Elementaire Deeltjes

Elementaire Deeltjes, de serie boekjes van Amsterdam University Press (AUP), maakt kennis toegankelijk voor een breed publiek. Elementaire Deeltjes is dé manier om snel alles te weten te komen over de onderwerpen die je interesseren.

Experts nemen je mee op een ontdekkingsreis waarbij elk thema in de meest beknopte vorm volledig uitgediept wordt. Een serie handige en handzame boekjes, met altijd het antwoord op de vraag: ‘Hoe zit dat nou eigenlijk?’

Ga naar www.elementairedeeltjes.nl voor een overzicht van alle beschikbare Elementaire Deeltjes.

Cicero

Lidewij van Gils, Christoph Pieper, Olga Tellegen-Couperus
en Rogier van der Wal

AUP

Ontwerp omslag: Michel van Duyvenbode, Amsterdam

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6298 377 9

e-ISBN 978 90 4853 415 9 (pdf)

e-ISBN 978 90 4853 416 6 (ePub)

NUR 683

Uitgeverij AUP is een imprint van Amsterdam University Press.

© De auteurs / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2018

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Amsterdam University Press.

Inhoudsopgave

Voorwoord

1. Cicero de politicus (I): Strijd tegen Catilina

2. Cicero de schrijver

3. Cicero de politicus (II): Strijd tegen Clodius

4. Cicero de advocaat

5. Cicero de politicus (III): Tussen Pompeius en Caesar

6. Cicero de filosoof

7. Cicero de politicus (IV): Strijd tegen Marcus Antonius

8. Cicero de onsterfelijke

Cicero’s overgeleverde werken

Verklarende woordenlijst

Aanbevolen werken van Cicero om (in vertaling) te lezen

Literatuurlijst

Index

Voorwoord

Marcus Tullius Cicero was een bijzonder veelzijdig man. Al van jongs af aan wist hij één ding zeker: hij wilde een groot politicus worden. Hoewel zijn familie uit het provinciestadje Arpinum in Latium kwam en niet tot de adel (nobiles) maar tot de lagere stand van de Romeinse ridders (equites) behoorde, was zijn zelfvertrouwen ijzersterk. Zijn ouders lijken daaraan te hebben bijgedragen, want ondanks hun niet-vooraanstaande afkomst lieten ze hem in zijn puberteit in Rome opleiden. Na een uitgebreide scholing in grammatica en retorica deed Cicero wat andere jongens uit de voornaamste Romeinse families ook deden: hij liep stage bij gezaghebbende politici. Via hen leerde Cicero dat hij als ambitieuze jongeman zonder voorouders in de politiek (een zogenaamde homo novus, ‘nieuwkomer’) het beste als advocaat kon optreden in spectaculaire processen om zich zo bij de massa bekend te maken en een kring van invloedrijke vrienden te verwerven. Dit gold als entreebewijs tot de grote politiek. Rechtskennis en uitstekende beheersing van de retorica waren hiervoor het fundament, en Cicero leerde ijverig. Hij gold al snel als een van de beste sprekers van zijn generatie.

Om zijn successen te bestendigen, begon hij ook zijn redevoeringen en een verhandeling over de retorica te publiceren – het schrijven was voor Cicero een belangrijk onderdeel van zijn publieke bestaan als toekomstig politicus. Nog een andere interesse werd vroeg gewekt: tijdens een studiereis naar Griekenland leerde Cicero de grote Griekse filosofenscholen van zijn tijd kennen. Hij bleef zijn hele leven de wijsbegeerte beschouwen als de beste manier om zijn vrije tijd waardevol door te brengen; vooral in tijden van politieke crisis hield hij zich ermee bezig en schreef hij een indrukwekkende hoeveelheid filosofische traktaten. En dan hebben we nog niets gezegd over Cicero de dichter, de brievenschrijver, de stilist…

Dit boek heeft als uitgangspunt dat Cicero’s politieke ambities de basis vormden voor alles wat hij verder in zijn leven heeft gepresteerd. Daarom hebben we de delen die over de belangrijkste politieke gebeurtenissen handelen (hoofdstukken 1, 3, 5 en 7), afgewisseld met meer thematische hoofdstukken over Cicero als schrijver, als advocaat en als filosoof (hoofdstukken 2, 4 en 6). Het boek sluit af met een hoofdstuk over het voortleven van Cicero (hoofdstuk 8). Wij zullen de politieke carrière van Cicero voornamelijk via zijn (vaak conflictueuze) relaties met andere grote politici van zijn tijd beschrijven. Hierdoor hopen wij duidelijk te maken dat Cicero niet alleen als individu uitzonderlijk is, maar dat hij ook een representant is van wat de oudhistoricus Erich Gruen ‘de laatste generatie van de Romeinse republiek’ genoemd heeft: met Cicero en zijn tijdgenoten ging de oude republiek die bijna vijfhonderd jaar de staatsvorm van Rome geweest was, ten onder; na hen begon de keizertijd. Cicero’s zelfbeeld als verdediger van de republiek loopt als een rode draad door dit boek.

Voor de vierdeling van zijn politieke carrière maken we gebruik van een van zijn beroemde uitspraken aan het eind van zijn leven. In het jaar 44 v.Chr., in de tweede Philippische redevoering tegen Marcus Antonius, benoemt hij de nauwe band tussen zichzelf en de staat: vijanden van de staat zijn altijd Cicero’s vijanden geweest: ‘Hoe is het mogelijk, heren senatoren, dat er in de afgelopen twintig jaar geen enkele vijand van de staat was die niet tegelijkertijd ook mij de oorlog verklaarde?’ (Philippica 2.1) Cicero dacht bij deze uitspraak met name aan drie mannen die drie fases van zijn leven representeren: Catilina, de beroemdste samenzweerder uit de geschiedenis, teisterde de Romeinse republiek tijdens Cicero’s consulaat in 63 v.Chr.; de volkstribuun Clodius probeerde Cicero met name in de jaren 50 met alle macht tegen te werken; Marcus Antonius (de sterke man in Rome na de moord op Julius Caesar op 15 maart 44 v.Chr.) was Cicero’s laatste politieke vijand en hij was uiteindelijk ook verantwoordelijk voor zijn dood. In de hoofdstukken 1, 3 en 7 beschrijven we Cicero’s politieke strijd tegen respectievelijk Catilina, Clodius en Marcus Antonius. In hoofdstuk 5 laten wij de spanning zien die Cicero beleefde toen hij in de jaren 50 en 40 tussen twee van de machtigste mannen van zijn tijd terechtkwam: Gaius Julius Caesar en Gnaeus Pompeius, die eerst met Marcus Licinius Crassus een driemanschap sloten en na diens dood een meedogenloze burgeroorlog tegen elkaar voerden.

De overige hoofdstukken van dit boek voegen zich op natuurlijke wijze steeds tussen de politieke hoofdstukken: wij portretteren Cicero als een man voor wie het schrijven (en het publiceren van zijn geschriften) van cruciaal belang was, als een van de bekwaamste advocaten van zijn tijd en als een filosoof die voor het eerst de Griekse filosofische traditie in het Latijn beschreef en systematiseerde.

Wij hebben er bewust voor gekozen om geen apart hoofdstuk aan Cicero de redenaar te wijden, hoewel Cicero toch als de grootste Romeinse redenaar de geschiedenis is ingegaan, als een man van wie Quintilianus aan het eind van de eerste eeuw n.Chr zei dat hij ‘niet meer de naam van een mens, maar de naam van de welsprekendheid zelf’ droeg. De reden hiervoor is dat het redenaarschap onlosmakelijk verbonden is met al zijn andere bezigheden: als politicus en advocaat rustte zijn succes voor een groot deel op zijn speeches, en deze werden beroemd doordat hij ze publiceerde en bovendien ook handboeken over retorica schreef. Kort gezegd: de redenaar Cicero is in dit boek alomtegenwoordig.

1. Marcus Tullius Cicero (antiek borstbeeld). Musei Capitolini, Rome. Wikicommons

Dit boek hebben we met z’n vieren als schrijverscollectief gemaakt. In eerste versies zijn de hoofdstukken 1, 3, 5, en 7 geschreven door Christoph Pieper, hoofdstuk 2 door Lidewij van Gils, hoofdstuk 4 door Olga Tellegen, hoofdstuk 6 door Rogier van der Wal en hoofdstuk 8 door Christoph Pieper en Olga Tellegen, maar we hebben veelvuldig overlegd en zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor het eindresultaat. Onze proeflezers Suzanne Adema, Cees van Gils, Jikke Koning, Henk van Leeuwen en Bram van der Velden én de redactie van Amsterdam University Press danken we bij dezen hartelijk voor hun waardevolle, kritische blik op de prefinale versie van dit Elementaire deeltje.

Tijdlijn (alle jaartallen zijn v.Chr.)

3 januari 106

Cicero wordt in Arpinum geboren

vanaf ca. 95

opleiding in Rome, militaire dienst

82-79

dictatuur van Sulla, Cicero’s eerste successen als advocaat

voor 80

Cicero’s eerste retorische werk: De inventione

79-77

studiereis naar Griekenland en Klein-Azië

75

quaestor in Lilybaeum op Sicilië

70

aanklager in het proces tegen Verres, de ex-gouverneur van Sicilië

69

aediel

66

praetor

63

consul, onder andere strijd tegen Catilina (Catilinarische redevoeringen)

60

Caesar, Pompeius en Crassus vormen het eerste triumviraat

58-57

ballingschap van Cicero in Griekenland: eerste conflicten in het driemanschap

58-51

Caesar voert oorlog in Gallië, Pompeius is de sterke man in Rome

56

verzoening van de driemannen, Cicero politiek machteloos

55-51

zijn eerste groep van drie filosofisch-retorische werken (De oratore, De re publica, De legibus)

53

augur

52

moord op Clodius, Cicero’s politieke tegenstander (proces tegen Milo)

51-50

gouverneur in Cilicië

49-47

burgeroorlog tussen Caesar en Pompeius (en diens aanhangers), Cicero kiest Pompeius’ kant

48

dood van Pompeius, Cicero zit vast in Brundisium

47

Caesar verleent Cicero gratie

46

echtscheiding van Cicero en zijn vrouw Terentia na meer dan dertig jaar huwelijk, tweede huwelijk met Publilia (na enkele maanden al weer echtscheiding)

45

dood van dochter Tullia

46-44

Cicero politiek buitenspel gezet; tweede fase van schrijven van filosofische werken

15 maart 44

moord op Caesar

vanaf september 44

Cicero in Rome, strijd tegen Marcus Antonius (Philippische redevoeringen)

21 april 43

slag bij Mutina, Marcus Antonius lijkt verslagen

november 43

Octavianus, Marcus Antonius en Lepidus vormen het tweede triumviraat

7 december 43

dood van Cicero

1. Cicero de politicus (I): Strijd tegen Catilina

Zijn hele leven hield Cicero ervan om zijn krachten te beproeven door politieke zwaargewichten uit te dagen. Blijkbaar voelde hij dat hij juist in dit soort situaties van opperste spanning het beste uit zichzelf kon halen. Zijn eerste grote publieke optreden was meteen al zo’n moment. In het jaar 80 v.Chr. was een zekere Sextus Roscius, een bewoner van de kleine stad Ameria, aangeklaagd wegens vadermoord. Cicero, die als verdediger van de aangeklaagde optrad, maakte van zijn verdedigingspleidooi feitelijk een tegenaanklacht. In werkelijkheid, zo stelde hij, had Roscius niets gedaan, maar was hij het slachtoffer geworden van de hebzucht van een vrijgelaten slaaf, Chrysogonus. Deze zou na de dood van vader Roscius diens bezittingen voor een spotprijs op een veiling hebben gekocht. Daarna zou hij zoon Roscius hebben laten aanklagen om zijn nieuwe bezit veilig te stellen door de wettelijke erfgenaam uit te schakelen.

Chrysogonus was echter geen eenvoudige ex-slaaf. Hij was een vrijgelatene van Sulla, die op dat moment als dictator bijna onbegrensde macht in Rome bezat. Chrysogonus was sinds zijn vrijlating één van diens vertrouwelingen. Hierdoor werd het proces politiek. Volgens Cicero weigerden veel Romeinse aristocraten om als verdediger van Sextus Roscius op te treden omdat zij bang waren voor Sulla’s woede als zij zich tegen Chrysogonus zouden keren. Dat Cicero het wel aandurfde te spreken, legt hij aan het begin van zijn speech Ter verdediging van Sextus Roscius uit Ameria als volgt uit:

Van de anderen kan geen uitspraak verborgen blijven vanwege hun vooraanstaande positie en aanzien, … maar wanneer ik mij iets te veel vrijmoedigheid permitteer zal dat ofwel onopgemerkt kunnen blijven omdat ik nog niet politiek actief ben, of het kan mij op grond van mijn jonge leeftijd worden vergeven. (Pro Sexto Roscio Amerino 3)

Niet alleen het lef van de jonge advocaat is indrukwekkend, nu hij zich tegen de kring rondom de machthebber wendt. Nog verbazingwekkender is zijn vertrouwen in de toekomst: hij is nog geen politicus – dat hij dat echter in de toekomst zal worden, lijkt voor hem vast te staan.

Een andere episode uit Cicero’s beginjaren maakt dit zelfbewustzijn eveneens mooi zichtbaar. Vijf jaar na het Roscius-proces was Cicero daadwerkelijk politicus geworden. Hij werd gekozen tot quaestor (de laagste trede van de trap van politieke ambten die uiteindelijk naar het consulaat kon leiden). In deze functie werd hij naar Sicilië gestuurd om de daar zittende Romeinse gouverneur te ondersteunen. Toen Cicero na afloop van zijn dienstjaar trots terugreisde naar Rome geloofde hij dat geheel Italië over niets anders zou spreken dan over zijn geweldige ambtsvoering. Tijdens die terugreis naar Rome ontmoette hij een willekeurige kennis, en wat een teleurstelling was het toen deze hem vroeg hoe de dingen in Rome gingen – men had zijn afwezigheid uit de stad helemaal niet opgemerkt. Cicero vertelt hier ongeveer twintig jaar later over in een redevoering Ter verdediging van Plancius en zegt erbij dat hij er lering uit trok: ‘Hierna zorgde ik ervoor dat de Romeinen mij dagelijks in levenden lijve zagen, ik leefde voor hun ogen en klampte mij vast aan het Forum.’ (Pro Plancio 66) Als je als homo novus iets in de politiek wilde bereiken, dan moest je nooit voor langere tijd Rome verlaten.

Op baantjesjacht

Al op jonge leeftijd (ongeveer toen hij in de redevoering voor Roscius uit Ameria zijn politieke ambities duidelijk maakte) schreef Cicero een leerboek over de retorica: De inventione (Over het vinden van argumenten). Helemaal aan het begin verduidelijkt hij waarom hij over welsprekendheid wil schrijven. Hij zegt dat de onrustige toestand van de staat onder Sulla’s dictatuur (die het resultaat was van een burgeroorlog van enkele jaren) hem tot het schrijven van een retorisch werk heeft aangezet. Uit de eerste alinea kunnen we afleiden dat het welzijn van de staat het hoogste doel van zijn werk en van elke intellectuele bezigheid is: ‘De wijsheid (filosofie) zonder welsprekendheid (retorica) is van weinig nut voor de staat, maar welsprekendheid zonder wijsheid is vaak zeer schadelijk en nooit nuttig.’ (De inventione 1.1) Retorica en filosofie zijn volgens hem noodzakelijke voorwaarden voor ethisch verantwoorde politiek. Politiek talent, retorische kracht en filosofisch inzicht vormen als het ware een ideale driehoek rondom elke politicus die deze naam verdient.

Ondanks deze idealistische voorstelling moeten we ons de dagelijkse politiek in het republikeinse Rome niet al te rooskleurig voorstellen. Weliswaar bestond er een element dat wij democratisch zouden noemen: het volk mocht zijn politieke ambtsdragers elk jaar opnieuw kiezen. Daarnaast was de aristocratische en financiële elite, die in de senaat zat, machtig. Veel van de beslissingen in de staat werden formeel in de senaat genomen, maar waren van tevoren in achterkamertjes al bedisseld. Ook werd er door de senatoren besloten wie zich kandidaat mocht stellen voor verkiezingen. Netwerken van vriendschappen waren daarom voor elke politicus onmisbaar (zie hoofdstuk ‘Cicero de schrijver’ over de rol van brieven bij het onderhouden van zo’n netwerk). ‘Vriendschap’ betekende daarbij niet automatisch dat men elkaar vreselijk aardig vond. In eerste instantie was het een systeem van do ut des, oftewel ‘ik heb iets voor jou gedaan, en daarom kan ik verwachten dat jij iets voor mij terugdoet’. Veel leden van de oude senaatsaristocratie hadden dit soort politieke ‘vrienden’ al van hun voorouders geërfd; voor hen was het daarom redelijk gemakkelijk om als jonge man in de politiek te beginnen – vaders vriendjes konden helpen.

Maar hoe moest een man zonder steun van een vooraanstaande familie (een homo novus, een ‘nieuwe man’, zoals dat heette) dan ooit in de politiek carrière maken? Cicero was zo’n ‘nieuwe man’, en zijn weg naar het consulaat is kenmerkend voor een politieke carrière from scratch. Het belangrijkste was om een eigen netwerk van vrienden op te bouwen, en een van de belangrijkste vaardigheden waarmee men dat kon doen was welsprekendheid. Als men als advocaat iemand in een rechtszaak verdedigde, was diegene (zeker als hij vrijgepleit werd) daarna min of meer verplicht de carrière van zijn ‘redder’ verder te helpen. Bovendien werden processen in het openbaar gehouden, en met name zaken van algemeen belang konden een jonge advocaat snel grote bekendheid opleveren. Cicero werd inderdaad, zoals hij zelf later schreef, door zijn dappere verdediging van Roscius uit Ameria in één klap zo beroemd ‘dat men zich geen zaak meer kon indenken waarvoor hij niet een waardige verdediger zou zijn’ (Brutus 312). Openbare redevoeringen waren dus een beproefde manier om in de politiek te beginnen. In het jaar 65 of 64, toen Cicero erover nadacht zich voor het consulaat kandidaat te stellen, schreef zijn broer Quintus voor hem een klein handboekje over hoe men de campagne moest voeren (het Commentariolum petitionis). Daarin staat meteen aan het begin dat Cicero nooit moest vergeten dat hij alles wat hij had bereikt en nog zou bereiken aan zijn welsprekendheid te danken had.

Maar voor hij zich kon richten op het consulaat was het noodzakelijk enkele lagere politieke ambten te bekleden. In het jaar 70 kreeg Cicero, die zich toen voor het aedielschap (de tweede stap in de politieke carrière na de quaestuur in Sicilië) verkiesbaar stelde, een buitengewone kans om zich als redenaar te onderscheiden. Verres was op dat moment afzwaaiend stadhouder van Sicilië en hij had zijn positie vooral gebruikt om schaamteloos talloze waardevolle kunstwerken en andere bezittingen van de bewoners te roven. Op zich was dat geen uitzonderlijk gedrag – de meeste Romeinse gouverneurs kwamen aanmerkelijk rijker van hun provincies terug dan ze ernaartoe waren gegaan. Maar Verres had zich zo onbehoorlijk gedragen dat de inwoners van het eiland hem in Rome aanklaagden wegens afpersing. Cicero was hun beoogde advocaat (kennelijk had hij als quaestor op Sicilië een goede indruk achtergelaten). En hoewel Verres veel vooraanstaande vrienden had die uit alle macht probeerden om Cicero tegen te werken, kon deze tijdens het spectaculaire proces toch zoveel belastende bewijzen tonen dat Verres de stad terwijl het proces nog gaande was al verliet om veroordeling te voorkomen. Voor Cicero was het proces niet alleen een juridisch succes, het vergrootte ook zijn aanzien als politicus die tegen corruptie streed en niet bang was om het tegen machtige mannen op te nemen.

Vóór het consulaat

In 66 v.Chr. werd Cicero praetor – de derde stap in de politieke carrièreladder en de laatste voordat men in Rome consul kon worden. Een jaar later besloot hij zich daarom kandidaat te stellen voor het consulaat van het jaar 63. Dat was een gedurfde keuze waarbij de kansen beslist niet gunstig waren: het was al een generatie geleden dat de laatste ‘nieuwe mannen’ het hoogste ambt hadden kunnen bereiken. Samen met zijn broer Quintus schijnt Cicero er daarom goed over na te hebben gedacht hoe hij zijn campagne moest voeren. Het Commentariolum petitionis, het Handboekje voor zijn kandidatuur, is een uniek document. Quintus adviseert Cicero daarin om er altijd aan te denken dat hij vrienden moet maken – hoe meer, hoe beter. Daarvoor zijn ook overdreven beloftes, vleierij en politieke ‘verstandshuwelijken’ toegestaan – het ietwat ongemakkelijke excuus dat Quintus geeft, is dat in verkiezingstijd iedereen de uitingen van de kandidaten sowieso met een korreltje zout neemt. Het doel heiligt de middelen, en het doel is zeer hoog. Drie dingen moet Cicero zich volgens het Commentariolum dagelijks als een mantra voorzeggen: ‘Ik ben een nieuwkomer, ik wil consul worden, en dit is Rome.’ (Commentariolum 2)

Nog betekenisvoller zou een ander advies voor Cicero worden. Quintus herinnert Cicero eraan dat hij zijn tegenstanders goed moet kennen om zich beter tegen hen af te zetten. Waar nodig, is ook het zwartmaken van hen een beproefd middel tot succes. Het is vooral één tegenkandidaat die gevaarlijk kan worden voor Cicero: Lucius Sergius Catilina, een afstammeling van een oude aristocratische familie. Catilina had een soort coalitie gesloten met een derde kandidaat, Antonius (die later daadwerkelijk naast Cicero consul zal worden), waardoor als het ware twee netwerken met elkaar gecombineerd werden en het voor Cicero nog moeilijker was om daar zijn eigen bescheiden netwerk van kennissen tegenover te zetten. Bovendien beweerde Catilina dat hij de belangen van het gewone volk tegen de kleine kliek van senatoren vertegenwoordigde. Gezien deze moeilijkheden, denkt Quintus dat voor Cicero aanval de beste verdediging is. Hij beschrijft Catilina als een ware nachtmerrie: hij is corrupt, heeft plezier in moord en verwoesting en is bovendien seksueel zo pervers dat hij ‘vrijgeboren kinderen haast onder de ogen van hun ouders misbruikte’ (Commentariolum 10).

Het is niet bewezen dat Catilina werkelijk zo’n verdorven man was. In het jaar 65 had Cicero in een brief aan zijn beste vriend Atticus geschreven dat hij overwoog om Catilina in een afpersingszaak te verdedigen (uiteindelijk ging dit om onbekende redenen niet door). Natuurlijk deed hij zoiets niet omdat hij Catilina zo aardig vond. Een dergelijke overweging was puur politieke tactiek. Misschien had Cicero gehoopt dat hij samen met Catilina een verkiezingscoalitie kon smeden. Maar dan nog is het niet plausibel dat Cicero er serieus over zou hebben gedacht zijn politieke ambities met Catilina te verbinden als deze daadwerkelijk een monster was geweest. Pas na 65 (en dus misschien als reactie op het broederlijke advies in het Commentariolum) heeft Cicero in zijn eigen werken Catilina als moreel verdorven en politiek gevaarlijk afgeschilderd. Door Catilina tot zijn grote tegenstander te maken, kon Cicero zich presenteren als de kandidaat die de staat tegen een gevaarlijke aanval van een schaamteloze egoïst wilde beschermen, als de ware beschermer van de belangen van alle Romeinen (en dus niet alleen van de senatoren).

Cicero had hiermee zijn rol gevonden en zou die in het jaar voor de verkiezingen (die in de zomer van 64 plaatsvonden) perfectioneren. De redevoering die hij een aantal dagen voor de verkiezingen in de senaat hield is een prachtig voorbeeld van hoe hij zijn eigen integriteit in een scherp contrast afzet tegen de criminele Catilina. Omdat de kandidaten voor de aanstaande verkiezingen traditioneel in stralend witte toga’s rondliepen, heet deze speech In toga candida (In de witte toga, vaak ook vertaald Als kandidaat). Hoewel wij er alleen fragmenten van kennen, die Cicero’s commentator Asconius Pedianus in de eerste eeuw n. Chr. voor ons bewaard heeft, wijst alles erop dat Cicero het advies van Quintus heeft opgevolgd. Catilina wordt in de speech met de grond gelijk gemaakt, ook en vooral omdat zijn interesse in het volk een grote leugen is:

Hij besmeurde zich met alle soorten hoererij en schandalen; hij maakte zijn handen bloederig met goddeloze slachtingen; hij rukte onze bondgenoten van ons af; hij bezoedelde de wetten, gerechtshoven en hun beslissingen. … Hoezeer hij van het volk hield, toonde hij toen hij in het bijzijn van het volk de nek van een man doorsneed die bij het volk bijzonder geliefd was. (Asconius, In toga candida 86-87C)

Cicero’s anti-Catilinarische politieke programma

Het succes van Cicero’s campagne was enorm: hij werd unaniem door alle stemdistricten als consul voor het jaar 63 gekozen. Zijn belangrijkste taak was in eerste instantie om ervoor te zorgen dat hij zowel bij de senatoren als bij het volk sympathiek en geloofwaardig overkwam. Gelukkig hebben wij nog steeds zijn eerste twee redevoeringen die hij na de ambtsovername op 1 januari 63 heeft gehouden – één voor de senaat (van 1 januari) en één voor het volk (van enkele dagen later). Het thema van deze twee redevoeringen (De lege agraria 1 en 2) is een wetsvoorstel dat de volkstribuun Publius Servilius Rullus had ingebracht en dat over de herverdeling van het publieke land (de ager publicus) ging. Dit was al lang een pijnlijke kwestie en meerdere volkstribunen (de gebroeders Gracchus waren daarvan de beroemdste) hadden herverdeling voorgesteld omdat de rijke elite het publieke land als eigen bezittingen beschouwde en op deze manier hun bezit steeds vergrootte. Ook in 63 v.Chr. kwam de vraag weer boven. Kort gezegd wilde de tribuun een college van tien mannen instellen dat verregaande bevoegdheden in deze kwestie zou krijgen. Cicero zag dat als een poging om een illegale machtsconcentratie voor enkelingen te creëren (hij noemde het een dictatuur en koningschap) en was er fel op tegen. Maar de volkstribunen vertegenwoordigden wel de belangen van de massa, dezelfde massa die Catilina volgens zijn verkiezingsprogramma had willen helpen.

In Rome bestonden in die tijd geen officiële partijen, maar politici zou men toch grofweg in twee grote groepen kunnen indelen. De ‘popularen’ (van populus, ‘het volk’) zoals Catilina beweerden de belangen van het gewone volk tegen een corrupte kleine groep van senatoren te beschermen; de ‘optimaten’ (van optimus, ‘de beste’) bewaakten eerder de belangen van de senaat en reageerden terughoudend op verandering. De strijd van de klassen was al eeuwenoud, maar in de tweede eeuw v.Chr. had de charismatische volkstribuun Gaius Gracchus met zijn radicale voorstellen over landverdeling de ruzie weer flink opgestookt. Sommigen denken dat het Cicero’s belangrijkste doel was om de eenheid van de sociale klassen, de concordia ordinum, veilig te stellen. Met zo’n algemeen geaccepteerd programma zou hij makkelijk de steun van mensen uit alle klassen kunnen verwerven en zich op die manier als de beste kandidaat presenteren. Maar er waren ook persoonlijke redenen voor Cicero om het thema in zijn campagne centraal te stellen, en deze redenen leidden uiteindelijk tot een innovatief antwoord op het oude probleem.

Doordat Cicero zich expliciet tegen Catilina had gekeerd, was het duidelijk dat hij als kandidaat in de eerste plaats op steun van de optimaten had gerekend. Maar als consul kon en wilde hij niet tegen de wil van het volk regeren. In beide speeches Over de landhervormingswet probeert Cicero zich daarom als consul van alle mensen neer te zetten, als onpartijdige voorvechter van het staatsbelang en daarom ook van het belang van alle Romeinse burgers. In de redevoering in de senaat vraagt hij de overige volkstribunen om het wetsvoorstel van hun collega niet te steunen en de eendracht in de staat niet te vernietigen. Maar met name in de (voor hem moeilijkere) redevoering voor het volk opent hij met retorisch vuurwerk. Hij herinnert de aanwezigen eraan dat zij hem unaniem, ‘met één stem’, tot consul gekozen hebben en beweert dat hij daarom de enige echte consul van het volk is:

Ik zeg dit niet alleen hier voor jullie – waar dat makkelijk is – maar heb ook in de senaat – waar zoiets niet graag gehoord wordt – hetzelfde gezegd, namelijk dat ik een consul van het volk (consul popularis) zal zijn. … Want wat is er zo geliefd bij het volk (tam populare) als de vrede? … Wat zo geliefd bij het volk als de vrijheid? … Wat zo geliefd bij het volk als politieke rust? (De lege agraria 2.6-9)

Cicero gebruikt de term popularis hier bewust vaak. Hij wil laten zien dat de oude tweedeling tussen optimaten en popularen niet meer werkt, en dat juist hij, de tegenstander van (sommige) popularen, het volk ervoor kan behoeden door hun zogenaamde vertegenwoordigers te worden uitgebuit. Zijn speech is daarmee een eerste poging om een nieuwe tweedeling van het Romeinse politieke landschap voor te stellen.

Cicero’s redenen om dit te doen zijn duidelijk. Hijzelf, de ‘nieuwe man’, stond tussen de optimaten (wier steun hij voor politiek succes hard nodig had) en de popularen (omdat hij van oudsher niet tot de elite behoorde). Bovendien hadden de dertig jaar vóór zijn consulaat laten zien dat de oude orde bedreigd was. In de jaren 80 had een felle burgeroorlog tussen de optimaat Sulla en de populaar Marius Rome geteisterd. Sulla had weliswaar door een dictatuur de orde weer hersteld, maar de gevolgen van de crisis bleven voelbaar. Omdat de twee tegenstanders hun wederzijdse aanhangers meedogenloos hadden laten vermoorden, waren er veel leden van de oude elite gesneuveld. Het gevolg was dat er niet meer genoeg oude senatoren in leven waren om een minimum aantal leden van de senaat op te leveren. Daarom moest de senaat in de jaren 70 met een flink aantal nieuwkomers aangevuld worden. Hun uitgangssituatie was vergelijkbaar met die van Cicero. Men kan zich voorstellen dat er in zo’n situatie behoefte was aan nieuwe maatstaven en coalities.

We hebben gezien dat Cicero het als zijn belangrijkste taak als consul beschouwde om de republiek tegen aanvallen van mensen zoals Catilina en Rullus te beschermen, mensen die in zijn optiek de politieke orde bedreigden. Maar hij wilde deze niet popularen noemen omdat hij de steun van de massa burgers niet kon missen. Zijn oplossing voor dit dilemma was eenvoudig en geniaal tegelijk. Hij herverdeelde de Romeinen in twee groepen. De mensen die met hem de staat wilden beschermen, noemde hij niet meer optimaten (‘de besten’), maar boni (‘de goeden’), terwijl de tegenstanders simpelweg improbi (‘de slechteriken’) worden. In plaats van een indeling op sociale klasse is dit een morele tweedeling. De oude termen ‘popularen’ en ‘optimaten’ kunnen hier soms mee verbonden worden wanneer het Cicero goed uitkomt, maar wel met een totaal nieuwe betekenis. Wanneer hij bij een volksvergadering een pleidooi houdt tegen de voorgestelde landhervormingswet (De lege agraria 2.8), zegt hij dat iedereen die zich achter de goeden schaart, daarmee eigenlijk popularis geworden is omdat die zich inzet voor de belangen van het hele volk (populus).

Enkele jaren later echter, in een redevoering Ter verdediging van Sestius (Pro Sestio), zijn de boni de ware optimaten omdat zij de beste Romeinse burgers zijn (optimi). De Pro Sestio is terecht beroemd vanwege een korte passage waarin Cicero zijn politieke programma bondig samenvat. Het programma bestaat grofweg uit drie kernaspecten:

1. Omdat de groep van ‘de goeden’ niet op grond van sociale klasse, maar van morele deugd gedefinieerd wordt, is het voor iedereen mogelijk om er onderdeel van te zijn. In de volgende definitie zien we hoe Cicero de deuren steeds verder opent. Hij begint bij de traditionele upper class, maar noemt dan ook steeds meer groepen die traditioneel ver van de optimaten verwijderd waren. We kunnen ons goed voorstellen hoe de verbazing bij de toehoorders groeide:

Wie zijn dus al die besten (optimus quisque)? Als je het wilt weten: ze zijn ontelbaar, en anders zouden we nu ook niet meer kunnen bestaan. Het zijn de leiders van politieke besluitvorming, het zijn hun politieke volgelingen, het zijn mensen uit de hoogste klasse voor wie de senaat open staat. Het zijn de bewoners van andere steden en de Romeinse boeren, het zijn zakenmannen, en zelfs vrijgelatenen zijn optimaten. (Pro Sestio 97)

Het zou het hoogste doel van de politiek moeten zijn om eendracht onder deze groep van boni te bereiken (de beroemde consensus omnium bonorum).

2. Het uiteindelijke doel van alle boni is om voor elke burger een rustig leven mogelijk te maken waarbij iedereen het hoogst mogelijke sociale aanzien kan verkrijgen. Cicero noemt dat in de Pro Sestio expliciet ‘rust met waardigheid’, cum dignitate otium (waarbij otium zowel vrije tijd voor het individu als een toestand van rust voor de hele staat kan betekenen):