Computerpioniers

Het begin van het computertijdperk in Nederland

Gerard Alberts en Bas van Vlijmen

AUP

Afbeelding omslag: Collectie AHF / Ben van Meerendonk, Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (Amsterdam). Te zien is de ARRA I met Dineke Botterweg.

Ontwerp omslag: Sander Pinkse Boekproductie

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

isbn 978 94 6298 378 6

e-isbn 978 90 4853 417 3 (pdf)

e-isbn 978 90 4853 418 0 (ePub)

nur 686

© G. Alberts, S.F.M. van Vlijmen / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2017

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Amsterdam University Press.

Inhoud

Voorwoord

1. Machines met geheugen, een inleiding

Hoofdlijnen en indeling van dit boek

1.1. Pioniers

Huiver

1.2. Drie tradities van rekenen

Wetenschappelijk rekenen, Procesbesturing, Administratief gebruik

1.3. De internationale situatie: sequenties

2. Amsterdam: Mathematisch Centrum

2.1. De praktijk van de numerieke analyse

Opdrachten, Rekenautomaten

2.2. Praktijk van de dienstverlening – dankzij IBM

ARMAC voor AERA, Groeiend computergebruik voor het rekenwerk

2.3. Programmeren

De conferentie in Darmstadt, Dijkstra en ALGOL

3. Delft en Den Haag: van Hoogeschoolfonds tot industriële productie

3.1. Verkeersmachines bij de PTT

3.2. Computers bij de PTT

PTERA, ZERO, Instructieset en opbouw van de ZERO, Eenvoud en gebruik

3.3. De Stantec ZEBRA

Zebra Club

4. Meten werd rekenen

4.1. Het Beuken-model

4.2. De Technisch-Physische Dienst

Vliegen met analogons, Licht en lucht in de bouwfysica

4.3. Analogons voor waterbeheersing

Stroom als stroom, De Delta Getij Analogon Rekenmachine, Blokschema DELTAR

5. Vroege computergebruikers in Nederland

5.1. Shell

5.2. Fokker

5.3. Nillmij

5.4. TNO-ABW

5.5. Philips

5.6. Pioniers van het programmeren

5.7. Club

6. Het klimaat voor administratieve automatisering

6.1. Overheid

Rijkscentrale voor Mechanische Administratie, Belastingdienst, Centraal Bureau voor de Statistiek, Nutsbedrijven en lokale overheid, De Heidemij

6.2. Private ondernemingen

De financiële sector, Koninklijke Luchtvaart Maatschappij, Computer-servicecentra, De Oranje-Nassaumijnen en de Staatsmijnen

6.3. Stichting Studiecentrum Administratieve Automatisering

7. Edele wedijver: de Klapclub

7.1. De Werkgroep Dynamisch Gedrag Haringvlietsluizen

Het krachtenveld in de werkgroep

7.2. Onderhandelen

Meebewegen, Opdrachten aan het Mathematisch Centrum, Oogstfase, De verraderlijke klap 78

7.3. Edele wedijver

8. Van computerpioniers naar softwarepioniers

De groei van het digitale computerpark

8.1. Vernieuwing

De technische lijfarts van de maatschappij, Tradities

8.2. Van clubs naar verenigingen

8.3. Stijlen

Superprogramma, Software, Slot

Dankwoord

Bronnen en verantwoording

Illustratieverantwoording

Noten

Literatuuroverzicht

Index

Voorwoord

Midzomer 1952 trad Nederland het computertijdperk binnen, met de Automatische RelaisRekenmachine Amsterdam. De verandering was ingrijpend, niet omdat die ene machine nou zo veel deed, maar omdat er iets nieuws mogelijk werd. Een rekenautomaat was een machine waaraan je rekenwerk kon overdragen. Hoe? Dat liep sterk uiteen. Rekenen was immers mensenwerk. Rekenaars, rekenaarsters, ontwerpers, bouwers, gebruikers, programmeurs, de computerpioniers ontwikkelden ieder hun eigen stijl van werken. Hun machines waren echte pionierscomputers, machines die het niet altijd deden, maar altijd tot de verbeelding spraken. Dit boek gaat over die mensen en over de culturele betekenis van hun werk. Aad van Wijngaarden en zijn Rekenafdeling bij het Mathematisch Centrum, Willem van der Poel en Leen Kosten met hun groep bij respectievelijk de Technische Hoogeschool te Delft en het PTT Laboratorium, Wim Nijenhuis en zijn team bij het NatLab van Philips bouwden de eerste “moderne rekenmachines”. Gelijk op met de bouw lieten zij ook hun verbeelding gaan over het programmeren en het gebruik ervan.

Van meet af aan werd grote culturele betekenis toegekend aan automatische rekenmachines. Het culturele effect ging ver voor de machine uit. De ingebruikname van de eerste computer op 21 juni 1952 was dan ook een gebeurtenis van belang, ruim belicht in de pers. Discussies begeleidden het begin van het computertijdperk in de dagbladen, in De Groene Amsterdammer, in Economisch-Statistische Berichten en in de wetenschappelijke literatuur. Na deze junidag heeft deze machine, de ARRA, het nooit meer gedaan. Nederland was het computertijdperk binnengestapt op wel heel bijzondere wijze.

Fig. 1: Algemeen Handelsblad, 20 juni 1952, de dag voor de ingebruikname, presenteerde de rekenautomaat als een wonder. De rekenaarster op de foto is Reina Mulder.

Periode

Het pionieren met computers in Nederland speelde in de naoorlogse jaren 1945–1960. Voor de meeste mensen toonde de introductie van computers zich op afstand, in weekbladen en kranten onder trefwoorden als automatisering, automatie en “rekenwonder”. De samenleving als geheel maakte tot 1960 alleen indirect kennis met computers. Tot zolang vervulde een beperkt gezelschap voor Nederland de rol van pionier. Zij behoorden tot de voorhoede van het technisch-wetenschappelijk kunnen, bij universiteiten en onderzoeksinstellingen en bij enkele grote bedrijven en overheidsdiensten. Eind jaren 1950 bereikte de introductie van computers een iets bredere kring van automatiseerders in fabrieken en administraties.

Er kon meer dan rekenwerk aan de machines overgedragen worden. Dat was het belangrijkste inzicht uit de praktijk van de eerste tien jaar. Ook het programmeren zelf werd overgedragen – automatisch programmeren –, waar dit gebeurde sprak men van software. De bewustwording dat de rekenautomaat meer kon dan automatisch rekenen, definieert de pionierstijd. Toen zich dat uitkristalliseerde in de verschillende stijlen van software was de pionierstijd voorbij. Tegen die tijd waren ook de experimentele machines uit de eerste helft van de jaren 1950 opgevolgd door betere en snellere machines, in serie vervaardigd en industrieel vormgegeven. Dat waren geen pionierscomputers meer.

De rekenautomaat werd ook wel gekarakteriseerd als informatie verwerkende machine. Eind jaren 1950 nam het belang van de toepassing van computers in de administratie snel toe en drong daarmee het initieel zo toonaangevende rekenwerk meer naar de achtergrond. De oprichting van het tijdschrift Informatie markeert deze omslag. Wie wil, mag bij het verschijnen van dit tijdschrift in 1959 het informatietijdperk laten beginnen.

De overgang naar industriële computerontwikkeling, de thematische accentverschuiving naar software, de snelle verbreiding van computers in de administratie en de vorming van een gemeenschap met een eigen tijdschrift, zijn evenzovele redenen om dit boek rond 1960 te laten eindigen.

History of computing

Dit boek is een bijdrage aan de computergeschiedenis. Internationaal heet dit vak history of computing. Van de leerboeken op dit terrein staat Computer; A history of the information machine van Martin Campbell-Kelly, William Aspray, Nathan Ensmenger en Jeff Yost op eenzame hoogte, omdat het werkelijk historische synthese biedt. Computerpioniers sluit daarbij aan als het Nederlandse verhaal over de begintijd. Zo staat de rekenmachine niet op zichzelf, maar in de context van gebruik, van Nederlandse cultuur en van internationale ontwikkelingen.

Computerhistorici zijn de afgelopen jaren opnieuw gaan kijken hoe de eerste computers gebruikt werden. Zij keren terug naar de beginjaren met nieuwe vragen. Bij die tendens sluiten we in dit boek aan. Tom Haigh, Mark Priestley en Crispin Rope vragen in ENIAC in action opnieuw en indringender naar de betekenis van de verschillende manieren van rekenen en programmeren. “In action”, schrijven zij. Hoe ging het nu precies in de praktijk? Hoe gingen de mensen met hun machine om? Dat doen we in dit boek ook; we kijken naar het samenspel, de eenheid van mens en machine. Het is fantastisch om in aantekeningen en logboeken over de schouders van de historische figuren mee te kijken. Het was dan ook een moment van grote vreugde, toen de bibliotheek van het CWI – het Centrum voor Wiskunde en Informatica, dat Mathematisch Centrum heette toen er de ARRA werd gepresenteerd – de logboeken terugvond van twee vroege computers, de ARMAC en de X1. Die logboeken hebben we heel rustig bekeken.

Wat we presenteren uit deze en andere bronnen is natuurlijk heel selectief. We hebben het detail niet geschuwd, maar wel gekozen voor die concrete gebeurtenissen die in het detail de culturele betekenis laten uitkomen. Wat precies de instructiesets van de vroege computers waren, hoeft hier niet in extenso behandeld te worden – de details zijn voor de liefhebber ook wel te vinden op de achterliggende websites. Dat Van der Poel bij de PTT in Den Haag een heel andere blik op instructies had dan zijn Amsterdamse collega’s, zegt echter veel over de uiteenlopende houdingen van de pioniers tegenover de rekenautomaat en over de culturele betekenis van deze machines, en is daarom van het grootste belang. Dat de ingenieurs bij Philips de centrale verwerkingseenheid van hun machine in aanbouw het “kunsthoofd” noemden, was een geintje, maar een veelzeggend geintje.

De ontwikkeling van computers had een culturele en politieke betekenis die in dit boek uitdrukkelijk aan bod komt. We spreken wel van pioniers, zoals gebruikelijk was in de jaren vijftig, maar thematiseren dit begrip ook. Het was niet zonder betekenis een aantal mensen een vooruitgeschoven positie toe te kennen en hun werk pionierswerk te noemen. Dat zegt iets over hun werk aan computerontwikkeling, het zegt ook iets over de Nederlandse samenleving. Voor dit thema en de meer algemene beschouwing over de rationaliserende cultuur waarin computers belangrijk werden, sluiten we aan bij de algemene cultuurgeschiedenis. Het mooiste voorbeeld waar al die lagen van betekenis samenkomen, is misschien de “Klapclub”. Op een prominente plek in de Nederlandse cultuur, namelijk middenin het Deltaplan, in onderzoek ten dienste van de Deltawerken, kwam alle moderniseringsstreven in het rekenen samen in een semi-formeel gezelschap dat het “Dynamisch Gedrag van de Haringvlietsluizen” bestudeerde. De Klapclub stond op zichzelf al symbool voor een toegewijde onderzoekscultuur. De betrokkenen ervoeren hun samenwerking als “edele wedijver”, beleefd concurrerend op weg naar een betere samenleving. In dit voorbeeld vielen de ontwikkeling van het moderne rekenen en van de moderne samenleving samen. Het krijgt daarom een eigen hoofdstuk.

Geen definities

Dit boek geeft geen definities. Wat een computer was, is juist uitkomst van de loop van de geschiedenis. Er kwamen verschillende ideeën van rekenmachines tot ontwikkeling en er was strijd. Het is die principiële onbepaaldheid die ons ingeeft niet eenduidig het begrip “computer” te gebruiken, maar juist al die andere woorden uit de jaren vijftig en zoveel mogelijk aansluitend bij de bronnen, nu eens “rekenautomaat”, dan weer “moderne rekenmachine”. Zo schreef Van Wijngaarden in 1949 het lemma ‘Praktisch Rekenen’ voor de E.N.S.I.E., de Eerste Nederlandse Systematisch Ingerichte Encyclopaedie. In dit overzicht van rekenmachines duidde hij de IBM SSEC uit 1948 aan als “electronische rekenmachine”. Toen de pioniers vanaf 1952 geregeld samenkwamen deden ze dat onder de noemer ‘Colloquium Moderne Rekenmachines’.

Wie de bronnen van beeldmateriaal en geschriften uit deze periode wil doorzoeken, zou op het trefwoord ‘computer’ weinig vinden, op ‘automatisering’ en ‘automatie’ veel meer, maar dan ook meteen alle nieuws over automatische telefooncentrales. Pas met herhaald zoeken op verschillende uitdrukkingen komt een mandvol resultaten naar boven voor wat achteraf wel computer genoemd werd. Het geven van een definitie zou dus onze historische aanpak danig in de weg hebben gestaan. Omgekeerd, een begrip als ‘pionier’ was van die tijd. Het was toen een meer beladen uitdrukking dan nu, daarom staan we in deze geschiedenis herhaaldelijk stil bij de betekenis van het gebruik van zo’n woord. Dat is opnieuw niet een definitie. De historische aanpak keert telkens terug naar een verschijnsel, niet ter wille van de herhaling, maar om stapsgewijs doorvragend te komen tot een gelaagd historisch begrip.

Winst van een geduldiger blik is dat de historicus zich vrij kan houden van een teleologisch perspectief. We schudden de stilzwijgende verwachting van ons af dat de geschiedenis uitloopt op een triomftocht van digitale rekenapparaten. Met deze blik zien we meer en geduld wordt beloond. Door te vragen naar de praktijk krijgen we de contrasterende tradities en hun verschillende technologieën in beeld. En die tradities laten zien dat de moderne rekenmachine iets nieuws was, maar geen breuk met het verleden.

Realisatie

De introductie van de computer is een belangrijke passage in de Nederlandse cultuurgeschiedenis. Het verhaal is het afgelopen decennium in verschillende varianten verteld door Gerard Alberts in zijn colleges Computergeschiedenis en Geschiedenis van digitale cultuur aan de Universiteit van Amsterdam. De hulp van Huub de Beer bij het voorbereidende documenteren en de bijdrage van Bas van Vlijmen als onderzoeker en coauteur zijn gesponsord door de Stichting Fonds Post Academisch Onderwijs in de Informatica.

Amsterdam, Haarlem, september 2016

Gerard Alberts, Bas van Vlijmen

1. Machines met geheugen, een inleiding

“Er zat nooit zoveel in het geheugen, de berekeningen duurden niet zo lang. Dat liet je wel uit je hoofd: als je iets lang in het geheugen probeerde te houden, was je zeker alles kwijt.” Aad van Wijngaarden (1916–1987) moest lachen bij de suggestie.1 Het ging over de geheugentrommel van de ARRA II, gereed in 1954. Dat was de tweede computer van de Rekenafdeling van het Mathematisch Centrum, MC – het latere CWI, Centrum voor Wiskunde en Informatica, in Amsterdam. Het geheugen was een wezenlijk onderdeel van de computer, maar gegevens langdurig bewaren, daar was zo’n geheugen niet voor. Gegevensopslag was ook niet het probleem dat de computerpioniers in het midden van de twintigste eeuw zich stelden. Niet de opslag, maar het eventjes kunnen vasthouden van gegevens, was wat de rekenautomaat zijn impact gaf.

De opgave was het automatisch laten uitvoeren van berekeningen. De nieuwigheid waar de pioniers pionier in waren, was het bouwen van automatische rekenmachines. Zodra zij erin slaagden deze machines te bouwen, opende zich opnieuw een onbekend terrein, het gebruik van rekenautomaten. Wat rekenen was, werd het uitvoeren van reeksen instructies. Het optellen van getallen werd gegevensverwerking. Door de aanwezigheid van “moderne rekenmachines” kreeg het begrip informatie een nieuwe betekenis. Soms was de aankondiging of zelfs maar de droom van een machine voldoende om de praktijk te veranderen. Het pionieren was computerbouw en het verkennen van de nieuwe werkterreinen van computergebruik.

Wat er nieuw aan was, aan het gebruik van rekenautomaten, zien we het best, wanneer we heel concreet naar de praktijk kijken. In onze blik op de geschiedenis van het rekenen onderscheiden we drie tradities. In de ene traditie, die van het wetenschappelijk rekenen, verzelfstandigde zich de aandacht voor het rekenwerk zelf. Zo rekende Aad van Wijngaarden in 1942 en 1943 aan concrete vraagstukken uit de stromingsleer en uit de elasticiteit; nu eens ging het over luchtlagers, dan weer over vervormingen in een hijskraan. In 1950 was dat anders, toen publiceerde hij over afrondingsfouten bij zulk rekenwerk. Het stond in dezelfde traditie, maar de praktijk was veranderd, abstracter. In een andere traditie, die van de procesbesturing, verschoof inzet van automaten de aandacht van het bijsturen naar het beschouwen van abstracte processen. Louis Beuken (1901–1993) adviseerde in 1935 de keramische industrie over de inzet van elektrische ovens. Met zijn analogon, het Beuken-model uit 1939, kon hij warmteverliezen voorspellen en zo de best mogelijke vorm van ovens berekenen. Het stond onverminderd in de traditie van procesbesturing, maar het was abstracter geworden. In een derde traditie, die van de administratie, verschoof het vastleggen van gegevens naar informatieverwerking. De nieuwe specialisten op dit gebied ontwierpen schema’s voor informatiestromen.

De inzet van automatische rekenmachines had invloed op de manier waarop de werkelijkheid in beeld werd gebracht, hoe de vraagstukken werden geformuleerd en in welke richting de praktijk evolueerde. Het samenspel van mens en machine in de praktijk veranderde. De machines waren nieuw. De mensen vernieuwden zich tegelijkertijd, gingen anders denken en handelen. Dat zijn de ontwikkelingslijnen die we in dit boek volgen: hoe er werd gerekend, gestuurd, geadministreerd, mét computers en hoe zonder; hoe vraagstukken werden opgelost vóór er computers waren; wat de alternatieven waren. We brengen niet zonder meer het verhaal van de nieuwe machines, maar ook de veranderende praktijken rond die rekenautomaten. Het werken met machines met geheugen was radicaal nieuw.

Dit inleidende hoofdstuk plaatst de introductie van computers in Nederland driemaal in context. De eerste context is die van de Nederlandse cultuur van wederopbouw. Het was een gunstig klimaat voor vernieuwing. Deze context is in de rest van het boek voortdurend aanwezig en wordt opnieuw expliciet besproken in het slothoofdstuk. De tweede context is die van het gebruik, de drie tradities. Het zijn deze tradities die de continuïteit in de geschiedenis zichtbaar maken. De derde context is de internationale omgeving. De Nederlandse rekenpraktijken stonden niet op zichzelf. Van over de grenzen kwamen niet zozeer machines, als wel kennis en inspiratie. De internationale situatie, met name in de Verenigde Staten, Engeland en Duitsland, schetsen we in het slot van dit hoofdstuk en is verder voortdurend als achtergrond aanwezig.

Hoofdlijnen en indeling van dit boek

De traditie van wetenschappelijk rekenen komt uitdrukkelijk aan bod in hoofdstuk 2 en 3 en speelt een grote rol in hoofdstuk 5 en 6. Hoofdstuk 2 volgt de bouw van rekenmachines in Amsterdam, van de ARRA’s tot de participatie in het internationale ALGOL-initiatief. Hoofdstuk 3 behandelt de Delftse en Haagse geschiedenis van rekenmachinebouw. Deze verschilde niet alleen in stijl van de Amsterdamse bouw, maar ook in context. In Delft was er telkens een gebruiker die iets met een machine wilde oplossen. De wens bij de lector optica, A.C.S. van Heel, legitimeerde de bouw van de ARCO. Bij de PTT werd de PTERA verdedigd met het doel van technische berekeningen en simulatie van telefoonverkeer. Rond de ZEBRA-computer kwamen de gebruikers uitdrukkelijk naar voren in de Zebra Club.

Hoofdstuk 4 biedt een palet aan analoge machines, die symbool staan voor de traditie van procesbesturing. De analoge rekenmachines waren minder algemeen inzetbaar, maar wel meer algemeen verbreid.

De industrie was in Nederland vooral belangrijk door haar actieve deelname in het computergebruik. Philips bouwde ook rekenmachines, maar met een opvallende terughoudendheid. Shell en andere grote instellingen kochten rekenautomaten en hadden hun invloed op het gebruik. Het Nederlands Rekenmachinegenootschap was de ontmoetingsplaats, zoals te lezen is in hoofdstuk 5.

De traditie van administratieve gegevensverwerking, enigszins onderbedeeld in dit boek, komt naar voren in hoofdstuk 6. Instituten en bedrijven waren niet de enige podia waarop een discours over rekenautomaten ontstond, ook de overheid speelde een voortrekkersrol. De betrokkenen en belangstellenden organiseerden zich en zo ontstond een klimaat voor automatisering. Hoofdstuk 6 behandelt dit klimaat en de club die er vorm aan gaf, de Stichting Studiecentrum Administratieve Automatisering, SSAA.

Hoofdstuk 7 is het verhaal van de botsing van de verschillende praktijken, de Klapclub. Waterbeheersing was voor Nederland bij uitstek een gebruiksdomein met een sterke continuïteit. In de studies voor de Deltawerken veranderde het rekenwerk wezenlijk door de inzet van rekenautomaten. De Klapclub zette in haar studies naar de Haringvlietsluizen uiteenlopende rekenmethoden in: handmatig, digitaal, analoog, schaalmodellen. De “edele wedijver” tussen deze vormen van verzelfstandiging geeft dit boek een natuurlijk sluitstuk.

In hoofdstuk 8 komen de verschillende lijnen samen. De verhalen uit de eerdere hoofdstukken krijgen in een bredere context een extra laag van interpretatie. Rond 1960 was het werken met computers geen pioniersarbeid meer. Het werk van de computerpioniers was in hun lust tot experimenteren karakteristiek voor de jaren 1950. Het werk was tegelijk vernieuwend en bleef binnen de lijnen van de maatschappelijke consensus. In de colloquia, studieclubs en stichtingen bleef de gemeenschappelijke inzet voor een betere samenleving voorop staan. Inhoudelijk waren er verschillen van opvattingen en die kristalliseerden in de loop van het decennium uit tot stijlen van programmeren. Verschillen van houding werden tegengestelde belangen. We trekken in het slothoofdstuk de historische lijnen even door na 1960 om dat scherp te laten uitkomen. Het programmeren zelf werd software, een nieuw domein voor nieuwe pioniers.

1.1. Pioniers

Voor de nieuwe deskundigheden en veranderende praktijken schiep de Nederlandse overheid een gunstig klimaat. De opeenvolgende regeringen voerden in de jaren na de Tweede Wereldoorlog een actief industrialisatiebeleid. “Herstel en vernieuwing” waren de trefwoorden voor een beleid waarin de investeringen in wetenschap en techniek een onderdeel waren van een algeheel streven naar modernisering.

Nederland was een verzuild land, of beter gezegd, na 1945 werd de verzuildheid hersteld.2 Politiek en cultureel was er een overkoepelende consensus, waarbinnen nieuwe gedachten en nieuwe initiatieven uitbotten. Nieuwe wetenschap en techniek kregen hun kans. Rekenmachines hoorden daar zeker bij. Kossmann schetst de schijnbaar tegenstrijdige combinatie van een relatief stabiele structuur en inhoudelijke veranderingen:

Na 1945 echter nam het [zuilenstelsel] opnieuw zijn oorspronkelijke rol op zich: het werd voor de tweede keer in zijn loopbaan het instrument waarmee Nederland, tijdens een opgaande conjunctuur, zijn snelle en diep ingrijpende modernisering stuurde en beheerste. Zodoende heeft deze typische vorm van democratie – zonder twijfel met uiterste moeite en vaak op een opmerkelijk onbevallige wijze – het verlies van Nederlands-Indië, het opgeven van de neutraliteit en een snelle industrialisatie op een vrij koele manier weten te verwerken. Pas toen de heroriëntatie zich had voltrokken en een van het vooroorlogse Nederland sterk verschillende natie was ontstaan, kwam er – in de jaren 1960 – verzet tegen het systeem waarbinnen die transformatie had plaatsgevonden.3

In Nederland, niet anders dan in de omliggende landen, was het uitvoeren van grote berekeningen, administraties en besturingen urgent genoeg en was de aantrekkingskracht van het idee dit te automatiseren groot genoeg om te investeren in de bouw van rekenautomaten. De plaatsen in Nederland waar dit werk een zo bijzondere vorm aannam dat nieuwe techniek ontwikkeld werd, waren enkele onderzoekslaboratoria, de Technische Hoogeschool te Delft, enkele universitaire groepen en ten slotte een aantal technisch en organisatorisch geavanceerde bedrijven. Dan waren er plaatsen waar niet de geavanceerde calculaties, maar simpelweg de hoeveelheid rekenwerk de aanschaf van machinerie rechtvaardigde. Dit waren kantoren van industrieën, banken, girodiensten, verzekeringsmaatschappijen en de belastingdienst en andere overheidsinstanties. In een enkel geval waren dit ook plaatsen waar nieuwe machines tot stand kwamen. Meestal, echter, was het reeds ingewikkeld genoeg de machines die in de handel waren aan te schaffen en in gebruik te nemen. Het was een grote gebeurtenis toen er voor het eerst in Nederland een IBM-computer werd aangeschaft en geïnstalleerd, in maart 1957 bij de Heidemij in Arnhem.

Vroege bouw vond plaats in Delft en Den Haag, in Amsterdam, in Eindhoven en in Maastricht. Had ir. J.S. Woldringh zijn zin gekregen, dan was er reeds in 1945 in Delft vanuit TNO, de Nederlandse Organisatie voor Toegepast Natuurwetenschappelijk Onderzoek, een CIF opgericht, een Centrale Instrumentenfabriek. In die fabriek zouden ongetwijfeld ook rekenapparaten zijn gebouwd. De fabriek kwam er niet. TNO had wel de hand in de constructie van analoge rekenmachines in de jaren 1950 (hoofdstuk 4), digitale computers kwamen elders tot stand.

De uitdagingen waar de pioniers voor stonden, waren geen vaststaand gegeven, want nationaal en internationaal veranderden de inzichten, de behoeften en de situatie snel. Bovendien, de uitdaging was niet voor ieder dezelfde. Een computergeheugen, bijvoorbeeld, was in het perspectief van 1954 niet zomaar een opslagplaats van gegevens. De visies, de dromen en de verwachtingen van de pioniers waren verschillend, soms regelrecht tegengesteld aan elkaar. Zij gaven vorm aan de machines met geheugen, die nu alomtegenwoordig zijn en onze alledaagse cultuur bepalen. Eén ding meende men zeker te weten, namelijk dat de electronische rekenmachine de cultuur diepgaand zou beïnvloeden. Dat is een verwachting die zeker is uitgekomen. Dat de invloed heel andere effecten zou hebben dan in het midden van de twintigste eeuw voorzien werd, is ook wel zeker. Wat de inhoud was van die invloed, dat werd nu juist medebepaald door die pioniers en hun verwachtingen, hun tegendraadse en tegengestelde visies.

Huiver

De geschiedenis van computers beleefde een pionierstijd met de bouw van grote rekenautomaten in de jaren 1950. Degenen die de machines bouwden en ermee gingen werken, wisten niet precies waar ze aan begonnen. Ze waren zich er wel van bewust dat ze nieuwe terreinen verkenden. Dat bewustzijn maakte hen pioniers. Bij pionier hoort een bepaalde retoriek. Dat deze mensen zichzelf zo beschouwden is niet zonder betekenis.

De uitdaging waar de pioniers voor stonden, was niet alleen een technische uitdaging, maar ook een maatschappelijke. De modernisering was een uitdaging die de Nederlandse samenleving in haar verzuildheid opving. Dat deed ze in termen van waarschuwingen, van vermaningen die de voortgang ervan niet stopten. Het was een cultuurkritiek die Jan van der Corput (1890–1975) in oktober 1952 in de diesrede voor de Gemeentelijke Universiteit – nu Universiteit van Amsterdam – verwoordde:

Die alarmkreten [Butler, Huizinga, Polak] zijn gerechtvaardigd. Niemand twijfelt aan de onschuld van de electronische rekenmachine. Maar ieder werktuig wordt gemaakt voor een bepaald doel en bezit in verband daarmede een capaciteit tot constructie of destructie. Soms zelfs vormt een electronische rekenmachine een onafscheidelijk deel van een geheel dat uitsluitend ter verdelging gebruikt wordt. De electronische machines danken in hoge mate hun ontwikkeling aan hun vermogen tot vernietiging. Niet voor niets ging de in het midden van deze voordracht optredende één-ogige rekenmachine in marine-uniform gekleed.

Van der Corput toonde hier de cover van Time Magazine, 23 januari 1950, die in een cartoon de Harvard Mark III met marinepet afbeeldde met de bijschriften “can man build a superman” en “Harvard Mark III, soon to be delivered to the NAVY”. Daarop vervolgde hij:

Doch er is meer. […] de grootste bedreiging, namelijk de werkeloosheid van nameloos velen met alle economische en morele gevolgen van dien.

Het voorstel van Butler om deze machines uit te roeien is onuitvoerbaar. De gang is niet te stuiten en het volk, dat weigert deze werktuigen te gebruiken komt achterop. Maar [...] de [...] bezwaren zijn te wijten niet aan het instrument dat braaf de hem voorgelegde differentiaalvergelijking integreert, maar aan het onverstand van de mens die de wetenschap misbruikt. Bovendien het mensdom groeit in tal en last. Elk volk gaat steeds hogere eisen stellen. Het leven wordt steeds gecompliceerder. Uit zucht tot zelfbehoud treft de gemeenschap steeds dieper ingrijpende maatregelen. Wel niemand laat zich nog in slaap sussen door de mechanische hulpmiddelen, waarover wij ten tijde van Samuel Butler beschikten. Er zijn andere, op hoger beginsel berustende voorzieningen nodig, maar ter vermijding van een wereldcatastrophe in de toekomst zal wellicht een der noodzakelijke hulpmiddelen zijn de electronische machine.

Van der Corput was directeur van het Mathematisch Centrum dat midzomer van hetzelfde jaar de ARRA officieel in gebruik had genomen. De Automatische RelaisRekenmachine Amsterdam gold als de eerste computer in Nederland. Robots, rekenautomaten en automatie waren onmiskenbaar elementen van modernisering. Opvallend, en typerend voor de Nederlandse verzuildheid, was dat de kritische beschouwingen en de organisatie van de modernisering uit dezelfde kring kwamen. Men schiep nieuwe wetenschap en nieuwe techniek en huiverde bij de gedachte aan de sociale en culturele gevolgen: prometheïsche huiver. Ook dat was een kenmerk van deze pioniers.

1.2. Drie tradities van rekenen

De pioniers kenden de rekentradities waar ze in stonden en gingen het nu heel anders doen – dachten ze. In gelijke tred met het bedenken en bouwen van hulpmiddelen voor het rekenen, schoven de ideeën van wat rekenen was, op. De verwachtingen van wat berekend kon worden groeiden mee. Fabrikanten, wiskundigen en ingenieurs maakten het rekentuig in wisselwerking met het gebruik van de rekenapparaten, rekenmachines en rekenautomaten. Dit boek biedt een cultuurgeschiedenis met aandacht voor het gebruik, dus minder gericht op de bouw en technische eigenschappen van de machines. Het brengt de pioniers in beeld, met hun voorgeschiedenis en de context van hun rekengewoontes. Er werd gerekend, op verschillende plaatsen en op verschillende manieren. Dat er in het midden van de twintigste eeuw een voedingsbodem was voor het ontwikkelen van rekenautomaten, wordt enigszins begrijpelijk uit de tradities van rekenwerk, administratie en sturing. Door een blik op die tradities wordt zichtbaar dat er geld was, kennis werd ontwikkeld en de behoefte bestond om de nieuwe technieken te ontwikkelen. Met deze blik verschijnen de pioniers niet in een kale vlakte, maar als verkenners in een begaanbaar terrein.

Wetenschappelijk rekenen

De commerciële administratieve sector en de overheidsadministratie vormden het domein waar het geld omging, waar de voorwaarden werden geschapen dat er überhaupt computers werden ontwikkeld. Het spectaculaire werk van computers bouwen gebeurde in de jaren 1950 niet daar, maar in de sfeer van wetenschap en onderzoek. In de sterrenkunde, de landmeetkunde, in delen van de fysica en in een aantal van de technische wetenschappen bestonden sterke tradities van rekenwerk. Dat gebeurde met tafelrekenmachines van merken als Facit, Marchant, Monroe en Friden. De eerste meer geavanceerde machines die werden gemaakt waren analogie-apparaten: rekenmachines waarop de uitkomsten waren af te lezen op grond van vergelijkbaarheid – analogie – tussen het gevraagde onbekende en een bekend proces. Bij Rijkswaterstaat in Den Haag, bij het Staatsbedrijf der Posterijen, Telegrafie en Telefonie, ofwel de PTT, ook in Den Haag, bij de optische industrie in Delft, bij Shell in Delft en bij het Maastrichtse Laboratorium voor Electrowarmte was ruimte en geld om nieuw rekenwerk te ontwikkelen en te investeren in rekenapparatuur. Al deze instellingen boden in de jaren 1930 en 1940 ruimte aan nieuwe analogons om speciale berekeningen te maken. Vrijwel overal, ook daar waar later digitale computers zouden worden ontwikkeld, zoals in de Mathematische afdeling van de PTT en op het Mathematisch Centrum, begon men met analoge rekenmachines.

Geavanceerd technisch onderzoek dat aanleiding gaf tot apparatenbouw, was – behoudens de sterrenkunde – verbonden met de ingenieurswetenschap en dat betekende in Nederland in de eerste plaats met Delft. De Technische Hoogeschool – nu TU Delft –, tot 1956 de enige instelling voor technisch hoger onderwijs in Nederland, wilde een praktijkgerichte opleiding bieden. Binnen dat algemene adagium van praktijkgerichtheid waren er groepen die meer theoretische benaderingen volgden. Ingenieurs benaderden hun vraagstukken in eerste instantie vanuit ervaringskennis, maar op sommige terreinen ging dat niet zo gemakkelijk. Vraagstukken rond elektriciteit, straling, trillende assen en motoren, knikkende staalconstructies en verder alles wat met vliegen en vliegtuigen van doen had, waren te ingewikkeld; men begreep er te weinig van. Op deze terreinen greep een aantal ingenieurs naar een benadering via de theorie. En dan moest er gerekend worden. De “rationele” of wetenschappelijke benadering in de ingenieursdisciplines onderscheidde zich daarin, dat de omweg werd gekozen via een wiskundige theorie. Vanuit een “rationeel” startpunt zetten theoretisch gestemde ingenieurs zich aan het rekenen om de praktische vraagstukken te benaderen. In het bij elkaar brengen van theorie en concrete praktijkvoorbeelden deed zich het grote rekenwerk voor. Met andere woorden, alleen binnen een rationalistische benadering haalde de ingenieur zich intensief rekenwerk op de hals. Wie met ervaringskennis of met een grove schatting kon volstaan, hoefde niet te rekenen. Wie het precies en zeker wilde weten en zich kon permitteren om precisie en zekerheid na te streven, die stond voor grote rekenopgaven.

In 1946 gaf J.H. Greidanus (1911–1993) leiding aan de flutterberekeningen van het Nationaal Luchtvaartlaboratorium, NLL – vanaf 1961 Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium, NLR. Flutter is een oncontroleerbare en daardoor mogelijk schadelijke trilling van vliegtuigdelen, in het bijzonder van de vleugels (vgl. paragraaf 4.2). Dat was zo’n terrein van te ingewikkelde vraagstukken. Toen de mensen van het MC op bezoek kwamen met de vraag of de wiskundigen iets konden betekenen voor de vliegtuigonderzoekers, noemde Greidanus het probleem van het “trillend elliptisch draagvlak”, maar de gesprekspartners moesten vooral geen urgentie veronderstellen, “hij kon ook wel verder zonder dat”. Greidanus vond het interessant genoeg, maar de middelen van het NLL waren niet toereikend om dit rekenwerk in opdracht te geven. Enkele jaren later, toen vanuit de positie van onderzoeksleider bij Fokker, kon hij het zich wel permitteren en bestelde hij bij het MC een computer, de FERTA.

Vele vraagstukken waarvoor het rekenwerk niet uit de weg werd gegaan maar juist werd opgezocht, hadden als algemene karakteristiek dat vragen op hoger plan werden gesteld, metavragen als die naar afrondingsfouten, vragen voor de zekerheid. Hoe zeker weet ik dat de hijskraan niet breekt, dit vleugelprofiel wel steeds voldoende lift geeft aan het vliegtuig, de motor de boel niet stuk trilt, de scheepsschroef de krachten voor de voortstuwing wel aankan? Toen Fokker een vliegtuig ontwierp en een luchtvaardigheidsverklaring aanvroeg, verleende de Rijksluchtvaartdienst het MC de opdracht controleberekeningen uit te voeren. De Deltadienst van Rijkswaterstaat ontwierp revolutionaire nieuwe sluizen voor de afsluiting van het Haringvliet, maar sloegen die niet stuk? Telkens bij stoutmoedige vernieuwingen bracht de secundaire gedachte “het zal toch niet dat …”, rekenwerk met zich mee. Het zal toch niet dat er een snelheid is waarbij de vliegtuigvleugel het niet houdt, dat bij zekere golfslag de ophanging van de sluisdeuren het begeeft, dat er een combinatie van last en draaiing is waarbij de hijskraan uit de lagers loopt. Het waren typisch deze metavragen die het rekenwerk uitlokten en die tegelijk een vooraankondiging waren van de risicosamenleving: het zal toch niet zijn dat … In de risicosamenleving zou dit niet langer alleen een vraag naar expertise zijn, maar ook naar verantwoordelijkheid.4

Van Wijngaarden en Greidanus kwamen uit de ‘onderwereld’ van Biezeno. Dit was de hoek van de stromingsleer en toegepaste mechanica in Delft, waar deze rationele benadering, de omweg van theorie en metavragen, gewoon was. Binnen de dominante stijl van praktische gerichtheid aan de Technische Hoogeschool was dit een subcultuur. Binnen de afdeling Werktuigbouwkunde waren C.B. Biezeno (1888–1975) en J.M. Burgers (1895–1981) de dragers van deze subcultuur, de ‘onderwereld’ van Biezeno. Dat klinkt obscuur en zo is het ook bedoeld, want de heren zetten een nieuwe lijn van werken uit die niet direct weerklank vond. Er was tegenwerking. Studenten konden niet afstuderen in deze richting. Promoveren kon wel en zo maakten zij school.

Fig. 2: Jan Burgers’ rekenwerk aan turbulentie, met de hand, februari 1952.

Burgers bestudeerde het ontstaan van turbulentie. Biezeno schreef met zijn Duitse collega Grammel het enorme boek Technische Dynamik. Beiden waren leermeester van Van Wijngaarden. Internationaal was de spreekbuis van deze benadering het nog jonge tijdschrift ZaMM, Zeitschrift für angewandte Mathematik und Mechanik, opgericht in 1921 door de recent in Berlijn aangetreden hoogleraar toegepaste wiskunde Richard von Mises. Het tijdschrift was een uitgave van de GaMM, de ingenieurwissenschaftliche Vereinigung Gesellschaft für angewandte Mathematik und Mechanik, die een jaar langer nodig had gehad om opgericht te worden. Omgekeerd was de lezerskring van ZaMM een goede indicatie voor het lidmaatschap van die subcultuur. Een artikel in dit tijdschrift stelde typisch een technisch probleem, dat dan zonder omhaal “wetenschappelijk” werd aangepakt met een wiskundige formule, eventueel met de inleidende woorden: “De theorie zegt …” of “Dit kan geschreven worden als ...” Dan volgde een uitwerking tot een uitdrukking die hetzij overeenkwam met een proefopstelling en gemeten kon worden, hetzij berekend kon worden, gevolgd door een tabel met uitkomsten. Als de aanpak van het rekenwerk al werd uitgelegd, dan in een appendix.

Kenmerkend voor de subcultuur was het beheersen van de kunst om langs rationele of technisch-wetenschappelijke, ingenieurwissenschaftliche, weg een resultaat te bereiken. Het was de kunst om bij een technisch probleem de geschikte proefopstelling of de adequate rekenmethode te vinden. Hoe men ertoe kwam iets “te schrijven als …”, hoe men datgene uitvoerde, wat later, in de jaren 1950, wiskundig modelleren ging heten, bleef onderbelicht. Heel duidelijk daarentegen was de stap van formule naar rekenen, het opstellen van algoritmes en de uitwerking daarvan in rekenschema’s. De cruciale kunst van de subcultuur bestond uit algoritmes en rekenschema’s. Wie de kunst beheerste een geschikte formulering te combineren met praktisch doenlijk rekenwerk, die kon rekenen, wetenschappelijk rekenen. In het Duitse taalgebied heette het praktische Mathematik of praktische Analysis.

Fig. 3: De voor ZaMM typerende werkwijze met rekenschema’s.

1928 was het beginjaar. In Dresden publiceerde Friedrich Willers zijn leerboek Methoden der praktischen Analysis. In Darmstadt ging Alwin Walthers Institut für praktische Mathematik van start. In de Verenigde Staten kwam J.B. Scarborough in 1930 met de uitdrukking numerical analysis. Cambridge University had sinds 1936 een Mathematical Laboratory. Het hoofd van dit laboratorium, Douglas Hartree (1897–1958), ging de wereld over om duidelijk te maken dat er een nieuwe discipline was onder de naam numerical analysis. In deze traditie stonden Van Wijngaarden en Greidanus, zij konden rekenen.

Aad van Wijngaarden ging een stap verder. In Delft nam Burgers in 1945 het initiatief om via het Delftsch Hoogeschoolfonds jonge wetenschappers naar Engeland te sturen om zich op de hoogte te stellen van de laatste ontwikkelingen in de technische wetenschappen en zo veel mogelijk rapporten en overdrukken van publicaties mee te brengen. Biezeno bepaalde dat voor het gebied van de werktuigbouwkunde Van Wijngaarden zou worden uitgezonden. Eenmaal in Londen, januari tot maart 1946, constateerde hij dat er op het gebied van mathematische machines zoveel nieuwe ontwikkelingen waren, dat hij daarover apart zou rapporteren. Bij deze verzelfstandigde aandacht voor wetenschappelijk rekenen begon de Nederlandse informatica.

Procesbesturing

Dezelfde groeiende industrie die om administratie vroeg, bestond voor een deel uit complexe chemische en mechanische processen die om besturing vroegen. Deze regelsystemen waren aanvankelijk ingrepen in het proces zelf, in de distillatiekolom, in de suikerketel, in de naftakraker. Meer en meer kwamen de regelingen apart van de industriële processen te staan, als een besturing op afstand, waarbij het aantal variabelen dat in de hand gehouden werd, sterk toenam. Het bedenken en bouwen van de regelingen, instrumentatie genoemd, werd rond de Tweede Wereldoorlog een specialisme bij de zich ontwikkelende industrie. Het lag in de lijn van deze ontwikkeling dat Woldringh in 1945 zijn pleidooi hield voor een Centrale Instrumentenfabriek. De geavanceerde techniek van dergelijke instrumenten werd niet alleen ingezet voor het regelen van processen, maar ook voor het meten van verschijnselen. Zo bouwden ingenieurs simulatoren voor vliegtuigbeweging, simulaties voor getij en windtunnels voor schaalmodellen van vliegtuigen. Uiteindelijk bouwde men ook simulaties voor generalisaties van processen; dat waren dan analoge rekenmachines. Men noemde dit analoog omdat het ene fysische proces werd voorgesteld door het andere, dat net zo verliep, ofwel analoog. De reden voor het zoeken naar een analogie was dat het eerste proces zich niet makkelijk liet regelen of meten. Het voordeel lag erin dat men voor dat tweede een proces koos waaraan gemeten kon worden. In hoofdstuk 4 volgen we een aantal lijnen van verzelfstandiging op dit gebied.

Fig. 4: Het Beuken-model uit 1939 in het Laboratorium voor Electrowarmte. De foto toont het systeem in een meetopstelling in Februari 1965.

De Provinciale Limburgse Elektriciteitsmaatschappij, PLEM, richtte een Laboratorium voor Electrowarmte in om klanten te werven voor het gebruik van elektriciteit. Daar werkte Louis Beuken als ingenieur en hij bediende de Mosafabrieken met een studie naar warmtestroming in porseleinovens. De studie groeide uit tot een proefschrift over simulatie van dit soort verschijnselen en daaruit kwam weer een analoge rekenmachine voort, het Beuken-model. Bij de Technisch-Physische Dienst, in 1942 opgericht door TNO en de Technische Hoogeschool, verzelfstandigde de expertise om analoge rekenmachines te bouwen zich in de Afdeling Electronica en later tot de Afdeling Instrumentatie. Deze zou in de jaren 1950 Rijkswaterstaat, de afdeling Vliegtuigbouwkunde en de afdeling Natuurkunde van de Technische Hoogeschool voorzien van analoge computers. Nederland kende een palet aan initiatieven in de bouw van analoge machines.

In de Verenigde Staten, in Boston, vond Norbert Wiener in deze ontwikkeling van regelsystemen en simulaties aanleiding een nieuwe leer te ontwikkelen, het vak Cybernetica of Stuurkunde. Niet alleen was de techniek van de instrumentatie en simulatie een belangrijke voorwaarde voor het ontwikkelen van computers rond 1950, Wieners boek had een enorme invloed. Vele pioniers formuleerden de uitdaging die machines met geheugen stelden, in termen van cybernetica.

In de late jaren 1940 ontmoetten de tradities van wetenschappelijk rekenen, administratieve gegevensverwerking en stuurkunde elkaar. Het kruispunt vormde de voedingsbodem voor de ontwikkeling van computers, die we in de volgende hoofdstukken zullen beschrijven. Elk van deze tradities ging voort op haar eigen weg, zij het nu in wisselwerking met de nieuwe rekenautomaten.

Administratief gebruik

De opkomende industrie in de negentiende eeuw ontplooide zich in dusdanig grote fabrieken, dat het leiden van deze bedrijven expliciet aandacht vroeg. Om sturing en controle te kunnen uitoefenen, maakten de directies van deze bedrijven de werkprocessen een object van studie en van ontwerp. Zij brachten er systeem in. De boekhouding werd georganiseerd in aparte kantoren. Rond 1900 kwamen verschillende administratieve systemen en concurrerende stelsels van boekhouding op de markt. Administratieve organisatie werd een vak.

Administratie was in economisch opzicht de belangrijkste sector voor het rekenwerk. Daar zat het geld; daar bedachten boekhouders en fabrikanten nieuwe kantoormachines. De administratieve organisatie werd concreet ingevuld met administratieve techniek, dat wil zeggen met systemen van administratie, van boekhouding, van bedrijfsleiding, van loonberekening, van kostprijsberekening, van voorraadadministratie. De administratieve techniek was de techniek van de systeemaanpak. De kantoormachines op hun beurt heetten de technische hulpmiddelen voor de administratie.

Fig. 5: Schema voor administratieve gegevensverwerking bij het lemma Administratieve (Kantoor-) techniek uit de Winkler Prins voor het Bedrijfsleven (1957).

Het Raadgevend Kantoor voor Organisatie en Efficiency, gaf, onder leiding van medeoprichter R.W. Starreveld, vanaf 1935 het losbladige tijdschrift De Kantoormachinegids uit. Het ging om hulpmiddelen als typemachines, telmachines, tijdklokken en archiefsystemen. Enkele machines brachten een zodanig verregaand repertoire van administratief handelen met zich mee, dat men ze “organisatiemachines” noemde. Het ging om boekhoudmachines, adresseermachines en ponskaarteninstallaties. Organisatiemachines vereisten dat de administratie ernaar ingericht was, anders ‘werkten’ ze niet. De tabulatorstops op de liniaal van een boekhoudmachine van een bedrijf, de nokjes op de adresplaatjes van een adresseermachine van een begrafenisverzekering, de inrichting van een ponskaarteninstallatie voor de voorraadadministratie, al zulke specifieke instellingen van organisatiemachines waren zeer gedetailleerd ontwikkeld en vormden een script waar alle betrokkenen zich echt aan moesten houden, anders werkte het operationele proces, waarvan deze machines dwingend onderdeel waren, niet. Bij organisatiemachines zat het script er expliciet bij, voorgeschreven. Het was een dwingend gegeven.

Het voorontwerp voor een installatie om de administratie met ponskaarten uit te voeren, de zogenaamde “systeemanalyse”, was gericht op het ontwerp van de inrichting met machines, maar minstens even belangrijk was het om alle betrokkenen te doordringen van de noodzaak volgens het nieuwe systeem te handelen. Dat vereiste overtuigende adviseurs. Vóór de Tweede Wereldoorlog voerde een beperkt aantal grote vooruitstrevende bedrijven hun administratie met een ponskaarteninstallatie. Rond 1950 werd het voor grotere kantoren de regel om met ponskaarten te werken.

Dit vak van administratieve organisatie nam na de Tweede Wereldoorlog een hoge vlucht en een van de vernieuwingen op dit terrein was het inschakelen van computers. In Nederland gebeurde dat heel voorzichtig in de tweede helft van de jaren 1950. Volgens sommigen ging dat niet vlot genoeg. Zij richtten in 1958 de Stichting Studiecentrum Administratieve Automatisering op, de SSAA. Tegen 1960 gingen de voorlopers over op computers. Voor de grotere ondernemingen werd dat midden jaren zeventig gewoon.

Fig. 6: De tabelleerafdeling van Douwe Egberts, Utrecht, 1959. Een typerende situatie voor een groter kantoor.

1.3. De internationale situatie: sequenties

Machines met geheugen kwamen in andere landen in dezelfde tijd tot ontwikkeling als in Nederland.5 Waar de rekentradities en administratieve tradities sterk waren, zoals in Duitsland, Engeland en de Verenigde Staten in het interbellum, was er ook een krachtige ontwikkeling van rekenapparatuur. Met de bouw van machines vormden zich ook nieuwe ideeën over het gebruik van de machines en daardoor weer nieuwe ideeën voor verdere apparaten. Vannevar Bush (1890–1974), onderzoeksleider aan het MIT, het Massachusetts Institute of Technology, Boston, bereikte een doorbraak in 1931 met de bouw van een ‘Differential Analyzer. A new machine for solving differential equations’.6 Hij bracht het werken met analogons, dat men aan het ene fysische verschijnsel meet om het andere te bepalen, op hoger plan door het als rekenwerk op te vatten en de aanpak daarvan uit te bouwen tot een algemener bruikbare machine. Berekeningen waren bewegingen van raderen, schijven en wieltjes, die aan de hand van de te berekenen functie waren ingesteld.

Douglas Hartree, hoogleraar in Cambridge, Engeland, pakte het idee op. Hij bouwde niet alleen een soortgelijke machine – veeleer een aantal telkens verbeterde machines –, maar generaliseerde de zaak nog verder. Voor Hartree was deze machine onderdeel van een complex van nieuwe vaardigheden die zich moesten verzelfstandigen tot een nieuwe discipline, numerical analysis. Hij kreeg gedaan dat de universiteit van Cambridge een Mathematical Laboratory inrichtte, in 1936. Een laboratorium voor wiskunde, alleen al de uitdrukking was volkomen strijdig met de gangbare opvatting van wiskunde.7 Hartree ging de wereld over om zijn nieuwe inzichten te verbreiden. Wat in de lezerskring van ZaMM aanwezig was aan rekenvaardigheid, zij het goeddeels als impliciete kennis, bracht Hartree in expliciete vorm naar voren. Toen hij in de oorlogsjaren werd ingeschakeld in de organisatie van onderzoek voor de oorlogsvoering, nam Maurice Wilkes (1913–2010) zijn plaats over als hoofd van het Mathematical Laboratory. Na de oorlog bleef Hartree actief als woordvoerder van de nieuwe discipline en internationaal verbindingsfiguur in het betrekkelijk kleine wereldje van rekenaars en machinebouwers.

Op het Europese continent waren Darmstadt en Rome de hoofdsteden van het nieuwe rekenwerk, met Alwin Walthers Institut für praktische Mathematik en Mauro Picones Instituto per l’Applicatione del Calculo. Op beide plaatsen werkten grote groepen van rekenaars met mechanische rekenmachines en analoge apparaten. In Darmstadt ontplooide zich een aparte industrie van differential analysers. Onafhankelijk daarvan droomde de Berlijnse ingenieur Konrad Zuse (1910–1995) zich een automatische mechanische rekenmachine. Hij bouwde proefmodellen V1, V2, V3 en V4. V stond voor Versuchsmodell; met terugwerkende kracht heetten ze later Z1 tot Z4. De proefmodellen lieten zien dat zijn principes werkten, voor productieve inzet waren ze niet geschikt en ook niet bedoeld. Zuse financierde de bouw van zijn eerste model zelf en wist vervolgens telkens opnieuw autoriteiten te bewegen tot een investering in zijn belofte. Hij had in de oorlogsjaren zijn eigen bedrijf in Berlijn voor de ontwikkeling van rekenmachines. De machines overleefden de oorlogsomstandigheden niet. De V4, een relaisrekenmachine, was deels gereed toen Zuse Berlijn verliet; de Heinkel-vliegtuigfabriek zag er voldoende potentieel in om zijn werk te steunen. Ten tijde van de Duitse nederlaag bevond hij zich in Beieren, dicht bij de Zwitserse grens, met zijn machine verborgen in een boerderij. Niemand wilde hem vinden. Amerikaanse en Engelse verkenningsmissies, die de stand van de Duitse wetenschap en techniek opnamen, inspecteerden zijn apparaat en waren niet geïnteresseerd. In 1948 legde Zuse contact met de Eidgenössische Technische Hochschule, ETH, in Zürich. De groep toegepaste wiskunde onder leiding van Eduard Stiefel was voldoende geïnteresseerd. De machine werd omgebouwd tot een programmeerbaar apparaat en functioneerde van 1950 tot 1954. Op het Europese vasteland was het in 1950 de enige functionerende rekenautomaat en dat gaf de groep aan de ETH in Zürich een vooruitgeschoven positie. Met de inkomsten richtte Zuse een rekenmachinefabriek op. De Z11, een relaisrekenmachine uit 1955 speciaal voor de verwerking van kadastrale metingen, en in 1958 de Z22, waren de succesvolle producten. Verkennende besprekingen in 1956 tussen Zuse en Van der Poel (1926) om in samenwerking diens ontwerp van de ZEBRA te realiseren, ketsten af.

Ook in de Verenigde Staten waren verschillende laboratoria actief in geavanceerd rekenwerk, variërend van een enorm werkverschaffingsproject voor het samenstellen van rekentabellen tot de bouw van experimentele machines. John Atanasoff, hoogleraar wiskunde aan de Iowa State University, begon in 1937 met de bouw van een rekenautomaat, vergelijkbaar met Zuses proefmodellen, maar dan electronisch. De machine die hij met zijn assistent Berry bouwde, ging de geschiedenis in als de ABC, de Atanasoff-Berry Computer.8 Zijn werk gaf inspiratie voor de latere machines, onder meer aan John Mauchly (1907–1980), die hem in 1941 bezocht. Een centraler positie dan Iowa in de wereld van Amerikaans technisch-wetenschappelijk onderzoek had Bell Telephone Laboratories. Hier bouwde George Stibitz (1904–1995) een elementaire rekeneenheid uit relais, in 1938 ontwierp hij een complete machine, die in 1940 gereedkwam als “Complex Number Computer”. Toen Bell Labs nieuwe versies bouwde, heette deze eerste de “Model I”. Stibitz was gedurende de Tweede Wereldoorlog lid van de National Defense Committee en had langs die weg zijn invloed op de gedachtenvorming rond rekenautomaten. Deze eersteling voerde een reeks instructies uit zoals vastgelegd in de relais van de machine, net als later in Delft de Testudo van Van der Poel. De volgende modellen, “Model II” in 1942 tot “Model V” in 1946, konden een rijtje opdrachten uitvoeren, ingelezen vanaf een papieren ponsband; Zuses Z4-machine deed dat na de oorlog vanaf filmtape.