Professor, bestaat God?

Peter Barthel

AUP

Deze publicatie is een bundeling van de beschouwing tijdens de Nacht van Kunst en Wetenschap in Groningen op 24 mei 2014 en eerdere beschouwingen over dit onderwerp.

Ontwerp omslag: Sander Pinkse Boekproductie

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

isbn 978 94 6298 463 9

e-isbn 978 90 4853 533 0 (pdf)

e-isbn 978 90 4853 534 7 (ePub)

nur 713

© P.D. Barthel / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2017

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Amsterdam University Press.

‘The meaning of life, that is the meaning of the world,
we can call God.’

‒ Ludwig Wittgenstein

Inhoud

Inleiding

Een duidelijk antwoord

Wie of wat is God niet

God als ervaring

De ratio als norm?

Wetenschap en religie?

God als stoplap

Letter en Geest

Antwoorden op de verwondering

Waar gaat het nu echt om?

Rol en positie van de kerk

Wat is God dus wel

Dankwoord

Illustratieverantwoording

Bronnen

Over de auteur

Inleiding

In 2014 bestond de Rijksuniversiteit Groningen, de RUG, 400 jaar. Ter gelegenheid van dit feit mochten jong en oud vragen stellen aan de universiteit in de serie ‘400 vragen aan de RUG’. Al die vragen, over onder meer economie, filosofie, geschiedenis, techniek, gezondheid, natuur en heelal zijn gedurende twee jaar door mijn collega-hoogleraren en mij beantwoord via internet, via het Dagblad van het Noorden, via schoollessen, en via de regionale radio en televisie. Eén vraag, van de zevenjarige Anco, stond lang open: ‘Bestaat God – kan de universiteit dat uitzoeken?’ Eind mei 2014, toen het academische lustrumjaar ten einde liep, heb ik in het universitaire Academiegebouw Anco mijn antwoord op zijn vraag gegeven, tijdens een ontmoeting met hem en zijn familie. Later op die avond – het was de Groningse Nacht van Kunst en Wetenschap 2014 – heb ik mijn antwoord op Anco’s bijzondere vraag voor een breed gehoor toegelicht. Ochtendblad Trouw publiceerde dat antwoord en de toelichting enige weken later, zij het in iets verkorte vorm. Dat leidde tot veel reacties die nogal gevarieerd van aard waren. Sommige geleerde theologen waren beledigd (‘Ik leuter toch ook niet over zwarte gaten…’), maar een gepensioneerd hoogleraar theologie schreef me in dank dat hij blij was dat nu eens niet een theoloog, maar een exacte wetenschapper de vraag naar het bestaan van God had beantwoord. Een andere – behoudende – hoogleraar theologie vond mijn antwoord maar niks, en stuurde een week later een alternatief antwoord aan Anco naar Trouw, dat de krant ook publiceerde. Terwijl mijn vrouw en ik die weken op vakantie in Andalusië waren voltrok zich in Nederland een heuse polemiek waarin gelukkig de instemming met mijn antwoord veruit de boventoon voerde. Een briefschrijver merkte op: ‘…sinds wanneer mogen alleen Schriftgeleerden over godsdienst oordelen?’, en raakte met die opmerking en typering de kern van de discussie.

Mijn antwoord aan Anco, aangevuld en omkleed met passages uit lezingen die ik af en toe geef over de relatie tussen religie en natuurwetenschap leest u hieronder. Mijn naam is Peter Barthel; ik ben hoogleraar sterrenkunde aan de Groningse universiteit. Waarom een astronoom deze vraag voorleggen? Hij staat natuurlijk dicht bij de hemel, maar dat is hier niet de reden. Ik ben een hardcore natuurwetenschapper die zich bezighoudt met extreem energetische en spectaculaire processen en fascinerende objecten in het heelal. In mijn geval is dat het verre heelal (dat wil zeggen het vroege ofwel jonge heelal, tijdens de eerste paar miljard jaar na de oerknal). Fascinatie en verwondering zijn basiseigenschappen van natuurwetenschappers. Gecombineerd met kennis, kunde en gereedschap stellen deze eigenschappen de wetenschapper in staat om achter horizonnen te kijken en om grenzen te verleggen. Dat geldt voor de biochemicus en de kernfysicus die de microkosmos onderzoeken, dat geldt voor de geoloog en de astronoom die de macrokosmos onderzoeken. Kort gezegd zijn natuurwetenschappers gewoon nieuwsgierige, verwonderde mensen die hun nieuwsgierigheid willen en kunnen bevredigen. Hun nieuwe begrip en voortschrijdende kennis mogen wetenschappers niet voor zichzelf houden. Ik vind wetenschapscommunicatie dus heel belangrijk en probeer daarom waar mogelijk het grote publiek te bereiken, en kinderen gefascineerd en nieuwsgierig te maken. Onder meer door mijn onderzoek-met-een-knipoog naar de maanfasen op sinterklaaspapier en kerstkaarten, maar ook door mijn wetenschappelijke benadering van de Ster van Bethlehem heb ik daar enig succes in gehad.