zien. In de ontvangsthal is een grote inbouwkeuken geplaatst die in Duitsland is aangeschaft, waar dergelijke dingen volgens Brahim goedkoper zijn dan in Nederland. Hij laat de klaslokalen zien waar kinderen onder begeleiding aan hun huiswerk werken. In het kamertje waar de bibliotheek moet komen zijn nu nog lessenaars en tapijten opgeslagen. De pas betegelde wasruimte ziet er fris en schoon uit.

We nemen de lift naar de begane grond waar de gebedsruimte voor mannen komt. Op de kale vloer staan bouwmaterialen. Er staat ook een motorfiets. Juist nu we er rondlopen, komt de eigenaar, een grote man in een leren jack, zijn motor ophalen. Hij vertelt dat hij in drie weken tijd drie bekeuringen van 99 euro heeft gekregen wegens fout parkeren, vandaar dat hij zijn motor binnen heeft gezet. Brahim vraagt verbaasd: ‘Bekeuringen? Hier op onze parkeerplaatsen?’ Nee, zegt de man, ergens anders in de stad. Brahim geeft hem een visitekaartje van Ed, de wijkagent. Ed, zegt Brahim, is een goede kerel, een aanspreekpunt, voor rede vatbaar. Hij komt hier vaak, houdt een oogje in het zeil en hoort van de moskee graag wat er zoal in de buurt speelt.

In de ruimte die het kamertje van de imam wordt, staan nu nog de beeldschermen van de bewakingscamera’s. Het zijn er wel een stuk of tien. Brahim doet daar luchtig over. Camera’s horen wat hem betreft bij de standaarduitrusting van een moskee, zoals elektriciteit en riolering. Ik herinner me hardop dat de moskee ooit met eieren is besmeurd. Ja, beaamt Brahim, en met een hakenkruis. Ook daar maakt hij niet echt een punt van. Natuurlijk, er is het nodige voorgevallen, maar wat wil je? De PVV is de grootste partij in Almere. Ze hebben campagne gevoerd met ‘geen nieuwe moskeeën’. Ze moesten wel wat doen.

‘Wilders heeft hier een filmpje opgenomen,’ zegt Brahim enthousiast. Dat was een hele belevenis. De PVV-voorman had zijn eigen bewaking meegenomen, agent Ed wist van niks. De mensen in de moskee hadden Wilders nog uitgenodigd voor een kopje thee, maar daar was hij niet op ingegaan.

Het filmpje heeft de moskee niettemin geen windeieren gelegd. Ze hebben er een eigen versie van gemaakt. Aan een broeder met een Limburgs accent is gevraagd een alternatieve tekst in te spreken die onder de beelden is gemonteerd. Als ze naar andere moskeeën in de omgeving gaan om te collecteren, laten ze dat filmpje zien en dat leidt regelmatig tot gulle giften.

De moskeegemeenschap in Almere bestaat voor het grootste deel uit mensen die oorspronkelijk afkomstig zijn uit Marokko en dat geldt ook voor de bezoekers van de moskeeën waar gecollecteerd wordt. Op dat soort plekken kent iedereen Wilders, zelfs al voordat hij had opgeroepen tot zijn ‘minder minder Marokkanen’.

Op zijn telefoon laat Brahim het filmpje zien. Het is te vinden op youtube: https://www.youtube.com/watch?v=oUmP8PSweQo. Het begint met een beeld van de PVV-meeuw met daaronder een mannenstem die de laatste zin van de gebedsoproep reciteert. Daarna komt Wilders in beeld met op de achtergrond de moskee en de brede rug van een enigszins kromgebogen bewaker die onrustig om zich heen kijkt. Wilders reciteert de ta’awwudh, gevolgd door de bismillah, de twee Arabische spreuken die in het Nederlands Ik zoek mijn toevlucht in God tegen de Satan/ in de naam van God, de Erbarmer, de meest Barmhartige betekenen. Terwijl Wilders zijn lippen beweegt, horen we in het Limburgs: ‘Beste broeders en zusters, we mogen het belang van de moskee niet vergeten. Wij dragen allemaal een verantwoordelijkheid. De moskee vervult een zeer belangrijke religieuze’ – de g van religieuze slist een beetje, zoals vroeger bij de Limburgse katholieken – ‘en maatschappelijke rol in onze samenleving. Het is onze verantwoordelijkheid te zorgen voor een geschikte plek waar ouderen, jongeren, vrouwen, kinderen kunnen blijven bidden en de islam nog beter leren kennen. Daarom vragen we iedereen de bouw van de moskee te steunen. Vergeet niet dat onze Profeet, sallallahu alaihi wa sallam’ – Arabisch voor ‘vrede zij met hem’ – ‘heeft gezegd: degene die een moskee bouwt, al is het de grootte van een nest van een vogel, of zelfs kleiner, voor hem zal Allah een huis bouwen in het paradijs…’ Et cetera.

Na afloop van het filmpje zegt Gerard, de architect, op zijn karakteristieke droge en bescheiden manier: ‘Hij heeft de moskee mooi in beeld gebracht.’ Dat is waar. Het gebouw is vanuit een laag standpunt gefilmd waardoor het groter en imposanter lijkt dan het werkelijk is. Je ziet ook goed het contrast tussen het stoere metselwerk van de sokkels waarop de minaretten zijn geplaatst, en het veel lichtere, enigszins turquoise centrale deel opgetrokken uit transparante glazen bouwstenen. Ook de minaretten zelf, vierhoekig en samengesteld uit een met een patroon gezeefdrukt glas, komen goed tot uiting. Je ziet zelfs de wat kitscherige bolletjes bovenop. Rechts bovenin lijkt het PVV-symbool, de getekende meeuw, juist van de minaret op te vliegen op weg naar… tja, naar waar? De Oostvaardersplassen?

We gaan naar boven, het dak op, mijn favoriete deel van het gebouw. Tijdens de bouw hebben we hier vaak gestaan, in weer en wind, uitkijkend over het verre oosten van Almere. Aan de westkant kijken we uit op flatgebouwtjes met starterswoningen met daarachter een hindoetempel die min of meer tegelijkertijd met de moskee is gebouwd. Aan de noordkant wordt onze blik belemmerd door de Hanzelijn, de spoorlijn naar Lelystad en verder, met daarachter de Sieradenbuurt, woonplaats van enkele van de meest actieve leden van de MoskNee-groep die tegen de bouw van de moskee is. Aan de zuidkant ligt de Evenaar, een absurd brede uitvalsweg met dubbele rijbanen, gescheiden door een weidse strook met grasperkjes en omheinde trapveldjes. Over de lage huizen heen kijken we tot voorbij het einde van de stad.

Er is inmiddels een maantje opgekomen. Elke keer als we tijdens de bouw het dak op gingen, zei Brahim: ‘Hier komt een dakterras’, en dat zegt hij ook nu weer. Je kunt zien dat hij zich erop verheugt hier ’s zomers op een stoel te zitten, een kopje thee te drinken en uit te kijken over de wijk waar hij woont. Van binnenuit zullen de minaretten dan verlicht worden, een zacht wit licht, geen groen, wat weliswaar de kleur van de islam en de vrede is, maar waar sommige buurtbewoners misschien aanstoot aan kunnen nemen.

Ik vraag Brahim of de koepel er nog komt. De koepel was tijdens de ontwerp- en bouwfase altijd een heikel punt dat zo lang mogelijk vooruit werd geschoven. De moskee is om een soort lichtschacht gebouwd. Gerard zei altijd dat die geïnspireerd is op de binnenplaatsen in Marokko en Andalusië. Daar zijn de binnenplaatsen open, maar in verband met het Hollandse weer had hij een doorzichtige koepel bedacht die voor beschutting moest zorgen en daarnaast de gebedsruimte mooi zou verlichten. Maar toen de uitvoeringsfase eenmaal aanbrak bleek een koepel nogal duur te zijn. Vandaar dat de plek waar de koepel zou moeten komen voorlopig was dichtgetimmerd met houten platen die weer bedekt waren met bitumen zodat het binnen droog bleef. Daarmee was het effect van de binnenplaats natuurlijk helemaal weg.

Het is gelukt, vertelt Brahim. Ze hebben een betaalbare oplossing kunnen vinden. Binnen enkele weken zal de koepel gemonteerd worden. Hij blijft vrij laag, net iets hoger dan de balustrade, maar omdat die in het midden van het dak staat, enkele meters van de rand, kun je hem vanaf de straat vermoedelijk niet zien. Gerard zegt: ‘Misschien als je helemaal aan het andere eind van de Evenaar gaat staan, misschien zie je hem dan.’ Hij bedoelt die superbrede boulevard aan de zuidkant van de moskee.

De anti-moskee

Vanaf de jaren negentig zijn er in Europa op bredere schaal nieuwe moskeegebouwen gebouwd, een trend die zich sindsdien heeft voortgezet en versneld. Dat leidde al gauw tot een reactie vanuit de hoek van architectuurcritici die zich opwonden over de lelijkheid van die gebouwen. De lijst van die klagers is lang: de Nederlandse antropoloog en architectuurhistoricus Eric Roose heeft ze allemaal op een rijtje gezet in zijn proefschrift over moskeedesign in Nederland. Het bezwaar komt er in essentie op neer dat de nieuwe Europese moskeeën niet modern genoeg zouden zijn. Volgens de critici zijn nieuwe moskeeën fantasieloze gebouwen, versierd met een obligaat minaretje, boogje of koepeltje die op een al te gemakkelijke manier de islam moeten verbeelden. Die minaretjes en koepeltjes zouden bovendien goedkope imitaties zijn van wat je zoal in Turkije, Marokko of andere islamitische landen aantreft.

In Nederland introduceerden de architecten Ergün Erkoçu en Cihan Bugdaci de term ‘heimweemoskee’ om dat gebrek aan innovatie aan de kaak te stellen. Aan het bouwen van een nieuwe moskee ging volgens hen nauwelijks enige vorm van reflectie vooraf: altijd weer viel men terug op de reflex het bekende te kopiëren. Sindsdien hebben journalisten die lekkerbekkende term met enige regelmaat overgenomen, en ook in vakkringen is de term ingeburgerd. Zo staat er op de website deArchitect.nl: ‘Moskeeën in Nederland zijn er in twee soorten: heimweehuizen, refererend aan historische voorbeelden, en verborgen gebedsruimten in leegstaande scholen en voormalige kerken.’

Nu bleek al tijdens de eerste vergadering over de te bouwen Omar ibn al-Khattab-moskee dat deze omschrijving niet opging voor de plannen van het bestuur. Men had duidelijk meer revolutionaire voornemens. Hoe revolutionair, daarover bleken de meningen verdeeld. Maar dat het geen heimweemoskee zou worden, daar was iedereen het over eens.

Aanvankelijk was het niet mijn voornemen geweest om naar Almere te gaan. Ik kwam daar terecht dankzij een interview met Gerard Rijnsdorp, de architect die al meerdere moskeeën had ontworpen. Nadat we uitgebreid over zijn al voltooide projecten hadden gesproken, vertelde hij dat hij op het punt stond in Almere aan een nieuw project te beginnen. Ik vroeg hem of ik het hele traject mocht volgen en dat vond hij goed. Ook het moskeebestuur had geen bezwaren. Vandaar dat ik op 19 augustus 2010, midden in in de ramadan, voor het eerst naar Almere ging.

De moskee zat nog in een tijdelijk onderkomen. In een schoolgebouw werden enkele lokalen gehuurd die waren ingericht als gebeds- en kantoorruimte. Er was een aantal bestuursleden aanwezig, onder wie Brahim Latife, die zich presenteerde als de projectleider, en iemand die zich voorstelde als Said, vicevoorzitter van het bestuur. Beiden jongemannen: ik had al gauw door dat zij de twee invloedrijkste figuren binnen het bestuur waren. Said was mager, sprak snel en informeel, droeg een spijkerbroek en had een rossige hipsterbaard. Brahim was ook mager, sprak bijna even snel als Said, maar schoor en kleedde zich wat formeler. Brahim had een technische baan, Said werkte bij een verzekeringsbedrijf.

Behalve de bestuursleden en Gerard de architect waren er twee jongens aanwezig die zich voorstelden als Abdel en Muhammad, studenten aan de Technische Universiteit van Delft. Ik dacht eerst dat zij in het kader van een stage aanwezig waren, maar zij bleken ambitieuzere plannen te hebben. Als studieopdracht hadden zij een ontwerp voor een zogenaamde lichtmoskee gemaakt waarvan ze een tekening hadden opgehangen in de gebedsruimte. Ze beschreven hun ontwerp als een platte doos met een ‘lichtbak’ die op zijn korte kant was gezet bij wijze van minaret. Het idee was dat er tijdens gebedstijden een lichtstraal omhoog zou stralen, ‘zoals bij een disco’. Dat zou het probleem van de gebedsoproep oplossen. Om dat via luidsprekers te doen vonden ze ouderwets en niet bij Nederland passen.

Een van de studenten vertelde: ‘We hebben dit ontwerp gemaakt om de moskee te helpen geld te besparen. We hebben met twintig moskeeleden gesproken die allemaal wat anders wilden, allemaal iets wat op de moskee in hun oude dorp leek. Maar wij zijn teruggegaan naar de eerste moskee. We hebben de Hadith erop nageslagen. Back to the basics. Die eerste moskee is een functionele moskee. Eigenlijk wilden de bestuursleden wat anders, maar wat konden ze zeggen? De Hadith was duidelijk.’

De Hadith is de verzameling overleveringen van uitspraken en gedragingen van de profeet Mohammed, die sommige moslims zien als een richtlijn voor hun eigen gedrag.

Een van de jongens woonde in Almere, de ander in Swifterband. Ze reisden dagelijks naar Delft voor hun studie. Abdel droeg een intrigerend T-shirt met de tekst Punishment for your sins met het mysterieuze jaartal 1970 eronder. Dat kon niet zijn geboortejaar zijn, daar was hij veel te jong voor.

Gerard begon zich ondertussen wat ongemakkelijk te voelen. Hij vroeg zich af wat nu precies de bedoeling was. Moest hij met de twee studenten samenwerken? Abdel zei: ‘Ja. Om geld te besparen.’ Gerard legde uit dat architect een moeilijk beroep is. Na je studie moest je nog eens twee jaar stage lopen voor je je officieel architect mocht noemen. Hij had bovendien een commercieel bedrijf te runnen. Hij zei ook: ‘Een gebouw ontwerpen is tien procent inspiratie en negentig procent transpiratie.’ Ik kreeg de indruk dat hij twijfelde aan het vakmanschap van de jongens.