De draad weer oppakken

Trauma- en rouwverwerking

Jeroen Kleijne

AUP

De interviews met Dennis, Tamara, Willie, Dieuwertje, Monique, Hilde en Henny verschenen eerder in Psychologie Magazine; het interview met Klaaske stond in MAX Magazine.

Ontwerp omslag: Duif & Bode

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6298 376 2

e-ISBN 978 90 4853 413 5 (pdf)

e-ISBN 978 90 4853 414 2 (ePub)

NUR 770

Uitgeverij AUP is een imprint van Amsterdam University Press.

© Jeroen Kleijne / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2017

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Inleiding

Nog niet zo lang geleden kreeg ik een telefoontje van Annette, de pleegmoeder van Yoni. Of hij als havo-scholier – toen zeventien jaar – een paar weken stage bij mij mocht lopen: “Yoni schrijft zelf verhalen en wil misschien wel journalist worden.” Normaal gesproken zeg ik als drukbezette zzp’er niet snel ja tegen zo’n verzoek, maar in dit geval kon ik eigenlijk niet weigeren. Yoni en ik delen namelijk een groot verlies – al is je moeder verliezen iets heel anders dan het verliezen van een vriendin, zeker in dit geval.

Ruim acht jaar geleden werd Maria, de moeder van Yoni, vermoord door haar man, Yoni’s vader. Maria werkte als leerkracht op de basisschool van mijn twee oudste dochters en ik ging als betrokken ouder al elf jaar met haar mee op schoolkamp. Ik was vreselijk geschokt toen ik het afschuwelijke bericht hoorde en ook Maria’s leerlingen, collega’s en vrienden waren allemaal lange tijd volledig van slag. Maar het verlies was het grootst voor haar zoon Yoni en Tamara, zijn oudere zus. Tamara moest een dag na de moord bevallen van haar eerste kind, Yoni had als twaalfjarige met eigen ogen gezien hoe zijn vader zijn moeder met messteken om het leven bracht.

Het was een bijzondere ervaring om tijdens zijn stage twee weken met Yoni op te trekken. Niet alleen deed hij ijverig allerlei klussen als leerling-journalist, ook kreeg ik zo de kans om herinneringen op te halen aan Maria – en vertelde hij een paar keer openhartig over zijn kant van het verhaal. Ik was onder de indruk van zijn positieve levensinstelling en zijn open blik op de wereld – gelukkig wist ik al dat hij in het beste pleeggezin terecht is gekomen dat je je kunt voorstellen.

De levensgeschiedenis van Yoni is een van de verhalen die mij geïnspireerd heeft om de interviewserie ‘Overlevers’ te maken voor Psychologie Magazine en uiteindelijk ook om dit boek te schrijven. Ik vind het heel bijzonder om te zien over hoeveel veerkracht sommige mensen blijken te beschikken. Hoe pak je na zo’n schokkende gebeurtenis of een ingrijpend verlies de draad van je leven weer op? Hoe moeilijk is dat eigenlijk? En wat kun je doen om dat vaak langdurige proces zo goed mogelijk door te komen? Deze en andere vragen probeer ik in dit boek zo goed mogelijk te beantwoorden.

Yoni heb ik uiteindelijk niet geïnterviewd. Ik vond hem toen net te jong. Het verhaal van zijn zus Tamara staat wel in dit boek, evenals de getuigenissen van dertien andere mensen. Zoals het verhaal van Dennis, die zijn vrouw en kind verloor op de dag van de bevalling. Wilco, die jarenlang ten onrechte in de gevangenis zat. En Willie, die een groot deel van haar gezicht en lichaam verbrandde bij de nieuwjaarsbrand in Volendam. Allemaal mensen van wie het leven van het ene op het andere moment totaal op zijn kop stond. En met wie het in het algemeen nu gelukkig een stuk beter gaat. Hun aangrijpende en inspirerende verhalen heb ik verweven met nuttige informatie over trauma- en rouwverwerking.

Het verdriet om verloren dierbaren of de impact van een andere schokkende gebeurtenis laat op een bepaalde manier altijd zijn sporen na. Niemand komt ongeschonden uit de strijd. Toch ben ik er inmiddels van overtuigd geraakt dat er vrijwel altijd een weg omhoog is, al is die weg soms lang en bochtig. Ik hoop dat de verhalen in dit boek en de adviezen van deskundigen mensen kunnen inspireren om toch een uitweg te zoeken, met steun van hun naasten én professionals, om een nieuwe betekenis te geven aan hun leven en van elke dag iets te maken.

Ik wens jullie allemaal het allermooiste, beter dan beste bestaan. Leef hard en goed, en schoon en wild. Kijk goed, voel beter. Wees niet bang. Kies voor wat u blij maakt, wat het ook moge zijn. Durf te proberen wat te lastig lijkt. Leg de lat hoog genoeg. Koester en laat u koesteren. Geef anderen wat ze verdienen, en uzelf minstens ook. Blijf hopen, willen, dromen, wensen. Wees kwetsbaar en sterk, en lief voor kleine dieren. En drink op tijd en stond een goed glas, dat helpt altijd.

Uit: Vele hemels boven de zevende, Griet Op de Beeck

Inhoudsopgave

Inleiding

1. Als een donderslag bij heldere hemel

2. De eerste schok

3. Overweldigd door emoties

4. De draad weer oppakken

5. Stagnatie en terugval

6. Vormen van behandeling

7. Het leven weer zin geven

Dankwoord

Literatuurlijst

1. Als een donderslag bij heldere hemel

On and on the rain will fall like tears from a star

On and on the rain will say how fragile we are

– Fragile, Sting

Dennis

Het aangrijpende verhaal van Dennis (53) begint met de zwangerschap van zijn vriendin. Het is inmiddels zo’n vijftien jaar geleden, maar hij herinnert het zich nog als de dag van gisteren. “Hedy was mijn buddy, mijn eerste echte liefde. We zijn achttien jaar samen geweest. Het was een onwerkelijk gevoel toen ze zwanger raakte, ik wilde eigenlijk geen kinderen. Maar toen het eenmaal zover was, voelde ik me heel betrokken. Ik ging mee naar de vroedvrouw, smeerde haar buik in met olie, masseerde haar rug als ze pijn had. We beleefden het echt samen.”

Dennis’ vriendin is aan het eind van de zwangerschap bijna twee weken over tijd. Toch is ze vastbesloten om thuis te bevallen. “Op de dag dat de weeën begonnen, waren we er helemaal klaar voor. De verwarming een graadje hoger, kaarsjes aan, een baarkruk midden in de kamer… Het duurde lang voor ze volledige ontsluiting had, toch mocht ze na een tijdje gaan persen van de verloskundige. Op de stoel, zittend, staand… En ik helpen natuurlijk, zo goed als ik kon. Op een bepaald moment zag je dat ze geen kracht meer had, de baby kon volgens de verloskundige niet verder dalen in het bekken. Met onze eigen auto zijn we toen heel snel naar het ziekenhuis gereden.”

In het ziekenhuis besluit de gynaecoloog meteen dat het een keizersnee moet worden. Hedy’s bekken is te smal en ze wordt onmiddellijk naar de operatiekamer gebracht. Dennis: “Het hartje van de baby klopte nog, Hedy’s bloeddruk was goed, ze was alleen kapot van al die uren dat ze weeën had opgevangen. De gynaecoloog maakte de indruk dat het allemaal goed zou komen. Mij stuurden ze naar een ander kamertje om van die groene operatiekleding aan te trekken.”

Wat voor Dennis de mooiste dag van zijn leven moet worden, verandert in korte tijd in een nachtmerrie. “Op het moment dat ik die operatiekamer binnenstapte, zag ik meteen dat het foute boel was. Dat beeld vergeet ik nooit meer. Al die mensen in de operatiekamer, de verpleegkundigen, de anesthesist, de gynaecoloog en zijn assistent die bezig waren met de incisie… Ik zag de paniek in hun ogen. ‘Alles gaat goed hoor’, riep iemand, maar het witte vocht stroomde uit de infuusnaalden en uit Hedy’s neus. Ze zakte steeds verder weg. Ik keek nog één keer, ze mompelde wat en ik zei: ik hou van je. Op dat moment kwam de anesthesist naar me toe. ‘Uw kind is overleden’, en hij douwt mijn zoontje zo in mijn armen.”

‘Ik zag de paniek in de ogen van de gynaecoloog’

Dennis is op dat moment totaal lamgeslagen. “Ik stond op en liep als een zombie de gang op, met mijn kind dood in mijn armen. Hedy’s moeder en stiefvader stonden te wachten op het blije nieuws. Het gaat niet goed, was alles wat ik kon zeggen. Mijn kind voelde als een pakketje. Ik kon alleen maar aan Hedy denken, ik gaf de baby snel aan haar moeder. Ik voelde totale paniek, wanhoop, en vooral onmacht. Dat woord haat ik nog steeds, onmacht. Onrustig liep ik door de gangen. Ineens stonden er drie artsen voor mijn neus. ‘Meneer, we hebben een spijtige mededeling: uw vrouw is overleden.’ Ondanks het kalmeringspilletje dat ik had moeten slikken, werd ik helemaal gek. Ik trok hele plukken haar uit mijn hoofd, smeet met alles wat daar stond… Stoelen, lampenkappen, zelfs een plantenbak van honderd kilo. Pas toen mijn broer me vastgreep en zei dat ik rustig moest zijn, blies ik alle woede eruit. Ik ben in een hoekje gaan zitten met mijn hoofd in mijn handen. Totaal kapot, alles deed pijn.”

Vier rouwtaken

Als je zoiets vreselijks meemaakt als Dennis, staat je leven in één keer totaal op zijn kop, als een donderslag bij heldere hemel. Hetzelfde is gebeurd bij de dertien andere mensen in dit boek die een levensveranderende gebeurtenis en/of een ingrijpend verlies hebben meegemaakt. Zij verloren volkomen onverwacht een of meer dierbare personen, raakten lichamelijk zwaar beschadigd of maakten iets anders mee waardoor hun leven voorgoed veranderd is. Wat gebeurt er met je als je zoiets meemaakt? En hoe kom je zoiets ooit weer te boven? Die vragen probeer ik in dit boek zo goed mogelijk te beantwoorden.

Het verwerken van een schokkende gebeurtenis of een ingrijpend verlies doet iedereen op zijn eigen manier. Een belangrijke leidraad in dit boek zijn echter de rouwtaken van William Worden, die je kunnen helpen om de periode na een schokkende gebeurtenis of een ingrijpend verlies zo goed mogelijk door te komen. Volgens Worden heeft een nabestaande een aantal taken te volbrengen voor hij of zij werkelijk een nieuwe start kan maken en weer vooruit kan kijken. Het gaat in Wordens visie om vier belangrijke rouwtaken:

1. De realiteit onder ogen zien.

2. Het ervaren en aanvaarden van de pijn.

3. Aanpassen aan een nieuw leven.

4. De overledene een nieuwe plaats geven.

In de volgende hoofdstukken ga ik verder in op het uitvoeren van deze rouwtaken. Omdat de gevolgen van een ingrijpend verlies en een schokkende gebeurtenis volgens deskundigen vergelijkbaar zijn, heb ik ervoor gekozen om deze rouwtaken ook toe te passen op het verwerken van een schokkende gebeurtenis die niet met het verlies van een of meer dierbaren te maken heeft.

Traumatische ervaring

Het is goed om je allereerst te realiseren dat zo’n schokkende gebeurtenis niet noodzakelijkerwijs een ‘traumatische’ ervaring is. Immers: niet iedereen ontwikkelt na zo’n schokkende gebeurtenis een posttraumatische stressstoornis (PTSS) of andere ernstige psychische klachten. Psychiater Eric Vermetten: “Natuurlijk kan zo’n heftige gebeurtenis leiden tot een ernstige ontwrichting van het menselijk bestaan, maar dit soort gebeurtenissen is op zichzelf niet traumatiserend. Dat kun je pas achteraf bepalen. Daarom praten we in ons vak liever over ‘schokkende gebeurtenissen’. Hoe iemand op zo’n gebeurtenis reageert en het herstel dat een persoon laat zien, kan ervoor zorgen dat een gebeurtenis niet traumatiserend is geweest.”

Voor de duidelijkheid: als je na een schokkende gebeurtenis geen PTSS ontwikkelt, maak je een goede kans om er uiteindelijk overheen te komen. Vermetten noemt als voorbeeld het verhaal van de Republikeinse politicus en voormalig gevechtspiloot John McCain, in 2008 de opponent van Barack Obama bij de Amerikaanse presidentsverkiezingen. Van 1967 tot 1973 zit John McCain na een mislukte bombardementsvlucht gevangen in Noord-Vietnam. “Ondanks de gevangenschap en de martelingen die McCain moest doorstaan, had hij geen last van nachtmerries of een posttraumatische stressstoornis. Praat je desondanks over een traumatische ervaring? Nee, over een schokkende gebeurtenis.”

De definitie van het woord ‘trauma’ volgens Van Dale laat aan duidelijkheid niets te wensen over: ‘kwetsing van de psyche door een hevige gemoedservaring die een blijvende stoornis teweegbrengt’. Toch wordt het woord trauma tegenwoordig vaak gebruikt voor de gebeurtenis zelf (‘hevige gemoedservaring’) in plaats van voor de gevolgen van de gebeurtenis (‘kwetsing van de psyche’). Psychiater Berthold Gersons heeft daar wel een verklaring voor: “Het woord ‘trauma’ geeft mensen in sommige gevallen een positieve bekrachtiging van wat ze hebben meegemaakt. Een dergelijk stempel geeft mensen recht op hulp en compensatie, het zorgt voor bevestiging en erkenning van hun leed. Dat past in een tijd waarin bijvoorbeeld slachtoffers ook spreekrecht krijgen in de rechtbank.”

De realiteit is dat slechts een relatief kleine groep van de mensen die een ‘schokkende gebeurtenis’ meemaakt een posttraumatische stressstoornis ontwikkelt. Berthold Gersons: “Internationale cijfers spreken over 5 tot 15 procent, uit Nederlandse onderzoeken komt een cijfer naar voren van 7 procent. In de beeldvorming ligt dat anders, daar ligt de nadruk vaak op PTSS. Natuurlijk kan het grote gevolgen hebben als je zo’n schokkende gebeurtenis meemaakt, maar bij de Bijlmerramp hanteerden we al de definitie: ‘normale reactie op een abnormale gebeurtenis’. Zo’n gebeurtenis heeft een enorme impact, maar je bent niet automatisch getraumatiseerd. Overigens is het wel apart om je te realiseren dat een traumatische stoornis de enige psychische aandoening is waarvoor je iets moet hebben meegemaakt, of het nu gaat om de Holocaust, een geweldsmisdrijf of seksueel misbruik.”

Mogelijke oorzaken

Als je wel een PTSS ontwikkelt, is de impact bijzonder groot. Daarom is het goed om op deze plaats eerst nog even stil te staan bij trauma’s en de mogelijke oorzaken daarvan. In het boek Trauma en veerkracht omschrijft Luuc Smit trauma’s als ‘gevolgen van gebeurtenissen die plotseling, overweldigend en levensbedreigend zijn’. Naast deze acute gebeurtenissen kunnen mensen ook getraumatiseerd raken door situaties die langere tijd blijven voortduren. Het moge duidelijk zijn dat een kind dat gedurende meerdere jaren slachtoffer is van huiselijk geweld of seksueel misbruik hierdoor ernstig getraumatiseerd kan raken. In dat geval gaat het om trauma’s van het type II, die veelal een intensieve en langdurige behandeling vragen. In dit boek gaat het echter met name om de acute gebeurtenissen die kunnen leiden tot trauma’s van het type I.

In Nederland maken elke dag mensen dit soort acute, levensbedreigende gebeurtenissen mee. Ze werken in een winkel die wordt overvallen, zijn slachtoffer van verkrachting of uitgaansgeweld of raken betrokken bij een verkeersongeval. Daarnaast kun je getraumatiseerd raken als je een natuurramp meemaakt, zoals een aardbeving of een overstroming – iets wat gelukkig in Nederland minder vaak voorkomt dan elders in de wereld. En dan zijn er natuurlijk ook nog ingrijpende gebeurtenissen die veroorzaakt worden door menselijk handelen of menselijk falen, met voor ons land de Bijlmerramp, de vuurwerkramp in Enschede en de aanslag op vlucht MH17 als trieste voorbeelden. Dit soort eenmalige, acute gebeurtenissen kúnnen leiden tot trauma’s van het type I – en dat is het soort gebeurtenissen waar het in dit boek over gaat. Zoals later in dit hoofdstuk zal blijken, hoef je niet altijd direct getuige te zijn of betrokken te zijn bij zo’n gebeurtenis; ook als nabestaanden kun je ingrijpende gevolgen ondervinden als een van je dierbaren slachtoffer wordt.

Werking van je hersenen

Wat gebeurt er eigenlijk met je als je plotseling in een (levens)bedreigende situatie terechtkomt? In je hoofd wordt de ‘amygdala’ actief: deze hersenkern legt verbanden tussen informatie die van verschillende zintuigen afkomstig is en koppelt deze aan emoties. Je kunt heel boos of juist extreem angstig worden – of allebei tegelijk. De amygdala schat in hoe groot het gevaar is: is het veilig of niet-veilig? Bij niet-veilig gaat er als het ware een alarm af in je lichaam. In de hersenen treedt automatisch het limbisch systeem in werking en alles wat nodig is om met de situatie om te gaan, wordt buiten je wil en controle om geregeld. Je lichaam gaat adrenaline produceren en komt in een overlevingsstand: de survival-mode. Je bent volledig gericht op het overleven van de situatie waarin je je bevindt. Lichaam en geest concentreren zich alleen nog op alles wat er op dat moment moet gebeuren, je voelt geen honger, pijn of vermoeidheid meer. Als het gevaar niet te groot is, blijven de stressreacties binnen het zogenaamde window of tolerance, een voor jou aanvaardbaar spanningsgebied. Zolang je binnen dat spanningsgebied blijft, kun je je emoties en indrukken verwerken en een plek geven.

Bij groot gevaar vallen de stressreacties buiten je window of tolerance en kunnen ze eventueel schade aanrichten. Afhankelijk van de mate van dreiging en het gevaar heeft de mens twee soorten stressopbouw, te weten hyperarousal en hypoarousal. Bij hyperarousal krijg je een verhoogde hartslag en pompt het hart het bloed naar de gebieden die nodig zijn om goed te kunnen reageren. Je spieren komen in de hoogste staat van paraatheid, zodat je die zo nodig meteen kunt gebruiken. Ook je zintuigen gaan optimaal functioneren, zodat je alles kunt waarnemen wat nodig is voor de beste respons. Afhankelijk van de situatie en het karakter van de betrokken persoon blijft de survival-mode soms nog enige tijd actief als het directe gevaar weer geweken is.

Binnen een staat van hyperarousal staan drie basisreacties tot je beschikking: vechten, vluchten of bevriezen (fight, flight or freeze). Wat iemand doet in een bedreigende situatie, is sterk afhankelijk van persoonlijke ontwikkeling en voorkeuren. Ben je door je opvoeding of van nature ondernemend of juist afwachtend? Heb je vaker in dit soort situaties gezeten en weet je daardoor al wat je het beste kunt doen? Natuurlijk speelt de aard van de situatie ook een grote rol.

Als bijvoorbeeld de dreiging zo groot is dat vluchten verreweg de beste overlevingskans geeft, dan zal je lichaam inzetten op vluchten en alles aanwenden om zo snel mogelijk weg te gaan uit de dreigende situatie. Bevriezen is een reactie die we vooral kennen uit het dierenrijk, waar prooidieren zich soms stilhouden in de hoop dat een roofdier zijn interesse verliest. Later in dit hoofdstuk zullen we echter zien dat zelfs een goed getrainde soldaat kan bevriezen in een situatie waar hij het beste zo snel mogelijk uit kan vluchten. Als er sprake is van een groep mensen die samen een schokkende gebeurtenis meemaken, zien we soms nog een vierde basisreactie, die feed wordt genoemd. Bij feed gaan mensen zich volledig richten op de zorg voor anderen en beginnen ze meteen met het regelen van eten en drinken voor de rest van de groep. Ook dit is een instinctieve reactie en geen weloverwogen keuze, zeker als je bedenkt dat de andere groepsleden waarschijnlijk die dag al hebben gegeten – en dus niet meteen behoefte hebben aan voedsel.

Bij hypoarousal vertragen juist alle functies van je lichaam, of vallen ze zelfs helemaal weg. Je hart gaat minder snel kloppen en je gaat langzamer ademen. Mensen met hypoarousal gaan prikkels en stress uit de weg om energie te sparen. Je komt in een toestand terecht waarin het denken en voelen zijn afgevlakt. Voor je omgeving kom je misschien over als rustig, beheerst en introvert, maar innerlijk voel je je vooral moe, chaotisch en machteloos. Hypoarousal komt vaker voor bij mensen met chronische trauma’s (type II), ten gevolge van bijvoorbeeld seksueel kindermisbruik of huiselijk geweld.

Het automatisch verdedigingssysteem van het lichaam – de survival-mode – biedt in het algemeen een goede bescherming tegen plotselinge, dreigende situaties. Als dit systeem goed functioneert, kan daarna de ‘normale’ verwerking beginnen. Het is dus belangrijk dat je na een schokkende gebeurtenis eerst zo snel mogelijk uit de survival-mode komt. De beste manier om uit de survival-mode te komen is ‘naar huis gaan’. Je zoekt een vertrouwde plek op, een plek waar je je veilig voelt. Dit kan natuurlijk je eigen huis zijn, maar ook een andere plek waar je samen bent met naaste familieleden of goede vrienden. Dat geeft je de kans om je eerste emoties te voelen en te ontladen. Rust, warmte, aandacht en het gevoel van veiligheid helpen daarbij.

Bij sommige mensen schakelt de survival-mode niet meer uit. Je kunt je voorstellen dat dit bijvoorbeeld geldt in oorlogsgebieden of situaties van voortdurend huiselijk geweld of incest. De dreiging blijft voortbestaan, waardoor mensen voortdurend waakzaam moeten blijven. Als geen verzet of ontsnapping mogelijk is, raakt het verdedigingssysteem ontregeld, met alle ingrijpende gevolgen van dien. Dan kan een schokkende gebeurtenis toch een traumatische gebeurtenis worden en leiden tot diepgaande, blijvende veranderingen in de prikkelingstoestand van het lichaam, het gevoelsleven en het cognitief vermogen. Een getraumatiseerd persoon kan er bovendien last van krijgen dat er geen samenhang is tussen denken en voelen. Hij heeft last van heftige emoties zonder dat de herinneringen aan de gebeurtenis naar boven komen, of hij herinnert zich de gebeurtenis juist tot in detail zonder dat hij daar echt iets bij voelt. Sommige mensen zijn voortdurend op hun hoede en prikkelbaar, zonder dat ze precies weten waarom. Het kan zelfs zo zijn dat het verband tussen de symptomen en de oorzaak van het trauma verloren gaat, waardoor de symptomen een eigen leven gaan leiden. Op die manier kan uiteindelijk ook een posttraumatische stressstoornis ontstaan.

Posttraumatische stressstoornis (PTSS)

Zoals eerder gezegd: ongeveer 10 procent van de mensen die een schokkende, levensveranderende gebeurtenis meemaakt, ontwikkelt een posttraumatische stressstoornis (PTSS): een verzameling klachten of symptomen die ontstaan is als gevolg van zo’n heftige gebeurtenis. In dit boek gaat het vooral over mensen die géén PTSS ontwikkelen, maar het is goed om op deze plek toch even in te gaan op symptomen en oorzaken van een PTSS. De bijbehorende klachten zijn in drie groepen te verdelen: herbelevingen, vermijding en lichamelijke spanningsverschijnselen.

Symptomen PTSS

• concentratie- en geheugenproblemen;

• het verlies van interesse in je omgeving;

• sombere of depressieve buien;

• slaapproblemen;

• herbelevingen en nachtmerries;

• woede-uitbarstingen;

• schuldgevoelens;

• heftige schrikreacties;

• overmatig gebruik van alcohol, medicijnen of drugs.