Lof voor Kieswijzer levensbeschouwing

‘Dat een levensbeschouwelijke visie achter de voordeur behoort te blijven, kan ertoe leiden dat je jezelf er ook maar niets over afvraagt ‒ terwijl zo’n visie toch veel van je reacties en handelingen kleurt en stuurt. Bovendien associëren veel mensen het onderwerp met ernst en zwaarte. Dat “Ken uzelve” op dit gebied behalve verhelderend ook leuk kan zijn, bewijst dit boek, waarin genuanceerde kennis van zaken wordt gepaard aan luchtige nuchterheid. Doe de tests, en ontdek wat je ten diepste gelooft. Ook als je dacht niets te geloven. Wat een fantastisch boek!’

‒ Désanne van Brederode, schrijver en filosoof.

‘Als we nergens meer in geloven, kunnen we in alles geloven. Maar om daarmee om te gaan, moeten we wel in iets geloven. Dat is de vreemde paradox van deze tijd. Wat een geweldig boek is dit om ons daarin te ondersteunen.’

‒ Hans Boutellier, directeur Verwey-Jonker Instituut, hoogleraar Veiligheid & Veerkracht Vrije Universiteit en auteur van Het seculiere experiment: Hoe we van God los gingen samenleven.

‘André Droogers brengt levensbeschouwing als praxis onder onze aandacht. Misschien is het werkwoord “levensbeschouwen” hier beter op zijn plaats. Zijn boek biedt een zeer welkom tegenwicht tegen de misleidende claim van levensbeschouwelijke neutraliteit in een seculiere samenleving. Het draagt ertoe bij dat levensbeschouwing op inspirerende en kritische wijze een rol kan spelen in de publieke ruimte. Een boek met persoonlijke en politieke relevantie.’

‒ Hans Alma, hoogleraar Psychologie en Zingeving Universiteit voor Humanistiek.

‘Last van levensbeschouwelijke keuzestress? Dan is André Droogers een veilige coach. Hij zal de keuzes niet voor u maken. Maar hij helpt u wel om op speelse wijze uw eigen weg in zingevingsland te ontdekken. Wat een origineel boek!’

‒ Peter Nissen, hoogleraar Spiritualiteitsstudies Radboud Universiteit en remonstrants predikant.

‘Must read voor gelovigen en ongelovigen om levensbeschouwelijke keuzestress te overwinnen. Een speels, leerzaam en buitengewoon actueel boek, voorbij het hokjesdenken.’

‒ Manuela Kalsky, bekleedt de Edward Schillebeeckx leerstoel Vrije Universiteit, directeur Dominicaans Studiecentrum voor Theologie en Samenleving.

Beslissende keuzes

Websitevraag: Welke beslissende levensbeschouwelijke keuzes heb je gemaakt?

Uit de antwoorden:

Ik had niets te kiezen, ik ‘moest’ van mijn pa naar de kerk.

In Noord-Holland zouden ze zeggen: ‘Niet van leer maar van leven’.

Ik zoek en vind in mijn leven wat bij mij past, ik probeer en kijk wat goed voelt, en daar kies ik voor.

Naarmate ik langer zoek, denk en ervaar, vallen er verhullingen weg en zie ik meer.

Zonder God is de wereld zonder betekenis. Daarom liever het risico van een ‘verzinsel’.

Geen grote woorden, maar zichtbaar maken waar je voor staat.

De moraal van het verhaal: ga je eigen weg. Schud de nare dingen die je overkomen, van je af. Blijf niet in de put zitten. Klim eruit. Wees vrij!

De meest beslissende keuze in mijn leven heb ik genomen toen ik 21 jaar oud was, door mij open te stellen voor God.

Voor mij betekent ontdekken niet ‘zoeken naar’, maar het te zien met andere ogen en zelf te ervaren.

Keuzes op levensbeschouwelijk terrein dalen bij mij pas goed in als ik ze praktisch vorm geef.

Kieswijzer levensbeschouwing

André Droogers

AUP

Ontwerp omslag: Mokerontwerp

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

Illustraties: André Droogers

ISBN 978 94 6298 425 7

e-ISBN 978 90 4853 486 9 (pdf)

e-ISBN 978 90 4853 487 6 (ePub)

NUR 706

© A.F. Droogers / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2017

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Hold your beliefs lightly

(Grayson Perry)

Inhoudsopgave

Vooraf

Gebruiksaanwijzing

Dank

Kieswijzer

Toelichting

Deel I BINNEN: Je houding tegenover jezelf

Hoofdstuk 1 Zelf

Kieslijst 1 ZELF

Opvoeding / Eigen weg

Structuuridentiteit / Procesidentiteit

Levensdoelen / Doelloos

Extravert / Introvert

Rust / Reuring

Tevreden / Ontevreden

Hoofdstuk 2 Kiezen

Kieslijst 2 KIEZEN

Kiezen / Niet-kiezen

Verbeelden / Ontbeelden

Begrensd / Onbegrensd

Feitelijk / Fictief

Letterlijk / Figuurlijk

Brein rechts / Brein links

Hoofdstuk 3 Levensstijlen

Kieslijst 3 LEVENSSTIJLEN

Zijn / Worden

Zijn / Hebben

Weg / Doel

Apollo / Dionysus

Spel / Macht

A-mens / C-mens

Deel II BOVEN: Je houding naar wat je overstijgt

Hoofdstuk 4 Overstijging

Kieslijst 4 OVERSTIJGING

Transcendent / Immanent

Religieus transcendent / Seculier transcendent

Geest / Materie

Ratio / Meer

Poëzie / Proza

Antenne / Geen antenne

Kunstenaars / Kunstminnaars

Hoofdstuk 5 Gave en opgave

Kieslijst 5 GAVE EN OPGAVE

Gave / Opgave

Natuur: gave / Natuur: opgave

Tijd: gave / Tijd: opgave

Ruimte: gave / Ruimte: opgave

Samenleving: gave / Samenleving: opgave

Kwaad: gave / Kwaad: opgave

Zelf: gave / Zelf: opgave

Chaos: gave / Chaos: opgave

Hoofdstuk 6 Godsbeelden

Kieslijst 6 GODSBEELDEN

In de ban van het goddelijke / Het goddelijke in de ban

Exclusief / Inclusief

Monisme / Dualisme, pluralisme

Persoonlijk / Onpersoonlijk

Sluitend / Onbewezen

Ernstige eenzijdigheid / Speelse tweezijdigheid

Tremendum / Fascinans

Onbekend / Bekend

Leegte / Volheid

Hoofdstuk 7 Mensbeelden

Kieslijst 7 MENSBEELDEN

Mensdier / Mens

Genie / Prutser

Autonoom / Heteronoom

Natuurlijk religieus / Natuurlijk seculier

Virtuoos / Volgeling

Alsof / No-nonsense

Wagen / Risico mijden

Onbewust / Bewust

24/7 / Vrijblijvend

Hoofdstuk 8 Praktijken

Kieslijst 8 PRAKTIJKEN

Verticaal / Horizontaal

Kern / Secundair

Ritueel / Antiritueel

Mythe / Rite

Gebed / Scepsis

Orthodox / Heterodox

Officieel / Volks

Krachtig / Kwetsbaar

Gender M / Gender V

Regelmatig / Incidenteel

Modern / Postmodern

MRB / ZZP

Hoofdstuk 9 Toekomst

Kieslijst 9 TOEKOMST

Hiernamaals / Hiernumaals

Begintijd / Eindtijd

Exit religie / Religionisering

Deel III BUITEN: Je houding tegenover anderen en de wereld

Hoofdstuk 10 Anderen

Kieslijst 10 ANDEREN

Zelf / Ander

Vertrouwen / Wantrouwen

OSM / ASM

Institutie / Tekortkomingen

Hoofdstuk 11 Wereldbeelden

Kieslijst 11 WERELDBEELDEN

Werelden / Wereld

Mondiaal / Lokaal

Fundamentalistisch / Moderniserend

Sloop / Hoop

Consumeren / Consuminderen

Conclusie

Bijlagen

A Signalementen wereldgodsdiensten en humanisme

Inleidend

Hindoeïsme

Boeddhisme

Jodendom

Christendom

Islam

Humanisme

B Levensbeschouwelijke typen

Drie steentjes

Dappere typenbouwers

Typeren zonder steentjes

C Vermelde boeken

Index

Vooraf

Welkom in het wonderland van de zingeving!

Daar is zoveel te doen, zowel religieus als seculier, dat een mens gemakkelijk verdwaalt. Deze Kieswijzer helpt je om je in dit levensbeschouwelijke landschap te oriënteren.

Als het om levensbeschouwingen gaat, is in onze tijd de keuzevrijheid toegenomen. Atheïsten gebruiken die vrijheid al langer. Twee derde van de Nederlandse bevolking heeft in de laatste halve eeuw afscheid genomen van de kerken als leveranciers van zingeving. Die mensen gaan hun eigen weg en wandelen zelfstandig door het zingevingslandschap. Onderweg vullen ze hun rugzakje met wat hen aanspreekt.

Het woord ‘kieswijzer’ lijkt te suggereren dat mensen weloverwogen een keuze maken, ongeveer zoals de politieke kieswijzers in verkiezingstijd de stemkeuze vergemakkelijken. Voor een aantal mensen is dat ook zo. Maar soms is de levensbeschouwelijke praktijk weerbarstiger. Nogal wat mensen hebben bijvoorbeeld niet de indruk ooit iets gekozen te hebben. Ze hebben het gevoel dat hun leefomgeving en de gang van hun leven hen in een bepaalde richting stuurden. ‘De weg kwam mij tegemoet’, zei een vriendin.

Daarnaast zijn er natuurlijk ook mensen die al lang geleden gekozen hebben en onder alle omstandigheden bij hun keuze zijn gebleven – of die nu religieus was of juist niet.

Blijf je juist weloverwogen bij je keuze van weleer, maak je steeds opnieuw keuzes of ben je je niet bewust dat je gekozen hebt – deze Kieswijzer laat je in elk van die drie gevallen in de spiegel kijken. Het boek biedt een checklist van alternatieven die zich voordoen als het om levensbeschouwing gaat. Vaste overtuigingen kunnen getoetst worden, nieuwe keuzes worden erdoor vergemakkelijkt en onbewuste keuzes kunnen wat bewuster gemaakt worden.

Levensbeschouwelijke keuzes maken is in alle drie de gevallen een ingewikkelde bezigheid. In dit boek worden per twee pagina’s steeds twee alternatieven beschreven. Vaak is daar gemakkelijk uit te kiezen, maar soms ook niet. Het kan gebeuren dat de waarheid op de vouw in het midden ligt. Kiezen tussen de geboden alternatieven is niet verplicht!

Gebruiksaanwijzing

Je kunt het boek van begin tot eind lezen. Maar bijna elke bladzijde is ook afzonderlijk te raadplegen, zoals in een naslagwerk.

Het boek begint met een kieswijzer. Vul je die in, dan weet je aan de hand van twintig mogelijke levensbeschouwelijke houdingen waar je zo ongeveer staat.

Aan het begin van elk hoofdstuk staat een kieslijst die je kunt invullen. De statements in die kieslijst bieden een inhoudsopgave van het hoofdstuk. Ze verwijzen je aan de hand van je voorkeur door naar een bladzijde waar een toelichting wordt gegeven op het gekozen standpunt. Twijfel je, dan kun je op de tegenoverliggende bladzijde het alternatief bekijken.

Als je het hele boek leest, word je systematisch per deelonderwerp aan het denken gezet over de vraag welk type levensbeschouwing bij jou hoort. Na lezing van het hele boek, kun je voor jezelf de kieswijzer nog een keer invullen. Wat afstandelijker gelezen, biedt het boek een inleiding op het verschijnsel levensbeschouwing.

Iets over de termen levensbeschouwing, godsdienst en religie. Het woord ‘levensbeschouwing’ staat voor een verantwoorde kijk op de zin van het leven en van de werkelijkheid waar de mens mee te maken heeft. Levensovertuigingen kunnen zowel religieus als seculier zijn. In dit boek worden de woorden ‘godsdienst’ en ‘religie’ als synoniemen gebruikt. Nederland is uniek wat deze termen betreft.

Het boek is ingedeeld in drie delen. Deel I gaat over de manier waarop je bij je keuzes je houding tegenover jezelf bepaalt. In deel II gaat het om alles wat een mens overstijgt, dus alles waar je niet echt controle over krijgt, zoals de dood of het kwaad. Juist die overstijgende zaken zorgen voor levensbeschouwelijke vragen. In deel III gaat het om vragen rond je houding tegenover anderen en de wereld. Kortgezegd: Binnen – Boven – Buiten.

In de conclusie wordt terug en vooruit gekeken.

Er zijn drie bijlagen. In de eerste worden de vijf wereldgodsdiensten en het humanisme kort beschreven. Een tweede bijlage verduidelijkt de problemen rond het bepalen van typen levenshoudingen. Een derde bijlage bevat de gegevens over boeken die in de loop van deze Kieswijzer genoemd zijn.

Dank

Bij het schrijven van dit boek heb ik veel gehad aan de adviezen van anderen. Cornelis Bouman, Ineke Droogers-Zoutewelle en Henk van der Ent lazen het hele manuscript en voorzagen het van talloze bruikbare suggesties. Op deelaspecten adviseerden Peter Derckx, Mark Droogers, Ronald en Maria Kerkhoven, Martijn de Koning en Rachel Reedijk. Verder wil ik de ruim twintig lezers van mijn website bedanken die antwoord gaven op mijn vraag naar een beslissende levensbeschouwelijke keuze.

Ik ben iedereen veel dank verschuldigd! Vanzelfsprekend ben ik de enige die verantwoordelijk is voor deze Kieswijzer.

AD

Bij dit boek hoort een interactieve website, www.kieswijzerlevensbeschouwing.nl

Kieswijzer

Toelichting

Dit boek biedt de mogelijkheid na te denken over je eigen levensovertuiging. De kieswijzer geeft de eerste aanzet. Hij is de warming-up voor dit boek.

De kieswijzer bestaat uit tien kieslijsten. Elke kieslijst bevat tegengestelde opinies over een bepaald onderwerp. Korte persoonlijke beweringen of statements worden tegenover elkaar gezet.

Een groot deel van deze statements komt terug in de kieslijsten aan het begin van de hoofdstukken, maar je vindt hier ook andere. Een hoofdstuk bestaat uit de bespreking van de opinies in de kieslijst. Op tegenovergelegen pagina’s worden steeds twee alternatieven kort beschreven.

Voor alle kieslijsten geldt dat je in de middelste kolom het rondje aankruist of inkleurt dat aangeeft waar jij staat. Ben je het met een statement helemaal eens, kies dan het rondje dat er het dichtst bij staat. Ben je minder overtuigd, kies dan een van de andere rondjes. Kun je of wil je geen standpunt innemen, kies dan het middelste rondje.

In deze kieswijzer vind je op de onderste regel van elke kieslijst een typering van de standpunten die corresponderen met instemming over de hele linie, dus met de uiterste rondjes links en rechts. Het gaat om algemene levensbeschouwelijke houdingen, niet om stemadviezen voor een bepaalde concrete levensbeschouwing. Deze levenshoudingen vormen de polen van een spectrum. Staan de gevulde rondjes meer naar het midden, dan heb je vermoedelijk een meer voorwaardelijk standpunt.

Het totaal van je antwoorden op de kieslijsten geeft een indruk van je levensbeschouwelijke houding als geheel. Er zijn allerlei combinaties van deeluitkomsten mogelijk. Op die manier laat de vragenlijst ruimte voor nuance.

Na lezing van het boek kun je, als cooling-down, dezelfde lijst nog eens invullen met een andere kleur. Je kunt dan zien of je je mening hebt bijgesteld – of juist niet.

Ten overvloede: de lijst omvat niet alle levensbeschouwelijke houdingen die mogelijk zijn. Daarvoor is er te veel variatie in zingevingsland.

A

Ik weet hoe ik moet denken over religie

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Ik weet niet precies wat ik van religie moet denken

Over het bestaan van God heb ik een duidelijke mening

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Over het bestaan van God heb ik geen duidelijke mening

De een kiest voor God, de ander tegen, maar kiezen is onvermijdelijk

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Als het over Gods bestaan gaat, is kiezen niet mogelijk

Zonder standpunt over religie sta je eigenlijk in niemandsland

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

In de praktijk is het wel ingewikkelder als je niet voor of tegen religie kiest, maar het is het proberen waard

Of je nu religieus bent of atheïst, je weet tenminste waar je staat

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Ook al weet ik niet zo goed wat ik van religie vind, ik houd in ieder geval alle mogelijkheden open

A 1

Je hebt óf een religieuze óf een atheïstische levenshouding

A 2

Je hebt een agnostische levenshouding

Ruimte voor eigen opmerkingen

B

Uiteindelijk gaat het om wat je feitelijk kunt aantonen

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Als alleen bestaat wat feitelijk aan te tonen is, wordt het leven wel erg kaal en koud

Het bestaat niet dat God bestaat

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

God bestaat

Wetenschappelijke kennis is de beste

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Wetenschappelijke kennis komt van pas, maar is niet de enige kennisvorm

Mensen kunnen heel goed gelukkig zijn zonder religie

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

De mens is van nature religieus

Bidden is niets meer dan wensdenken

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Al bid ik niet vaak, het hoort er voor mij wel bij

B 1

Je neigt naar een atheïstisch standpunt

Ga door naar C

B 2

Je neigt naar een religieus standpunt

Ga door naar D

Ruimte voor eigen opmerkingen

C

Ik ben eigenlijk wel tevreden met mijn levensbeschouwing

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Ik ben niet snel tevreden als het om levensbeschouwing gaat

Ik houd van duidelijke standpunten die in elke tijd opgaan

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Elke tijd vraagt weer om een andere benadering

‘Transcendent’ is voor mij hetzelfde als ‘religieus’

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Voor mij slaat ‘transcendent’ op alles wat ons overstijgt, niet alleen op religie

Ik zet eerst alles op een rij voordat ik een standpunt inneem

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Intuïtie is voor mij een belangrijke raadgever

Rationele kennis is de beste

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Niet-rationele kennis is minstens zo waardevol als rationele

C 1

Je bent een orthodoxe atheïst

Ga door naar E en verder

C 2

Je bent een gematigde atheïst

Ga door naar E en verder

Ruimte voor eigen opmerkingen

D

De wereld is een goddelijke schepping

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

De wereld is resultaat van big bang en evolutie

Ik geloof in een eindtijd met een goddelijk oordeel

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Eindtijdverwachtingen moet je in hun context zien

Wat in heilige boeken staat, moet je letterlijk nemen

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Heilige boeken moet je begrijpen in de context waarin ze zijn ontstaan

Ik vind mijn God de enige ware en anderen zouden zich tot hem moeten bekeren

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Er is uiteindelijk geen wezenlijk verschil tussen de God van mijn

godsdienst en die van andere religies

Ik volg de leefregels die mijn godsdienst mij voorschrijft naar de letter

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Al oriënteer ik mij op mijn godsdienst, ik bepaal zelf wat voor mij de juiste leefregels zijn

D 1

Je bent orthodox religieus

Ga door naar E en verder

D 2

Je bent vrijzinnig religieus

Ga door naar E en verder

Ruimte voor eigen opmerkingen

E

Levensbeschouwingen moeten onderling verdraagzaam zijn, want ze komen allemaal met iets van waarde

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Mijn levensbeschouwing heeft een eigen waarheid, en wat andere levensbeschouwingen beweren haalt daar niet bij

Wie op levensbeschouwelijk terrein niet waagt, die niet wint

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Een levensbeschouwing heb je om de zekerheid die ze biedt

Een levensbeschouwing moet niet dwingend zijn

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Mijn levensbeschouwing bepaalt mijn hele leven, van uur tot uur

Waarheden veranderen met de tijd en met de context

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Per saldo gaat het om één basiswaarheid die altijd en overal geldt

Bij mijn levensbeschouwing hoort dat je openstaat voor andersdenkenden

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Ik kom voor mijn levensvisie primair uit bij mijn eigen soort mensen

E 1

Je neigt naar een inclusieve levensbeschouwing

E 2

Je neigt naar een exclusieve levensbeschouwing

Ruimte voor eigen opmerkingen

F

Ik denk eerst aan mezelf voordat ik voor anderen iets onderneem

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Voor mij komt het per saldo erop aan jezelf te zijn met en voor anderen

Ik leef tamelijk op mezelf

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Ik kan niet zonder anderen

Voor mij speelt mijn zelf uiteindelijk de hoofdrol

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Ik ben mezelf dankzij de ontmoeting met anderen

Ik loop hard voor mijn familie en mijn wijk

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

In onze tijd moet je alles op wereldschaal bekijken

Leven is genieten

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Leven is verantwoordelijk zijn

F 1

Jouw levensbeschouwing richt zich primair op zelfverwerkelijking

F 2

Jouw levensbeschouwing richt zich primair op je buitenwereld

Ruimte voor eigen opmerkingen

G

De leiders in mijn levensbeschouwing zijn voor mij toonaangevend

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Voor mij zijn de ideeën van gewone aanhangers in mijn levensbeschouwing interessanter dan die van leidersfiguren

Elke levensbeschouwing moet het primair hebben van de inspirerende ideeën van wijze zingevers

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Het is maar net wat volgelingen doen met de mooie ideeën van hun leiders

Ik houd van regelmaat en voorspelbaarheid

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Ik vind het inspirerend als mensen met iets nieuws komen

Ik heb er geen probleem mee dat vooral mannen mijn levensbeschouwing aansturen

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Ik vind het belangrijk dat mannen én vrouwen leidend zijn in mijn levensbeschouwing

Levensbeschouwelijke organisaties zijn voor mij onmisbaar

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Een levensbeschouwelijke organisatie heb ik niet nodig

G 1

Je hebt voorkeur voor geïnstitutionaliseerde levensbeschouwing

G 2

Je hebt voorkeur voor levensbeschouwing buiten institutioneel verband

Ruimte voor eigen opmerkingen

H

De uitwerking van de opgave loopt in levensbeschouwingen nogal eens in het honderd

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Levensbeschouwing is een opgave, maar met belofte van positief resultaat

Ik ben maar een nietig stipje in het heelal

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

De mens is uniek in het heelal en daarom groots

Het kwaad is er nu eenmaal en zal er altijd zijn

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Het kwaad moet je bestrijden, ook al valt dat niet mee

Mijn zelf stelt me voor de levensgrote opgave mijzelf te zijn

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Ik koester mijn zelf als een geschenk, wat ik er ook van maak

Onze moderne wereld lijkt heel wat, maar kan de eigen problemen niet aan

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Hoe groot ook de wereldproblemen zijn, er komt altijd een oplossing

H 1

Je neigt naar een pessimistische levenshouding

H 2

Je neigt naar een optimistische levenshouding

Ruimte voor eigen opmerkingen

I

Ik speel graag met levensbeschouwelijke opties

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Levensbeschouwing is een ernstige zaak, daar speel je niet mee

Elke levensbeschouwing is een spel met betekenissen dat je wel ernstig moet spelen, maar nooit te serieus moet nemen

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Mijn levensbeschouwing is voor mij een zaak van absolute ernst, want het gaat om ernstige zaken

Ik heb meer met poëzie dan met proza

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Ik lees liever proza dan poëzie, want dat is tenminste te begrijpen

Ik vind het niet zo gemakkelijk te zeggen wat mijn doel

in het leven is

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Aan mijn levensbeschouwing ontleen ik een duidelijk doel in mijn leven

Als het om levensbeschouwing gaat, zoek ik het ruime sop

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Mijn levensbeschouwing is voor mij een veilige haven waar ik voor anker ga

I 1

Je hebt een voorkeur voor levensbeschouwelijke verkenningen

I 2

Je hebt een voorkeur voor levensbeschouwelijke vastigheid

Ruimte voor eigen opmerkingen

J

Rituelen heb ik nodig

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Ik heb het niet zo op rituelen

Ik ben een echte doener, meer dan een denker

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Ik ben een echte denker, meer dan een doener

De samenleving is maakbaar en te veranderen

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Die hele maakbaarheid van de samenleving is een mythe

Consumeren? Consuminderen!

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

De markt bepaalt hoe ik leef

Je moet de wereld veranderen, ook al is het maar een beetje

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Je moet de wereld begrijpen, ook al is het maar een beetje

J 1

Je bent een levensbeschouwelijke doener

J 2

Je bent een levensbeschouwelijke denker

Ruimte voor eigen opmerkingen

Deel I

BINNEN: Je houding tegenover jezelf

Hoofdstuk 1 Zelf

Kieslijst 1 ZELF

Ga naar blz.

Keuze a

Kies een passend rondje

Keuze b

Ga naar blz.

36

Mijn levensbeschouwing ontleen ik aan mijn opvoeding

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Ik ben wat levensbeschouwing betreft mijn eigen weg gegaan

37

38

Ik ben in allerlei contexten steeds mijzelf

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Ik laat per context een andere kant van mijzelf zien

39

40

Aan mijn levensbeschouwing ontleen ik een duidelijk doel

in mijn leven

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Ik vind het nog niet zo gemakkelijk te zeggen wat mijn doel in het leven is

41

42

Het hart ligt bij mij op de tong

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Ik laat niet zo gauw het achterste van mijn tong zien

43

44

Ik verwacht rust van mijn levensbeschouwing

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Volgens mij moet een levensbeschouwing zorgen voor reuring in het leven

45

46

Ik ben tevreden met mijn levensbeschouwing

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Ik ben niet snel tevreden als het om levensbeschouwing gaat

47

Ruimte voor eigen opmerkingen

Opvoeding

De eigen opvoeding kan de keuze voor een levensbeschouwing overbodig maken. Wat iemand ‘van huis uit’ meekrijgt, lijkt een leven lang mee te gaan en slijtvast te zijn. De eerste levensjaren zijn hoe dan ook bepalend voor de kijk op het leven in de rest van een mensenleven. Zelfs wie afstand neemt, draagt sporen mee van wat in de kinderjaren is meegegeven. Zoals een KRO-reclame het verwoordde: ‘Het gevoel blijft.’ Natuurlijk wordt er ook veel verdrongen.

Eeuwenlang werden tradities van generatie op generatie overgedragen, inbegrepen de voorouderlijke levensbeschouwing. Traden er breuken op, dan waren die vooral collectief. De verzuiling in de vorige eeuw verkavelde de levensbeschouwelijke varianten.

De traditie kon zo dominant zijn dat er in familieverband nauwelijks aandacht hoefde te worden besteed aan de overdracht van kernwaarden. Dat gebeurde impliciet, in het dagelijks leven en in de regelmaat van de rituelen volgens de jaarkalender. Wie die bijwoonde, werd gepokt en gemazeld in die visie op leven en werkelijkheid.

De geloofsopvoeding kon ook geheel voorbehouden zijn aan levensbeschouwelijke specialisten. Die hielden zich vaak ook met de rest van het onderwijs bezig. Tijdens de verzuiling was sowieso veel onderwijs in ons land levensbeschouwelijk gekleurd.

Maar waarden kennen een eigen dynamiek. Is er speelruimte, dan worden soms grenzen van de overheersende traditie overschreden. Dat gedrag kan het begin zijn van een aanzienlijke verschuiving in de levensbeschouwing, zoals bij de Reformatie gebeurde.

Hoe traditioneel of slapend waarden ook kunnen lijken, in tijden waarin het erom spant, worden ze klaarwakker en springlevend. Het verzet in WOII putte eruit. Ook de protesten tegen kernbewapening stoelden op oude waarden.

De ontmoeting tussen generaties is een spannend moment waarop kan blijken hoe duurzaam de levensbeschouwelijke opvoeding geweest is, vooral als levensvragen aan de orde komen. Vaak wordt bij voorbaat gedacht dat er een kloof gaapt tussen de visie van de ouderen op het leven en die van jongeren. Dat kan een reden zijn om levensbeschouwelijke zaken als gespreksthema te mijden. Pas een open gesprek kan laten zien of de kloof er is.

Eigen weg

Hoe explicieter de overdracht van levensbeschouwing in de opvoeding is, des te groter de kans dat de puberteit een vorm van opstand met zich brengt. De puber ontdekt en viert de keuzevrijheid.

Volgzaamheid en aanpassing kunnen natuurlijk evengoed voorkomen, bijvoorbeeld om de chaos van die levensfase enigszins binnen de perken te houden. Maar vaak worden juist in de puberteit de eerste stappen gezet op weg naar een eigen invulling van de levensvisie.

Elke levensfase vertoont eigen voorkeuren. Tel daarbij op dat elke generatie ook weer bepaald wordt door de tijd, met haar smaakmakers en actuele idealen, en het is duidelijk dat verschillen groot kunnen zijn. Generaties verschillen in de speelruimte die ze genoten hebben. Het gaat dus niet alleen om het puberen of om de geleidelijke en betrekkelijke rust van de volwassenheid.

Na de gezagsgetrouwe ‘stille generatie’, geboren tussen 1930 en 1941, kwam de uitgesproken keuzevrijheid en zelfontplooiing van de ‘protestgeneratie’ die het levenslicht zag tussen 1941 en 1955. De zelfredzaamheid en no-nonsense-instelling van de daaropvolgende ‘verloren generatie X’ (geboren tussen 1956 en 1970) duiden weer op een andere, meer relativerende omgang met tradities. De kinderen van ouders uit de protestgeneratie (geboren tussen 1971 en 1985) staan bekend als ‘pragmatische generatie’. Zij krijgen van hun ouders veel ruimte voor zelfontplooiing en ze experimenteren tot lang in de volwassenheid voort. De generatie van na 1986 wordt ‘grenzeloos’ of Y genoemd. Dat ze ook wel ‘knip-en-plak-generatie’ wordt gelabeld, geeft aan hoe zij met eigen keuzes omgaat, al heet ze te hechten aan authenticiteit. De jongste generatie, van na de internetrevolutie, wordt Z of digitaal genoemd.

Wat de combi van levensfase en specifieke generatie betekent voor de levensbeschouwelijke keuzes, valt nauwelijks te benoemen. Duidelijk is wel dat vanaf de jaren zestig de keuzevrijheid is toegenomen. Daarmee is de invloed van de opvoeding navenant veranderd. Generatie X voedde generatie Y bijvoorbeeld vrijer op.

Maar de keuzevrijheid betekent ook dat iedereen het generatie-etiket kan weigeren dat al generaliserend wordt opgeplakt…

Structuuridentiteit

Maak je een levensbeschouwelijke keuze, dan speelt je identiteit mee. Er doen zich twee varianten van identiteit voor: structuuridentiteit en procesidentiteit. Het zijn de polen van een spectrum waarop posities kunnen verschuiven. Structuren en processen voeden elkaar. Een veranderingsproces kan een nieuwe structuuridentiteit opleveren, zoals wanneer bevolkingsgroepen zich emanciperen.

Structuuridentiteit heeft lange tijd gedomineerd. Het is de identiteit van ‘wie als een dubbeltje wordt geboren, wordt nooit een kwartje’. Voordat in onze samenleving keuzevrijheid een kernwaarde werd, was structuuridentiteit de meest voorkomende vorm van authentieke eigenheid. Je afkomst bepaalde wie je was en wie je werd. Iedereen kreeg zo zijn maatschappelijke identiteit, als een levenslang geldige identiteitskaart.

Een institutioneel kader bevordert levensbeschouwelijke structuuridentiteit. De verzuiling was de meest consequent doorgevoerde toepassing van structuuridentiteit. Je wist waar je aan toe was, tot en met de keuze voor partij, vakbond, omroep, slager en bakker. Van de wieg tot het graf was identiteit voorbestemd.

Dat werkte door op het persoonlijke vlak. Het hebben van een eenduidige identiteit was kenmerk van geestelijke gezondheid. Als je niet goed wist wie je was, werd je gezien als ‘in de war’. Je kwam bij de therapeut terecht. Schizofrenie was een voor de hand liggende diagnose.

Structuuridentiteit heeft ontegenzeggelijk voordelen. Je voelt jezelf in evenwicht en weet waar je aan toe bent. Ook voor anderen ben je bij voorbaat herkenbaar. Dat maakt leven en samenleven voorspelbaar. Structuuridentiteit verkavelt de samenleving en garandeert orde.

Zo invloedrijk is de structuuridentiteit niet meer, maar bij houvast is elk mens gebaat. Er moet enige continuïteit zijn. Juist bij alle individualisering vraag je ‘wie ben ik?’. Bovendien zoek je een persoonlijke plek binnen je eigen netwerk door herkenbaar te zijn voor anderen. Een duidelijke identiteit maakt dat gemakkelijker. Blijven er verschillen, dan pas je je aan – of je zoekt je eigen weg.

De zoektocht door het levensbeschouwelijke landschap wordt vergemakkelijkt door een systematische keuze uit opties. Iedereen heeft een minimum aan structuur nodig.

Procesidentiteit

Terwijl structuuridentiteit de foto is, biedt procesidentiteit de video. Procesidentiteit gaat over alles wat zich afspeelt rond identiteitsvorming. Het is werk in uitvoering, zelfs dagwerk, want per dagdeel en per context wordt identiteit gevormd en veranderd.

Die drukte is in hoge mate het gevolg van het ingewikkelder worden van de samenleving. De dorpssamenleving kan model staan voor structuuridentiteit, met vaste rolverdeling en duidelijke tradities. Met de verstedelijking begon de opmars van de procesidentiteit. De stad is de optimale plek voor verandering en individuele vrijheid.

Zo ontstond een verlies aan voorspelbaarheid en herkenbaarheid. Ook deed zich voor wat sociologen onttraditionalisering noemen: tradities verloren hun gezag. Tegelijk kwam er meer ruimte voor creativiteit en experiment. ‘Jezelf zijn’ werd kernwaarde, net als ‘authentiek zijn’. Naast functionele continuïteit werd verandering aangemoedigd. Er deden zich zelfs enkele ‘revoluties’ voor: de seksuele, de feministische en de digitale.

De plaats van het eenduidige zelf, als toppunt van gezondheid, werd ingenomen door het meervoudige zelf, dat weet om te gaan met de vele te spelen rollen. Gezond is iemand die naar verstand en gevoel raad weet met wisselende settings en veranderlijke verwachtingen. Er kwam zelfs ruimte voor tegenstrijdigheid en ambiguïteit, mogelijk gemaakt doordat al die uiteenlopende contexten niet centraal te regisseren zijn – behalve dan door de hoofdpersoon van het zelf. Subjectiviteit werd niet langer veroordeeld, maar toegejuicht. De Romantiek fungeerde als vroege aanjager. Het tegenstrijdige, maar o zo boeiende ‘ik’ werd op het voetstuk gehesen.

Als gevolg van deze veranderingen kregen religieuze instituties te maken met leegloop. Als ze hun orthodoxe isolement konden volhouden, werden ze vluchtheuvels van structuuridentiteit. Lieten ze procesidentiteit toe, dan overleefden ze wel, maar werden kwetsbaarder – en vergrijsden.

De meerderheid van de Nederlandse bevolking hanteert nu de levensbeschouwelijke procesidentiteit. Soms slaapt die, en ontwaakt pas in het ziekenhuis. Soms zoekt ze constant wat van waarde is, van de ene mindfulness-training tot het volgende nummer van Happinez.

Structuuridentiteit en procesidentiteit hebben een haat-liefdeverhouding.

Levensdoelen

Toen de meerderheid nog kerkelijk was – dus nog geen eeuw geleden – was de catechismus het voornaamste instrument voor de geloofsoverdracht. De katholieke schoolcatechismus begon zo:

‘Vraag 1: Waartoe zijn wij op aarde?

Antwoord: Wij zijn op aarde om God te dienen en daardoor hier en in het hiernamaals gelukkig te zijn.’

Daarmee leerde het katholieke schoolkind het levensdoel uit het hoofd: God dienen en aldus gelukkig zijn, nu en na dit leven.

De protestanten hadden de Heidelbergse catechismus. Die was ingedeeld in 52 zondagen. Elke zondagmiddag werd in de kerkdienst gepreekt aan de hand van de vragen en antwoorden, met vaak praktische toepassingen en ethische adviezen.

Ook al heeft de ontkerkelijking huisgehouden en zijn schoolcatechismus en middagdienst afgeschaft, toch klinken in de samenleving nog de echo’s door van deze aanzetten tot het bepalen van een doel in het leven.

Omdat levensbeschouwingen het leven beschouwen, wordt de vraag naar het doel van het leven al snel gesteld. Zingeving is doelbepaling. We denken doorgaans functioneel en ontlenen de zin van iets aan het nut dat het heeft. Als dat ‘iets’ het eigen leven is, wordt de vraag opeens persoonlijk.

Alle levensbeschouwingen, religieuze en seculiere, komen met antwoorden op de vraag naar het doel van het leven. Bij de religieuze gaat het om het leven voor én na de dood, zoals al bleek uit de schoolcatechismus. Bij seculiere levensbeschouwingen wordt de doelstelling beperkt tot het leven voor de dood – al kan de onvermijdelijke dood daarin wel een oriëntatiepunt zijn. Volgens een van hun radioreclames geloven humanisten in het leven voor de dood.

De uiteindelijke lijstjes van levensbeschouwelijk erkende levensdoelen vertonen grote overeenkomsten. Daarop komen deels dezelfde termen voor: vertrouwen, geluksgevoel, verantwoordelijkheid en compassie, verzoening na schuld, aanvaarding van de dood.

Levensbeschouwelijke zingevers zetten die algemene doelen in het concrete kader van de eigen overtuiging. En natuurlijk stelt bijna elk individu een eigen doelenlijstje op, afhankelijk van levenservaring en voorkeur.

Doelloos

De lijstjes van levensdoelen die levensbeschouwingen uitventen, zijn niet altijd gespreksstof. Het is mogelijk tussen wieg en graf geen enkele keer de vraag naar het doel van het leven te stellen. De automatische piloot staat aan. Vooral als de structuuridentiteit overweegt (zie blz. 38), lijkt de doelvraag al beantwoord. De dingen zijn en gaan nu eenmaal zo.

De levensdoelen die wereldwijd lijken voor te komen (vorige bladzijde), spreken bovendien niet vanzelf. Er zijn allerlei verschillen tussen levensbeschouwingen, alsof bevredigende antwoorden niet voor het oprapen lagen. Achter alle antwoorden dreigt de relativering. Doelloosheid dreigt, uit desinteresse of betrekkelijkheid.

Doelloosheid en zinloosheid zijn buren. Omdat de mens geconfronteerd wordt met allerlei verschijnselen die zijn macht te boven gaan, dreigt zinloosheid. De dood en het kwaad zijn onvermijdelijk. Als de natuur een ramp veroorzaakt, staat de mens machteloos. Hoe formuleer je dan een levensdoel?

De recepten die traditioneel door religies voor zulke mens overstijgende gegevenheden worden aangedragen, spreken niet altijd vanzelf. Als het lot mensen treft, kan kritiek ontstaan op het idee dat er een almachtige god is: ‘Waarom voorkomt die met zijn almacht de persoonlijke en grote rampen niet?’ Een aardbeving laat gevestigde levensbeschouwelijke doelstellingen trillen op hun grondvesten.

De moeite om een doel in het leven te vinden, kan leiden tot een vlucht in verzachtende remedies. In onze tijd draait onze economie voor een belangrijk deel op kooplust. We kunnen ons omgeven met artikelen die ons een geluksgevoel bezorgen. Toeristen kopen diensten die een gelukservaring beloven. Verdovende middelen, zoals alcohol, vormen een aparte categorie. Marx zag religie als opium, ter verdoving van de uitgebuite arbeider.

Bij de Wagenia, een stam in Congo waarbij ik veldwerk deed, werd verteld dat de eerste mensen een stem hoorden die de keuze gaf tussen twee dingen. Maar de woorden die daarvoor gebruikt werden, kenden ze niet. Op goed geluk werd voor een van de twee gekozen. Helaas, dat bleek het woord voor ellende te zijn.

Doelloosheid hoort bij de mens.

Extravert

Mensen verschillen door hun persoonlijkheid. Vorm je je levensvisie, dan passen sommige levensbeschouwelijke houdingen beter bij je dan andere. De manier waarop je in elkaar zit, kleurt je keuze.

Zo zijn er mensen die echte woordvoerders zijn, over welk onderwerp dan ook. Het hart ligt op de tong. Druk op de knop en er komt iets. Ze hebben een sturende rol in gesprekken en zijn de eersten die voort associëren naar een volgend aspect. Hun mening hebben ze altijd klaar en ze delen die graag met anderen. Ook in gesprekken over de levensvisie.

In levensbeschouwingen hebben woordvoerders altijd een belangrijke rol vervuld. Dat blijkt al uit de heilige teksten. Mozes nam op audiëntie bij de Farao zijn broer Aäron mee, omdat die beter van de tongriem gesneden was. Van Meister Eckhart worden de preken na zeven eeuwen nog steeds gelezen. Van Erasmus en Luther zijn tafelgesprekken bewaard gebleven, waaruit nog steeds wordt geciteerd.

Soms wekt een levensbeschouwing de volgelingen op om voor hun mening uit te komen en die zoveel mogelijk uit te dragen. Jehova’s Getuigen hebben wat dit betreft een naam te verliezen. Van Zuid-Afrikaanse pinkstergelovige forensen wordt verteld dat ze de reistijd gebruiken om hun medepassagiers al prekend deelgenoot te maken van hun overtuiging. Missie, zending en evangelisatie volgen de opdracht van Jezus: ‘Maak alle volken tot mijn leerlingen.’ Dat nam soms de vorm aan van een ander Jezus-citaat: ‘Dwingt hen om in te gaan, want mijn huis moet vol worden.’

Elke wereldreligie kent wel een stroming die op een assertieve en soms agressieve manier het eigen heil verkondigt. Jihadisten zijn een actueel voorbeeld. Tegelijk zijn er stromingen die alle zieltjeswinnerij afwijzen.

Soms is de voorwaarde om erbij te horen dat men geboren is uit gelovige ouders. Dat is bijvoorbeeld het geval in het orthodoxe jodendom. Minstens de moeder moet joods zijn. Voor buitenstaanders die erbij willen horen, is de drempel behoorlijk hoog. Expliciete rekrutering beperkt zich in het jodendom tot orthodoxen die liberale geloofsgenoten benaderen.

Introvert

Ben je extravert, dan zorgt dat ervoor dat je je eigen levensvisie niet onder stoelen of banken steekt. Omgekeerd past een introvert karakter bij een meer ingetogen levensbeschouwelijke houding. Ook in dat geval kom je uit bij een selectie aan waarden die je uit je levensovertuiging selecteert.

De voornaamste reden voor het verschil is dat de mens zowel een sociaal wezen als een enkeling is. Overtuigingen worden gedeeld, maar zetelen primair in de enkeling. Er is naast een collectief perspectief altijd ook een individuele insteek.

De behoefte aan persoonlijk heil wordt sowieso versterkt, doordat ieder mens uiteindelijk een individuele dood sterft en zich kan afvragen of daarna nog iets komt.

De rituele praktijk omvat doorgaans gewoonten die de individuele participant aanspreken. De officiële visie legitimeert die persoonlijke aanpak meestal.