REVOLJOETSIJA!

De betekenis van de Russische Revolutie in historisch perspectief

Kees Boterbloem

AUP

Ontwerp omslag: DPS Design & Prepress Studio, Amsterdam

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

© K. Boterbloem, 2017

© 2017 voor Nederland

Amsterdam University Press B.V.

isbn 978 94 6298 379 3

e-isbn 978 90 4853 419 7 (pdf)

e-isbn 978 90 4853 420 3 (ePub)

nur 686

© 2017 voor België

Davidsfonds/WPG Uitgevers België nv, Mechelsesteenweg 203, B-2018 Antwerpen

Gemaakt onder licentie van Davidsfonds.

‘Davidsfonds’ is het geregistreerde merk van Davidsfonds vzw, met maatschappelijke zetel te 3000 Leuven, Quinten Metsysplein 12

www.davidsfonds.be

www.facebook.com/davidsfondsuitgeverij

info@davidsfonds.be

isbn 978 90 5908 845 0

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Amsterdam University Press.

Inhoud

Data en spelling

Voorwoord

1. Inleiding

2. Oorzaken en aanleiding

Het idee van het communisme: van de bergrede tot Pannekoek

De Russische revolutionaire beweging: ongeduldige dromers

Tsaar Nicolaas II en de marxisten

De mislukte revolutie van 1905

Lenin en Trotski

De Eerste Wereldoorlog

3. 1917

De Februarirevolutie: de democratische belofte

Van februari tot de zomer van 1917

De bolsjewieken, Kerenski en Kornilov

De bolsjewistische machtsgreep: voor elk wat wils

4. De communistische partij aan de macht

Maatregelen en beloften: stralende toekomst en grimmig heden

Brest-Litovsk: vrede tot welke prijs?

De burgeroorlog: de overwinning tot elke prijs

Comintern: wereldwijde gelijkheid

Nationaliteitenpolitiek

5. Lenin en Stalin

De Chinese Volksrepubliek was niet de eerste: de Nieuwe Economische Politiek en de politieke dictatuur

Stalin als Lenins erfgenaam: ontaarde zoon of rechtmatige opvolger?

Stalins overwinning op zijn rivalen: de overwinning van de ‘Wille zur Macht’?

Industrialisering en collectivisatie: hoe maak je een communistische maatschappij?

De Grote Terreur en de Goelag: bekentenis dat het experiment mislukt was?

6. Staat en samenleving in 1939: de verwezenlijking van het communisme?

De ‘God die faalde’: vernietigde Stalin elke illusie?

Hoe sterk was de Sovjet-Unie? Waren er 27 miljoen doden nodig om Hitler te verslaan?

7. De Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog

Een Pyrrhusoverwinning?

De uitbreiding van de communistische wereld, 1945-1949: schijn bedroog?

8. De ontluistering: van Chroesjtsjov tot Gorbatsjov

De dooi, Geheime Toespraak en Hongarije: een laatste poging om de idealen te verwezenlijken

Het Tweeëntwintigste Partijcongres en de breuk met China: een conflict tussen stalinisten en leninisten?

Tsjechoslowakije en de dissidentenbeweging, Afghanistan en Polen, de KGB-staat

Gorbatsjov en het einde van het Sovjet-rijk: een rechtvaardig man geeft de macht op

9. Epiloog: voltooid verleden tijd?

Chronologie

Noten

Bibliografie

Van dezelfde schrijver

Index

Data en spelling

Aangezien in Rusland tot het begin van 1918 de juliaanse kalender gebruikt werd, wordt die kalender in dit boek gehanteerd voor het aanduiden van data tot 1 februari 1918. Op die dag sprong op bevel van de bolsjewistische machtshebbers de kalender naar 14 februari, in overeenkomst met de gregoriaanse kalender die toen al lange tijd in het Westen in gebruik was. Om die reden vond volgens de Nederlandse tijdsrekening de Februarirevolutie plaats in maart 1917 en de communistische staatsgreep in november, in plaats van oktober, van hetzelfde jaar.

De spelling van Russische namen en woorden volgt de transcriptie van het Cyrillische naar het Latijnse schrift volgens de (grotendeels fonetische) versie die gewoonlijk in het Nederlands wordt gebruikt.

De Sovjet-Unie. Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, Amsterdam.

Voorwoord

Een kwart eeuw geleden leerde ik veel over het leven in het Sovjet-systeem dankzij een interviewproject met een honderdtal oudere Russen dat ik had opgezet in de provincie van Tver.1 De inhoud van dit boek is niet alleen soms gebaseerd op wat zij toen vertelden, maar ook aan hun nagedachtenis opgedragen. Het oeuvre van Alexander Solzjenitsyn en in het bijzonder De Goelag Archipel, een boek dat ook deels gebaseerd is op gesprekken met mensen die met de ergste uitwassen van het Sovjet-regime te maken kregen, had al veel eerder een onuitwisbare indruk op mij achtergelaten.2 Al ben ik nooit tot Solzjenitsyns slavofiele denkbeelden bekeerd, het is ongetwijfeld zijn werk geweest dat mijn sterke afkeer van de Sovjet-Unie opriep, een gevoel dat nooit verdwenen is.3

Niettemin heb ik een groot respect voor de mensen die gedwongen waren daar te leven, de Russen, Oekraïners, Georgïers, enzovoorts die ik door de jaren heen in Rusland en elders na de val van de Sovjet-Unie in 1991 heb ontmoet. Ik geloof niet in het cliché dat ieder volk de regering krijgt die het verdient. De tragische (en zelfs macabere) omstandigheden in de Sovjet-Unie kwamen voort uit een noodlottige samenloop van omstandigheden waarin een select gezelschap van lieden in staat was aan miljoenen mensen zijn moorddadige wil op te leggen en een dystopische maatschappij te vestigen, terwijl het overgrote deel van ’s lands bevolking dit niet wenste. Alhoewel de Sovjet-Unie veel lijkt op een fictieve antiwereld, zoals men die tegenkomt in de boeken van George Orwell, Franz Kafka, Aldous Huxley of Jevgeni Zamjatin, is het absurd dat deze nachtmerrieachtige staat echt bestaan heeft.

De totstandkoming van dit boek is vooral te danken aan Inge van der Bijl van Amsterdam University Press: zij suggereerde dat de honderdste verjaardag van de revolutie van 1917 een goed moment is om de lezer nader te laten kennismaken met de Russische Revolutie en haar betekenis, in meer detail dan ik heb gedaan in het Elementair Deeltje dat vorig jaar door Amsterdam University Press is uitgegeven. Ik ben haar zeer erkentelijk voor deze uitnodiging om wat dieper te delven! Een oude trouwe vriend, Frank de Jong van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, was uiterst behulpzaam met het uitzoeken van illustraties, waarvoor tevens heel veel dank! En mijn assistent David Beeler, die van plan is te promoveren in de Nederlandse geschiedenis aan de University of South Florida, hielp met enige technische foefjes. Daarnaast wil ik hierbij alle medewerkers van Amsterdam University Press die aan de totstandkoming van dit boek hebben gewerkt opnieuw ten zeerste bedanken.

Zoals altijd dien ik te bekennen dat dit werk nooit verschenen zou zijn zonder de hulp van collega’s over de hele wereld van wie ik werk heb gelezen, naar wiens voordrachten, lezingen en colleges ik heb geluisterd, met wie ik gesprekken heb gevoerd, en naar wiens interviews ik heb geluisterd of documentaires ik heb gekeken. Een paar namen dienen genoemd te worden van mensen die mij door de jaren heen hebben geïnspireerd en behulpzaam zijn geweest: Erik van Ree, Marc Jansen, David Schimmelpenninck van der Oye, Rudolf Dekker, Karel Berkhoff, Bruno Naarden, Marion Peters, Paul Robinson, Golfo Alexopoulos, Steven High, Barbara Lorenzkowski, Charles Halperin, William Cummings, Michael Decker, John Belohlavek, Graydon (Jack) Tunstall, Vic Peppard, Anne Clendenning, Murat Tuncali, Wayne Borody, Joyce Goggin, Eugenio Bolongaro, Rainier Grutman, Mark Cortiula, Marshall Poe, David Goldfrank, Hiroaki Kuromiya, Daniel Kaiser, Jeffrey Veidlinger, Steven Usitalo, Ben Whisenhunt, Norman Pereira, Jan Foitzik, Valentin Boss, Philip Longworth, Andrej Nikolajevitsj Sacharov, Martin van den Heuvel, Jan-Willem Bezemer, Willem Roobol, Maarten Brands, Hans Blom, Henk van Nierop, Saskia Gieling en Carola Tischler.

Dit boek is tevens opgedragen aan mijn ouders, Johanna Boterbloem-van Bockhoven (1932-2016) en Nico Boterbloem (1931-1990), zonder wie ik nooit historicus was geworden. Ten slotte was de steun van Susan, Duncan en Saskia Mooney het meest belangrijk voor het tot stand komen van dit boek!

1. Inleiding

Vijftig jaar geleden vond op de Harvard Universiteit in de Verenigde Staten een prestigieuze conferentie plaats van prominente westerse geleerden die de Sovjet-Unie bestudeerden. Een belangrijk deel van hun voordrachten en commentaren werd niet veel later in boekvorm uitgegeven.1 Onder deze deskundigen bevond zich de Harvard professor Richard Pipes (1923), die de leerstoel geschiedenis van de Sovjet-Unie bekleedde en later nationale veiligheidsadviseur van president Ronald Reagan (1911-2004) zou worden; George F. Kennan (1904-2005), de man die in 1946 en 1947 de Amerikaanse Koude Oorlogstrategie van containment (‘inperking’) van het communisme had bepleit; Hugh Seton-Watson (1916-84), de toentertijd meest gezaghebbende Britse expert op het gebied van de Russische en Oost-Europese geschiedenis van de negentiende en twintigste eeuw; de Nederlander Jan Meijer (1923-80), die het archief van Stalins tegenpool Trotski in Amsterdam beheerde; en Hannah Arendt (1906-75), de politieke filosofe die destijds als de grote denker over totalitaire politieke systemen werd beschouwd.2

Deze experts probeerden in 1967 de Russische Revolutie, die zich precies een halve eeuw eerder had afgespeeld, te verklaren. In het bijzonder werden de oorzaken van de revolutie onder de loep genomen. De gevolgen en betekenis van de revolutie kregen minder aandacht, want die leken vanzelfsprekend in het midden van de Koude Oorlog. Op een soortgelijke manier kijkt mijn boek zowel naar de oorzaken als naar de consequenties en de betekenis van de revolutie, al ligt mijn nadruk veel meer op de laatste twee. Daarbij tracht ik tevens een overzicht te geven van het verloop van de gebeurtenissen tussen het einde van de negentiende eeuw en 1991, omdat het eigenlijke verloop van de Russische Revolutie tegenwoordig bij veel lezers veel minder bekend is dan in 1967, toen, in het midden van de Koude Oorlog, vrijwel iedereen wel eens iets gehoord of gelezen had over Lenin en Stalin en hun greep naar de macht. Ten slotte, ofschoon ik meen dat veel van de inzichten over de Sovjet-geschiedenis die geopperd werden tijdens de conferentie in 1967 nog altijd juist zijn, zal ik ook proberen duidelijk te maken hoezeer een halve eeuw later wetenschappers de geschiedenis van het Russische Rijk en de Sovjet-Unie van voor de val van Nikita Chroesjtsjov in 1964 in een ander perspectief zijn gaan zien.

Het thema van dit boek zijn derhalve bovenal de gevolgen van de staatsgreep van oktober 1917 die Lenins bolsjewieken aan de macht bracht in het revolutionaire Petrograd. Men kan met reden beweren dat daardoor de revolutie tenminste twee decennia lang (van 1917 tot en met 1938) bleef woeden en het pas echt rustig werd in de Sovjetwereld na Stalins dood in 1953 (een rust die ook nauwelijks meer dan een generatie duurde). Het laatste kwart eeuw aan onderzoek door Russische en niet-Russische historici in de archieven van de voormalige Sovjet-Unie heeft dit bevestigd. De gevolgen van het tumult dat in gang werd gezet door de Russische deelname aan de Eerste Wereldoorlog waren schokkend. De communistische overwinnaars van 1917 creëerden een onvergelijkelijke bloedige dictatuur, die miljoenen van haar onderdanen in vredestijd vermoordde en verminkte, en hun land veranderde in een karikatuur van een moderne samenleving. Vrijwel net zo verbijsterend is het dat het Russische voorbeeld navolging vond, zodat hetzelfde soort slachtpartij zich bijvoorbeeld herhaalde in China en Cambodja in de jaren zestig en zeventig van de twintigste eeuw.3

In het volgende betoog ik dat de uiteindelijke mislukking van de Sovjet-Unie als een socialistische heilstaat of communistische maatschappij al redelijk snel na oktober 1917 (en niet in 1929 of 1937) vrijwel onvermijdelijk werd. In de eerste helft van 1921 bepaalden zowel het Tiende Partijcongres als de onderdrukking van opstanden onder de matrozen van marinebasis Kroonstad en de boeren van de provincie Tambov (en elders) definitief dat een onverbiddelijke dictatuur van een kleine coterie van leiders de dienst in het land ging uitmaken. Politiek gezien kwam daarmee de revolutie zo’n beetje tot een einde. Wel is het zo dat later, vanaf 1929, nog een ingrijpende economische ommezwaai gemaakt werd, die een sociale en culturele revolutie met zich meebracht. Die tweede omwenteling (of dit tweede hoofdstuk van de Russische Revolutie) maakte de Sovjet-Unie van een land hoofdzakelijk bestaande uit gemeinschaften van boerendorpen tot een vrij uniforme gesellschaft van moderne stadsmensen. Dit historische proces voltrok zich langzamer, maar werd versneld door de Tweede Wereldoorlog, en was ongeveer voltooid tegen 1960 toen het punt bereikt werd waarop meer dan de helft van de Sovjet-bevolking in steden woonde. Maar de revolutie die in 1929 begon, en waarvan de eerste fase in 1939 tot een einde kwam, leidde niet tot de gewenste resultaten van een economische productie die in alle levensbehoeften van de bevolking voorzag. Het creëren van een Sovjet-mens die de vervreemding van niet-communistische productiemethodes ontstegen was, zoals de profeet van het communisme, Karl Marx, had aangekondigd, bleek evenzo moeilijk. En dat falen werd in niet geringe mate veroorzaakt door de verstikkende manier waarmee de politieke dictatuur de bevolking onder de duim hield. De Grote Ommekeer die in 1929 werd ingezet had misschien een betere kans van slagen gehad als zo’n grandioze omwenteling van economie en maatschappij was gelanceerd na intensief overleg met de bevolking die hem moest uitvoeren. Het dictatoriale bewind dat gevestigd werd tussen 1917 en 1921 wees zo’n dialoog tussen staat en samenleving echter volledig af. De bolsjewistische traditie van minachting voor het volk was toen al een kwart eeuw oud, en terwijl arbeiders werden beschouwd als onnozel, werd de boerenstand, rond 1930 de overgrote meerderheid van de bevolking, door de dictators veracht. De menselijke natuur was veel gecompliceerder dan Marx of de bolsjewieken hadden aangenomen en de samenleving kon niet zomaar door een van bovenaf opgelegde blauwdruk tot een ideale maatschappij worden omgevormd. Noch Lenin noch Stalin was bereid om die inschattingsfout toe te geven. In plaats daarvan gaven ze de schuld van het mislukken van hun project aan hun onderdanen.

Zo was het resultaat van de revolutie van 1917 geenszins een rechtvaardige samenleving van vrije individuen die bijna iedereen in het toenmalige Rusland wenste. In plaats daarvan viel de macht in handen van een dictatuur van een klein groepje hardnekkige en meedogenloze betweters, die geen enkel respect hadden voor andersdenkenden. De Sovjet-leiders waren bereid om bijna elk middel aan te wenden om de theorie van een maatschappij bestaande uit gelijken op de praktijk toe te passen, met desastreuze gevolgen voor de leden van die samenleving.

Een van de terugkerende vragen in dit boek is of op verschillende cruciale momenten Rusland en de Sovjet-Unie een ander pad van historische ontwikkeling hadden kunnen inslaan, zodat de verschrikkelijke geschiedenis vanaf 1914 en de faliekante mislukking van het Sovjet-project vanaf 1917 hadden kunnen worden vermeden. In niet geringe mate lag het falen van de eerste communistische staat ter wereld natuurlijk al besloten in het idee dat het mogelijk is een samenleving te verwezenlijken van verlichte of altruïstische mensen waarin iedereen zich opoffert voor de gemeenschap.4 Het geloof in de mogelijkheid van een massamaatschappij gebaseerd op puur communisme was een illusie die veel te maken had met de overtuiging dat de wereld in al zijn facetten maakbaar was. Die gedachte ging terug op het grenzeloze negentiende-eeuwse optimisme dat werd ingegeven door de adembenemende snelheid waarmee de toepassing van wetenschappelijke inzichten op de technologie zich uitbreidde en het leven vergemakkelijkte en beheersbaar leek te maken (een soort van vertrouwen dat vandaag de dag soms lijkt te zijn teruggekeerd). Net zoals de snelle vooruitgang der natuurwetenschappen de industrialisatie van de hele wereld en een ongeremde economische groei zou bewerkstelligen, zo zouden ontdekkingen in de sociale wetenschappen de perfecte maatschappij teweeg brengen.5

In die trant voorspelde Marx de bevrijding van de menselijke psychologie van vooroordelen en egoïsme door het beëindigen van kapitalistische eigendomsverhoudingen in de economie, wat een uiterst simplistische theorie bleek toen de Sovjet-leiders dit in hun land in de praktijk probeerden te brengen. Als trouw marxist en kind van de negentiende eeuw was de beruchtste Sovjet-leider, Stalin (1878-1953), uiterst gecharmeerd door de psychologische ideeën van de fysioloog Ivan Pavlov (1849-1936), die de menselijke natuur als kneedbaar voorstelde, wat goed aansloot bij het marxisme. De marxistische theorie over het einde van menselijke vervreemding in de communistische samenleving paste bij Pavlovs observaties over de geconditioneerde reflex. Een psychologische transformatie van de Sovjet-mens zou vanzelf plaatsvinden door het beëindigen van de kapitalistische uitbuiting. Ook daarom besteedde het stalinistisch bewind maar bar weinig middelen aan opvoeding en onderwijs om zijn communistisch paradijs te bevolken met vleesgeworden engelen, oftewel met mensen die vrij waren van hebzucht, jaloezie en egoïsme.6 Die zouden immers vanzelf verschijnen na de socialisatie van alle productiemiddelen die in 1929 werd ingevoerd.

Ook al leek het geloof in de realisatie van het communisme te berusten op een simplistisch idee over de menselijke aard, het was op verschillende momenten – zelfs nog in de jaren 1960 – mogelijk dat een proces van democratisering en de invoering van een gemengde economie in Oost-Europa en de Sovjet-Unie staten had kunnen vestigen die niet heel veel verschilden van die van West-Europa in de eerste decennia na de Tweede Wereldoorlog. Had in 1964 een Gorbatsjov-achtige figuur de macht overgenomen in plaats van de futloze en fantasieloze Leonid Brezjnjev, dan had, mijns inziens, de Sovjet-Unie ook nu nog bestaan (al zou het ongetwijfeld nog steeds niet veel hebben geleken op een communistisch paradijs). Want veertig jaar nadat het economische spanlaken in China werd losgemaakt, wordt dat land nog altijd dictatoriaal geleid door zijn communistische partij, die nu bijna net zo lang aan de macht is als de communistische partij in de Sovjet-Unie aan het bewind is geweest. Ondanks de onderdrukking van de mensenrechten die er plaatsvindt, duidt de ontwikkeling van China in de laatste dertig jaar erop dat in de Sovjet-Unie ook een redelijk hoge levensstandaard had kunnen worden bereikt als bijtijds een andere economische politiek was ingevoerd.

Door het groeiende verschil in welvaart en de culturele revolutie die vanaf het midden van de jaren zestig het Westen overrompelde, groeide het contrast tussen het Oostblok en het Westen tussen 1960 en 1980 echter zo enorm dat in de jaren 1980 onder grote delen van de bevolking van Oost-Europa en de Sovjet-Unie het geduld opraakte met de mondjesmaat ingevoerde politieke en economische hervormingen. Niettemin is het een vergissing te denken dat de dictatuur van de communistische partij gedoemd was te verdwijnen lang voordat dit in 1990 daadwerkelijk gebeurde, toen het zesde artikel, dat de partij tot een fundamenteel leidinggevend orgaan in de maatschappij uitriep, uit de Sovjet-grondwet werd geschrapt.7 Het dient daarbij te worden bedacht dat het de leider van de communistische partij van de Sovjet-Unie, Michail Gorbatsjov (1932), zelf was die voorstelde om deze geprivilegieerde positie op te geven. Er bestond weliswaar enige maatschappelijke druk om deze stap te zetten, maar die was eigenlijk vrij gering. Gorbatsjov had die kunnen negeren (net zoals hij in 1989 het IJzeren Gordijn langer had kunnen laten hangen). Anders dan Lenin, die in 1921 een soortgelijke keus had kunnen maken, besloot de Sovjet-leider de dictatuur van de partij in 1990 af te schaffen.

2. Oorzaken en aanleiding

Het idee van het communisme: van de bergrede tot Pannekoek

De Bijbel spreekt al over de ideale mens en het ideaal van een samenleving van mensen die eerlijk alles delen, zoals Adam en Eva in de Hof van Eden (in het boek Genesis in het Oude Testament), of waarover Jezus vertelt in de bergrede in het Nieuwe Testament (in het Evangelie van Mattheus).1 Friedrich Engels (1820-95), de trouwe vriend van Karl Marx (1818-83), meende in één van zijn eigen geschriften dat in de oertijd de mens in een egalitair matriarchaat had geleefd. Mensen zouden na de katharsis van de wereldwijde socialistische revolutie naar een soortgelijke idyllische toestand terugkeren, aldus Engels.2 Er is maar weinig archeologisch of schriftelijk bewijs voor zijn stelling over de oertijd, noch voor het verhaal van het leven voor de zondeval, maar dat mensen soms in kleine gemeenschappen in gelijkheid leven of geleefd hebben, waarin de taken eerlijk verdeeld werden en beslissingen op een egalitaire manier genomen werden, is ongetwijfeld waar. En het geloof in de mogelijkheid van een communistische maatschappij, waar iedereen zijn grootste talenten ontplooit en net zoveel consumeert als nodig is, is natuurlijk niet slechts te vinden in de Bijbel of in de werken van Marx en Engels. Maar in de Europese geschiedenis bleef het maatschappelijke gelijkheidsideaal lange tijd niet veel meer dan een wensdroom.3

Pas in de vroegmoderne tijd komen we de eerste serieuze experimenten tegen om een daadwerkelijke gemeenschap van gelijken te stichten.4 Het bekendste voorbeeld is de doopsgezinde commune die in 1534-35 in Münster bestond, waarvan de bekendste figuren de Haarlemmer Jan Matthijszoon (c.1500-34) en de Leidenaar Jan Bockelszoon (1509-36) (alias Jan van Leiden) waren. Dit was misschien de eerste keer dat de gevestigde orde in Europa werd geplaagd door het ‘spook van het communisme’, befaamde woorden die door Marx en Engels in hun Communistisch Manifest van 1848 gebruikt werden. De doopsgezinden werden met harde hand vervolgd nadat Münster was ingenomen door vertegenwoordigers van de gevestigde orde, d.i. gewapende edellieden en hun goed getrainde soldaten. De leiders van de opstandige kettergemeenschap werden geëxecuteerd. Het ideaal van een samenleving die gebaseerd was op een gemeenschap van goederen bleef voorlopig een utopie. Het lijkt er overigens niet op dat de wederdopers van Münster ook in gelijkheid van seksen geloofden, want Jan van Leiden lijkt zijn lusten te hebben botgevierd door veelwijverij te plegen, terwijl de doperse gemeenschap het vrouwen niet toestond aan vrije seks te doen.

In de Engelse burgeroorlog en de Commonwealth tijdens de jaren 1640 en 1650 kwamen opnieuw radicale groeperingen tevoorschijn die de menselijke gelijkheid nastreefden, meestal op religieuze gronden. De meest befaamde groep werd bekend als de Levellers, omdat zij de sociale en politieke hiërarchie en alle privileges wilden afschaffen. Al werden de leiders van deze sekte uiteindelijk niet ter dood veroordeeld door het regime van Oliver Cromwell (1599-1658), de vrij kleine beweging werd wel hard aangepakt en verdween snel na 1650. Er waren ook millenniaristische bewegingen actief, die meenden dat de terugkeer van Jezus op aarde nabij was, zoals de Ranters, die in communes wilden leven, naturisten waren en vrije liefde predikten. Hoewel Cromwell zich tolerant opstelde jegens protestantse sektes, werden de Ranters door zijn volgelingen gedurende het bestaan van de Engelse republiek (1649-60) gezien als gevaarlijke radicalen en hard aangepakt door lokale kerkgemeenschappen en autoriteiten.

Na het herstel van de monarchie in Groot-Brittannië in 1660 bleven radicale politieke ideeën over gelijkheid lange tijd beperkt tot een selecte groep van intellectuelen. In de Franse Verlichting werden soms vrij extremistische ideeën over de menselijke gelijkheid te berde gebracht, maar dat was meer uitzondering dan regel. Voorbeelden hiervan zijn Abbé Raynal (1713-96), die de slavernij in de Franse koloniën veroordeelde als een ontkenning van fundamentele menselijke gelijkheid, en Jean-Jacques Rousseau (1712-86), die in zijn Contrat Social (1762) een democratie van het mannelijke deel van de bevolking leek voor te staan.5 Denis Diderot (1713-84) was in politiek opzicht waarschijnlijk de meest extreme philosophe van belang, maar ook hij deinsde terug voor het idee van een socialistische samenleving.6

Wel begon het atheïsme terrein te winnen onder de Verlichtingsdenkers, wat het bestaan van de hiërarchische maatschappij ondermijnde, omdat het de noodzaak van speciale rechten en privileges van de clerus ontkende. Vrijwel tegelijkertijd riepen in deze periode de rechtsfilosofen Cesare Beccaria (1738-94) en William Blackstone (1723-80) op tot een humane rechtsgang.7 Zij bekritiseerden het gebruik van martelen van verdachten en verdedigden het principe dat de straf van hetzelfde kaliber als de misdaad behoorde te zijn. Beccaria en Blackstone hadden al voor de Franse Revolutie een vrij sterke invloed op de rechtspraak in Europa, waardoor beklaagden steeds meer werden ongeacht hun afkomst behandeld als personen met bepaalde onvervreemdbare rechten in plaats van doorgewinterde criminelen die a priori schuldig waren. Tevens werd zo het principe van gelijkheid voor de wet langzamerhand gemeengoed.

Het dient hier opgemerkt te worden dat, ofschoon in Rusland tsarina Catharina de Grote (1729-96) onder invloed van het werk van Beccaria een humanere rechtsspraak probeerde in te voeren, het gedachtengoed van de Engelsman en de Italiaan weinig effect had op het tsarenrijk. Hoewel er periodes waren (zoals onder tsaar Alexander II [1818-81]) dat de onafhankelijkheid van de rechtspraak gerespecteerd werd, werd meestal rechtgesproken ten faveure van het tsaristische gezag. Het idee dat het individu bepaalde onvervreemdbare rechten bezat deed nog nauwelijks opgeld, ook omdat een groot deel van de bevolking uit horigen bestond. Lijfeigenen die van misdaden werden beschuldigd werden vaak door hun heren berecht. Het concept van de Rechtsstaat van Immanuel Kant (1724-1804) bleef de Russen zodoende grotendeels vreemd. Dit zou diepe sporen nalaten in de Sovjet-geschiedenis.

De eerste tekens van het moderne socialisme kunnen pas echt getraceerd worden in een aantal ontwikkelingen tijdens de Franse Revolutie. In de eerste plaats proclameerden de revolutionairen de (nogal abstracte) heilige drie-eenheid van vrijheid, gelijkheid en broederschap (inderdaad, geen zusterschap), maar na de afkondiging van de Verklaring van de Rechten van de Mens en Burger in 1789 bepleitten bepaalde revolutionairen daadwerkelijk de vestiging van een maatschappij van gelijken. Zo riep de markies van Condorcet (1743-94) in 1790 op het burgerschap en daarbij behorende kiesrecht ook aan alle vrouwen te geven.8 Uiteindelijk werd zijn extremisme zelfs de radicale jacobijnen van Maximilien Robespierre (1758-94) te veel. Condorcet werd op bevel van de jacobijnse dictators opgepakt en overleed vervolgens in een Franse cel. Nadat Robespierre en zijn aanhangers in 1794 zelf ook geguillotineerd waren en de revolutionaire leiding in de handen van een meer gematigde groep viel, waren er toch nog linkse erupties (de politieke termen ‘links’ en ‘rechts’ werden in de Franse Revolutie uitgevonden om progressieven en conservatieven te onderscheiden) waarvan de leiders later in het collectieve geheugen van de socialistische beweging als revolutionaire iconen gekoesterd zouden worden. Vooral de mislukte staatsgreep van François Noël (‘Gracchus’) Babeuf (1760-97) in 1796 sprak tot de verbeelding. Zijn ‘samenzwering der gelijken’ streefde pure gelijkheid en het daaruit voortvloeiende menselijk geluk na. Zoals ook zo vaak zou gebeuren met revolutionaire cellen die na die van Babeuf werden gevormd in Europa en elders, werd zijn complot verraden en werden Babeuf en zijn medestanders in 1796 gearresteerd. Maar zowel zogenaamde ‘utopische socialisten’ (een term van Karl Marx) als hun tegenstrevers Marx en Engels beschouwden Babeuf als een pionier, en hij werd in de negentiende en twintigste eeuw door socialisten en communisten als een revolutionaire held vereerd.

In de eerste helft van de negentiende eeuw probeerde een aantal theoretici een socialistische samenleving te schetsen. Deze utopische socialisten waren vooral Fransen (zoals de graaf van Saint-Simon [1760-1825], Pierre-Joseph Proudhon [1809-65], Charles Fourier [1772-1837] en Louis Blanc [1811-82]), al was de meest praktische figuur onder hen de excentrieke Schotse industrieel Robert Owen (1771-1858). Owen probeerde in de buurt van Glasgow een socialistische gemeenschap van arbeiders te stichten (New Lanark), maar zijn socialisme was buitengewoon autoritair en de bewoners van de nederzetting werden grotendeels als onmondige kinderen door hun patroon behandeld. De ideeën van de Fransen waren nogal merkwaardige uitwassen van een quasi-wetenschappelijk gedachtegang. Zo gebruikte Fourier een mengelmoesje van wiskunde en biologie of psychologie om te beweren dat de wereld van de toekomst moest bestaan uit kleine gemeenschappen (falanxen) van 1620 mensen, omdat er 810 verschillende types mensen zouden bestaan, die in dit soort communes elkaar perfect in balans zouden houden. Louis Blanc kwam tijdens de Franse revolutie van 1848 nog het dichtst bij het scheppen van een egalitaire arbeidersgemeenschap, maar zijn Ateliers nationaux leken eigenlijk meer op werkplaatsen voor werklozen. De Ateliers stonden ver van de ideale arbeiderscommune waarin een betere en voorbeeldige manier van leven werd geleid.

Zoals uit het voorgaande al blijkt, begonnen de socialisten in de eerste helft van de negentiende eeuw zich vooral druk te maken over het lot van een nieuwe maatschappelijke klasse, die van de fabrieksarbeiders (waartoe ook de al veel langer bestaande mijnwerkers werden gerekend). Zij werkten allemaal in de gemechaniseerde productie die vanaf de jaren 1780 in fabrieken en mijnen werd ingevoerd. Veel mensen die de snelle sociale en economische veranderingen in Groot-Brittannië tussen 1780 en 1850 observeerden, begonnen te geloven dat technologie en wetenschap het menselijk leven fundamenteel zouden veranderen. De adembenemende technische vooruitgang zou het veel gemakkelijker maken om een prachtige wereld te scheppen die overeenkwam met ideeën die voor 1800 als utopisch, oftewel fantastisch, werden beschouwd.9

Het was de Duitse geleerde Karl Marx die het nieuwe geloof in wetenschap en techniek overtuigend verbond met een principe dat het verloop van de geschiedenis verklaarde. Zijn historisch materialisme behelsde een automatisch principe van vooruitgang door middel van tegenstellingen, de dialectiek, die hij overnam van de grote filosoof G.W.F. Hegel (1770-1831). In 1848 publiceerde Marx samen met zijn vriend en mecenas Friedrich Engels Het Communistisch Manifest. Hierin verkondigden ze dat het spook van het communisme door Europa waarde, en dat het onvermijdelijk was dat de arbeidersklasse door een gewelddadige revolutie de macht zou grijpen en vervolgens een proletarische dictatuur zou scheppen. Deze dictatuur zou maar kort bestaan en opgaan in een klasseloze maatschappij, waarin een ieder naar vermogen zou werken en iedereen naar behoefte zou consumeren. De vader van Engels was eigenaar van een textielfabriek in het Engelse Manchester, een centrum van vroege industrialisering, en de jonge Friedrich had zodoende van dichtbij de ellende van kinderarbeid, bedrijfsongevallen, slechte voeding, beroepsziektes en sloppenwijken gadegeslagen.

Marx groeide op in Duitsland als zoon van redelijk welgestelde lutherse ouders van Joodse afkomt.10 Al als tiener en jongeman werden zijn standpunten steeds radicaler. Dit kwam deels door zijn studie (die hem uiteindelijk een doctorsbul in de filosofie zou opleveren) en deels door zijn participatie in de intellectuele kringen van tegenstanders van de conservatieve regimes die na de Franse tijd weer overal in het verdeelde Duitsland aan de macht waren gekomen. Marx werd uiteindelijk uit het Duitse Pruisen verbannen, niet lang nadat hij als journalist zijn roeping leek te hebben gevonden. In ballingschap in Parijs ontmoette hij Engels, een paar jaar voor de uitbraak van de revolutie van 1848. Ook in Frankrijk was Marx al gauw niet langer welkom, zodat hij enige tijd in Brussel woonde. In 1848 verbleef hij eerst in Parijs, om daarna te proberen aan de Duitse revolutie deel te nemen. Na een nieuw kortstondig verblijf in Parijs vond hij vanaf 1850 eindelijk een veilig heenkomen in Londen.

Het Communistisch Manifest werd gepubliceerd in een jaar waarin revolutionaire gebeurtenissen heel Europa op zijn grondvesten deden schudden. Marx en Engels meenden inderdaad dat de eerste tekenen van de aanstaande overwinning van de arbeidersklasse over de middenklasse in de moderne maatschappij al in 1848 in Frankrijk konden worden herkend. Daar raakten in juni 1848 Parijse arbeiders slaags met gewapende eenheden die de republikeinse regering, die voornamelijk bestond uit telgen der bourgeoisie, had uitgerust. De arbeiders, die verregaande sociale voorzieningen verlangden maar adequate bewapening en militaire training ontbeerden, dolven het onderspit.

Deze nederlaag ondermijnde het optimisme van Marx niet. Hij voorspelde dat door de groeiende industrialisering de arbeidersklasse in Europa (en waarschijnlijk de Verenigde Staten) zo groot zou worden dat in een volgende ronde van de klassenstrijd de proletariërs uiteindelijk zouden zegevieren. Immers, zo beweerde hij, de gehele geschiedenis wordt gekenmerkt door klassenstrijd. Wanneer een nieuwe methode van economische productie zich ontwikkelt (zoals de gemechaniseerde industriële productie) komt een nieuwe klasse naar voren die de gevestigde orde van de dominante klasse bestrijdt en uiteindelijk omverwerpt. Zo waren de middeleeuwen (‘het feodale tijdperk’, volgens Marx, die hij laat duren tot in de moderne tijd) tot een einde gekomen omdat de industriële middenklasse, de bourgeoisie, de heerschappij van de aristocratie omver had geworpen, waarna loonarbeid de onbezoldigde arbeid van lijfeigenen en horigen verving. Dit proces was pas echt voltooid in de tijd van de Franse Revolutie en de Industriële Revolutie in Groot-Brittannië, zo tegen 1800.11

In tegenstelling tot de uitgebuite klassen uit vorige tijdperken zouden in de moderne maatschappij loonarbeiders, die geletterd moesten zijn om hun fabriekswerk goed te kunnen verrichten (ze moesten bijvoorbeeld handleidingen en instructies voor hun machines en gereedschap kunnen lezen), zich bewust worden van hun lot en, dankzij moderne transport- en communicatiemiddelen, zich overal met elkaar verbinden in hun strijd tegen de kapitalisten. De fabrieksarbeiders, die de overgrote meerderheid van de bevolking in de geïndustrialiseerde samenleving zouden vormen, zouden dankzij een transcendente bewustzijnsverruiming (die hen ook in het algemeen een soort van superieure verlichte wezens zou maken) beseffen dat ze niets meer te verliezen hadden dan de spreekwoordelijke ketens die hen aan de machines vast hadden gemaakt. De arbeiders zouden dan op het gepaste moment een revolutie beginnen waarin de kapitalisten in het stof zouden bijten. Ze zouden een proletarische dictatuur vestigen die de laatste overblijfselen van de kapitalistische ongelijkheid zou opruimen. Als dat kunstje geklaard was zou de staat verdwijnen, omdat iedereen vrijwillig, zelfbewust en eerlijk voor elkaar en voor zichzelf zou zorgen in een mondiale commune van gelijkwaardige mensen. Veel van deze denkbeelden zou Marx uiteenzetten in zijn latere werken (zoals het eerste deel van Das Kapital, gepubliceerd in 1867), waarin hij ook nogmaals benadrukte dat hij de wetten der geschiedenis had ontdekt, zoals fysici als Isaac Newton (1643-1727) de wetten van de natuurkunde hadden ontdekt of Charles Darwin (1809-82) de wetten van de evolutie uitstippelde. Het communisme was de onvermijdelijke, want wetmatige, toekomst, aldus Marx.

Menige commentator heeft er terecht op gewezen dat Marx een spiegelbeeld van de Hof van Eden lijkt te schetsen; het paradijs zou de mens niet meer in het hiernamaals te wachten staan, maar in dit leven gecreëerd worden. Men voegt daar dan vaak aan toe dat deze ideale klasseloze maatschappij dus eigenlijk ook een mythe is, net zo onwaarschijnlijk als de christelijke hemel. Inderdaad is het werk van Marx, ondanks zijn atheïsme, niet vrij van de onbewuste weerspiegeling van bepaalde religieuze denkpatronen. Telg van een Joodse familie die zich tot het lutherse geloof had bekeerd, lijkt hij niet altijd zijn persoonlijke verleden van zich af te hebben kunnen schudden.

Marx heeft tegelijkertijd maar weinig specifieke uitspraken gedaan over de samenleving die zou ontluiken na de proletarische dictatuur (en ook maar weinig over die dictatuur zelf). Dit zou een groot probleem worden voor Lenin en de zijnen, omdat ze in de geschriften van Marx weinig richtlijnen konden vinden die hen na de machtsovername in 1917 konden leiden in hun poging het communisme te vestigen in het Russische Rijk. De bolsjewieken moesten derhalve improviseren bij het inrichten van de proletarische dictatuur en gissen hoe de daaropvolgende fase van het wegkwijnen van de staat die Marx had aangekondigd zich zou afspelen. In feite heeft alleen Nikita Chroesjtsjov (1894-1971) geprobeerd dat laatste proces in gang te zetten, vooral in de discussies rondom het nieuwe partijprogramma dat in 1961 werd aangenomen door de communistische partij van de Sovjet-Unie. Dit programma voorspelde toen dat binnen twintig jaar het ware communisme in de Sovjet-Unie een aanvang zou nemen.

Marx was in de twintigste eeuw de grote figuur in het Europese socialisme en communisme, maar die ongenaakbare autoriteit verkreeg hij eigenlijk pas tegen het einde van zijn leven. Hij was tot de jaren 1860 een obscure Duitse emigrant die in ballingschap (na 1850 was hij niet welkom in de meeste Duitse staten) in Londen leefde. Zelfs Das Kapital, hoewel een werk van grote geleerdheid, bleek geen succes. Hij leefde voornamelijk van de financiële bijdragen van zijn boezemvriend Engels. Onderwijl ruziede hij met andere socialisten, zoals de Duitser Ferdinand Lassalle (1825-64) en de Rus Michail Bakoenin (1814-76). Het was in het begin zeker niet duidelijk dat Karl Marx de onbetwiste baas was binnen de Eerste Internationale Arbeiders-Associatie (beter bekend als de Eerste Internationale). Een breuk met de anarchist Bakoenin (die ten dele met Marx overhoop lag omdat het tweetal aan eenzelfde soort mateloze ambitie en arrogantie leed) en zijn anarchistische volgelingen leidde tot de ineenstorting van de Internationale in 1876.

Uiteindelijk hoefde Marx na 1876 niemand meer naast zich te dulden als de grote leider van het Europese socialisme. Toch waren er rond 1900 nog vele niet-marxistische bewegingen die zichzelf als socialistisch beschouwden, zoals de anarchisten, de Engelse Fabians (en de meeste vakbonden waarmee de Fabians samen de Labourpartij zouden vormen), vele Franse socialistische groeperingen en de Russische socialisten-revolutionairen. Na de dood van Marx werd ter viering van de honderdste verjaardag van de Franse Revolutie de Tweede Internationale opgericht, die formeel uit socialistische partijen bestond die de marxistische leer aanhingen en zodoende eensgezind de arbeidersklasse op een gewelddadige revolutie zouden voorbereiden. In de praktijk echter, vooral na de dood van Engels, voerden deze partijen vaak een veel gematigdere politiek, terwijl ze tegelijkertijd snel aan aanhang wonnen dankzij de spectaculaire groei van de arbeidersklasse die in vele delen van Europa in de jaren 1870 begon. Op lokaal niveau deden de marxistische socialisten vaak al voor de Eerste Wereldoorlog mee aan het plaatselijke bestuur en gedroegen ze zich als een soort van loyal opposition in de parlementen van Europa. Ze toonden zich zo eerder gezagsgetrouw dan revolutionair. Van alle grote Europese staten bleven ze alleen in Rusland politiek vrijwel geheel buiten spel staan, zelfs na de belangrijke hervormingen die daar in 1905 en 1906 werden ingevoerd.

Curieus genoeg vonden er in Nederland en Rusland al heel vroeg vergelijkbare splitsingen binnen de marxistische beweging plaats. In Nederland leidde dit in 1909 tot de oprichting van de Sociaal-Democratische Partij, geleid door David Wijnkoop (1876-1941), Herman Gorter (1864-1927), Willem van Ravesteyn (1876-1970) en Jan Ceton (1875-1943), die een afsplitsing was van de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP).12 Onder deze precieze marxisten bevond zich zelfs één theoreticus die het later zou wagen zich op theoretisch vlak te meten met Lenin, Anton Pannekoek (1873-1960). De SDP was een partij die bleef streven naar de gewelddadige socialistische revolutie en de parlementaire democratie hooguit wilde gebruiken om die omwenteling teweeg te brengen. De strategie van de SDP ging terug op het ‘Verelendungs’-idee van Marx. Marx beweerde dat de bourgeoisie de revolutionaire gezindheid van de proletariërs zou proberen te ondergraven door oppervlakkige concessies aan de arbeiders te doen. Zo zouden ondernemers kleine loonsverhogingen toekennen, en de staat (die door de werkgevers werd beheerst) iets betere ziektekostenvoorzieningen of pensioenen invoeren. Dit soort tijdelijke tegemoetkomingen, die in tijden van economische neergang ook meteen weer zouden worden afgepakt, zouden de arbeiders afleiden van hun hoofddoel. Het zou volgens Marx beter zijn als dit soort marginale verbeteringen van de levensstandaard van de arbeiders achterwege zouden blijven, omdat het ondervinden van grotere ellende tot een veel vurigere revolutionaire gezindheid zou leiden en zo het slagen van de revolutie in de hand zou werken. Betere arbeidsvoorwaarden en levensomstandigheden dienden te worden afgewezen en socialisten in democratische instellingen (zoals nationale en lokale volksvertegenwoordigingen) of vakbonden zouden die louter moeten gebruiken voor propagandistisch of subversief werk in dienst van de revolutie. De ideeën van de SDP kwamen zo sterk overeen met die van de bolsjewistische fractie van de Russische marxisten.

De Russische revolutionaire beweging: ongeduldige dromers

In de Sovjet-Unie trachtte menig geschiedwetenschapper naarstig de wortels van de veronderstelde Russische voorliefde voor het socialisme te traceren in het vóór-revolutionaire tijdperk. De Russen werden door de Sovjet-historici afgeschilderd als gidsnatie, een volk dat voorbestemd was om de wereld naar een betere toekomst te leiden. Dat kwam niet echt overeen met de marxistische theorie, die alle volkeren formeel als evenwaardig beschouwde, zelfs al ontviel Marx ook wel eens iets racistisch: Zo vond hij de Russen maar een stel primitievelingen, en het tegendeel van voortrekkers.13

Desalniettemin keerde onder Stalins bewind het pre-revolutionaire slavofiele idee terug dat de Russen Kulturträger waren, alhoewel in een nieuwe gedaante. Het Russische volk was voorbestemd anderen bij de hand te nemen op weg naar de socialistische verlossing van de mensheid. Zo werd het zoeken naar socialistische trekjes in het tsaristische verleden een geliefde bezigheid van historici.14 In die trant beweerden nogal wat Sovjet-geschiedkundigen dat de Kozakken-gemeenschappen (waarvan de eersten gevormd werden rond 1500) in de voor-revolutionaire tijd een gemeenschap van gelijken waren geweest, waarin alle beslissingen op een democratische manier door de vergadering van de kroeg (cirkel), bestaande uit alle volwassen mannen, werden geveld. En die traditie werd door het Russische volk in ere gehouden. Anderen meenden dat in de tsaristische tijd de boeren in hun dorpen al een primitief socialisme bedreven, omdat zij periodiek hun land herverdeelden al naar gelang de grootte van het gezin. En weer anderen wezen op het specifiek Russische protest tegen de sociale ongelijkheid en uitbuiting van de horigen. Dat protest kwam niet alleen tot uitdrukking in de vlucht van horige boeren naar de vrijheid van de grensgebieden, waar ze zich bij de kozakken probeerden aan te sluiten, maar ook in de enorme boeren- en kozakkenopstanden. De meest befaamde daarvan waren de revoltes in de Tijd der Troebelen in de vroege zeventiende eeuw, rond 1670 onder leiding van Stenka Razin (c. 1630-71), en in de jaren 1770 onder Jemeljan Poegatsjov (c.1740-75). Zulke massale opstanden werden gezien als een uitdrukking van volja, de onveranderlijke Russische dorst naar sociale rechtvaardigheid en vrijheid, die ten slotte in 1917 de definitieve overwinning behaalde. De geleerden zwegen er uiteraard over dat in de Sovjet-Unie geen vrijheid en slechts geringe gelijkheid bestonden.

Het enthousiasme voor het moderne socialisme in Rusland dateert niettemin daadwerkelijk van de tijd voor Marx. De eerste generatie van de Russische intelligentsia begon al in de jaren 1830 en 1840 na te denken over een Russisch socialisme. De meest vooraanstaande denkers onder hen waren Alexander Herzen (1812-70) en Michail Bakoenin. Beiden geloofden dat de dorspgemeenschap (mir, of soms obsjtsjina) commune-achtige trekjes had, zoals de periodieke herverdeling die bedreven werd om families te begunstigen die groter waren geworden sinds de laatste verkaveling. Voorts werd in de meeste Oost-Slavische dorpen het principe van kroegovaja paroeka gevolgd, wat erop neerkwam dat dorpelingen als collectief de verantwoordelijkheid namen voor het betalen van belastingen en het volbrengen van de taken die zij als horigen aan hun landheren verschuldigd waren.

In 1848, toen Europa in revolutionair vuur en vlam leek te staan, werd tsaar Nicolaas I (1797-1855) uiterst nerveus over de debatten die de intellectuelen in zijn land met elkaar voerden (sowieso mocht niets ervan worden gedrukt). De tsaar liet iedereen oppakken van wie bekend was dat hij ooit iets negatiefs over zijn land gezegd had. Herzen was al eerder naar West-Europa vertrokken en ontliep daardoor gevangenschap. Bakoenin werd opgepakt in Bohemen en naar Rusland uitgewezen, waar hij lang in de gevangenis zou zitten. In tegenstelling tot wat Nicolaas I beoogde, werd de ondergrondse revolutionaire oppositie alleen maar gesterkt door deze vervolgingen.

Tsaar Alexander II, die in 1855 zijn vader opvolgde, stond in eerste instantie veel toleranter tegenover de intelligentsia. Zo werd Bakoenin vrijgelaten en verbannen naar Siberië, waarvandaan hij zonder al te veel moeite naar het buitenland vluchtte. Dit voorbeeld zou onder revolutionairen veel navolging krijgen (Stalin en Trotski vluchtten verschillende keren uit hun Siberische ballingschap). Bakoenins ontsnapping was kenmerkend voor de nogal lakse bewaking van politieke gevangenen in tsaristisch Rusland, een fout die de bolsjewieken later niet zouden herhalen.

Tijdens de regering van Alexander II begon een nieuwe generatie socialisten zich te profileren in een Russische revolutionaire beweging. Er was kortstondig hoop dat de tsaar een waarlijk progressieve figuur was, omdat hij middels een oekaze (proclamatie) in 1861 de lijfeigenschap afschafte. Hij weigerde echter al het beschikbare bouwland aan de boeren te geven. Zij meenden daarop recht te hebben, omdat in hun denkwereld het land toebehoorde aan hen die het bewerkten en niet aan hun voormalige heren. De meestal edele landeigenaren lieten voortaan landarbeiders het werk doen op het land dat zij na de emancipatie van de horigen behielden, of ze verpachtten hun land.

De staat liet de boeren compensatie betalen voor het stuk land dat zij ontvingen van hun voormalige heren. Dit leidde ertoe dat velen al snel de hoop opgaven dat Alexander II een grote hervormer was. Sociale onrust (zoals de verspreiding van opruiende pamfletten en brandstichting in St. Petersburg en Moskou) die met de emancipatie van de boeren gepaard ging, maakte de regering huiverig voor een blijkbaar groeiende revolutionaire beweging. Zo werd bijvoorbeeld in 1862 de tot dat moment redelijk gematigde Nikolaj Tsjernysjevski (1828-89) vastgezet in de beruchte Peter-en-Paulgevangenis in de hoofdstad. Dit had een averechts effect, omdat deze voormalige gymnasiumleraar daar de roman Wat te doen? zou schrijven.15 Dit boek werd een enorm invloedrijk werk binnen de Russische revolutionaire beweging. In Tsjernysjevski’s roman wordt het prototype van de ideale Russische revolutionair geschetst in de figuur van Rachmetov, die alles in zijn leven opgeeft en als een monnik leeft voor de revolutionaire zaak. Het boek, dat in 1863 uitkwam, werd uitermate populair onder Russische revolutionairen. Lenin was een van die fans en gaf zo’n veertig jaar later zijn eerste belangrijke theoretische werk dezelfde titel.