Populisme

Elementaire Deeltjes

Elementaire Deeltjes, de serie boekjes van Amsterdam University Press (AUP), maakt kennis toegankelijk voor een breed publiek. Elementaire Deeltjes is dé manier om snel alles te weten te komen over de onderwerpen die je interesseren.

Experts nemen je mee op een ontdekkingsreis waarbij elk thema in de meest beknopte vorm volledig uitgediept wordt. Een serie handige en handzame boekjes, met altijd het antwoord op de vraag: ‘Hoe zit dat nou eigenlijk?’

Ga naar www.elementairedeeltjes.nl voor een overzicht van alle beschikbare Elementaire Deeltjes.

Populisme

Cas Mudde & Cristóbal Rovira Kaltwasser

AUP

Oorspronkelijke uitgave: Cas Mudde and Cristóbal Rovira Kaltwasser, Populism: A Very Short Introduction, Oxford University Press, 2017 [ISBN 978-0-19-023487-4]

© Cas Mudde, Cristóbal Rovira Kaltwasser, 2017

Vertaling: Asaf Lahat

Ontwerp omslag: Michel van Duyvenbode, Amsterdam

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6298 485 1

e-ISBN 978 90 4853 572 9 (pfd)

e-ISBN 978 90 4853 573 6 (ePub)

NUR 754

© C. Mudde, C. Rovira Kaltwasser / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2017

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Amsterdam University Press.

Voor Maryann en Sofia

Inhoud

Dankwoord

Voorwoord

1. Wat is populisme?

2. Populisme wereldwijd

3. Populisme en mobilisatie

4. De populistische leider

5. Populisme en democratie

6. Oorzaken en reacties

Illustratieverantwoording

Referenties

Verder lezen

Index

Dankwoord

Wij zijn vele collega’s en vrienden erkentelijk die het manuscript (deels) hebben gelezen en hierop waardevolle feedback hebben verschaft: Ben Stanley, Carlos de la Torre, Jan-Werner Müller, Kenneth Roberts, Kirk Hawkins, Luke March, Maryann Gallagher, Matthijs Rooduijn, Paul Lucardie, Petr Kopecký, Sarah de Lange, Tjitske Akkerman en anderen. Ook hebben we geprofiteerd van de constructieve kritiek van collega’s aan de Universiteit van Amsterdam en de Aristoteles Universiteit van Thessaloniki aan wie we (in maart resp. juni 2015) delen van het manuscript hebben voorgelegd. Daarnaast konden we profiteren van twee groepen anonieme beoordelaars die commentaar hebben gegeven op het boekvoorstel en het volledige manuscript, alsmede van de ondersteuning van het team bij Oxford University Press, met name Nancy Toff en Elda Granata. Edgard Berendsen en Cristóbal Sandoval zijn eveneens zeer behulpzaam geweest gedurende het productieproces.

Cas wil zijn erkentelijkheid betuigen aan het Kellogg Institute for International Studies aan de Universiteit van Notre Dame, waar hij in 2009-10 dankzij een beurs voor één jaar kennis kon nemen van populisme buiten de Europese context. Daarnaast dankt hij de School of Public and International Affairs van de Universiteit van Georgia die hem in het voorjaar van 2015 verlof verleende om onderzoek te doen, zodat hij aan het boek kon werken en de eerste versies kon bespreken met en voorleggen aan collega’s over de hele wereld. Tot slot is hij grote dank verschuldigd aan Jan Jagers, een voormalige promovendus en tegenwoordige vriend die een wezenlijke bijdrage heeft geleverd aan de ontwikkeling van zijn begrip van het populisme.

Cristóbal wil zijn erkentelijkheid betuigen aan het Chileense Nationaal Fonds voor Wetenschappelijke en Technologische Ontwikkeling (Fondecyt; project 1.140.101) en het Chileense Millennium Science Initiative (project NS130008). Daarnaast dankt hij de Universiteit Diego Portales en de Duitse academische uitwisselingsdienst (DAAD), waardoor hij in juli en augustus 2015 aan het Wissenschaftszentrum Berlin für Sozialforschung (WZB) kon verblijven om aan dit manuscript te werken. Tot slot dankt hij Rossana Castiglioni en Manuel Vicuña in Santiago de Chile en Wolfgang Merkel en Gudrun Mouna in Berlijn, die dit project hebben ondersteund.

Voorwoord

Op de verkiezingsavond van 15 maart 2017 spreekt premier Mark Rutte zijn jubelende partijleden toe en zegt ‘dat Nederland, na Brexit, na de Amerikaanse verkiezingen, “ho” heeft gezegd tegen het verkeerde soort populisme’. Het is voor iedereen duidelijk dat hij hiermee op het radicaal-rechtse populisme van Geert Wilders wijst, wiens Partij voor de Vrijheid (PVV) volgens de exitpolls een tegenvallend resultaat heeft behaald. Het is minder duidelijk of Rutte hiermee ook bedoelt dat er een goed soort populisme bestaat, wat dat inhoudt, en of hij en de VVD daarvoor staan. Dat was ook niet zijn punt. Rutte sloot met zijn uitspraak primair aan bij het dominante media frame dat de Nederlandse verkiezingen tot een internationale sensatie maakte: de strijd tussen ‘populisme’ en de status quo van de gevestigde orde. En (dát) populisme was nu een halt toegeroepen door de dappere Nederlandse kiezer.

De verkiezingen dit jaar waren alweer de zesde parlementsverkiezingen in deze nog steeds jonge 21ste eeuw. Alle zes Tweede Kamerverkiezingen stonden in het teken van ‘het populisme’, wat begon met de opkomst van Pim Fortuyn en zijn rechts-populistische Lijst Pim Fortuyn (LPF). Na de moord op ‘ons Pimmetje’ en de zelfmoord van de LPF verdween populisme kort van het toneel om daarna met Wilders een sterke comeback te maken. En dat terwijl populisme in de 20ste eeuw amper een rol speelde in de Nederlandse politiek, wellicht met uitzondering van de Boerenpartij van Hendrik ‘Boer’ Koekoek in de jaren zestig, die toentertijd echter amper in termen van populisme werd beschreven.

Ondank de triomfantelijke declaratie van Mark Rutte, die gretig door journalisten en politici over de hele wereld werd herhaald, is het populisme op zijn best slechts tijdelijk een halt toegeroepen in Nederland. Geert Wilders zal de komende jaren leiding geven aan de grootste oppositiepartij in het land en zijn tweets zullen ongetwijfeld de media blijven domineren. En zelfs tegenvallende resultaten voor Marine Le Pen in april/mei in Frankrijk en Alternatief voor Duitsland (AfD) in september zullen de aantrekkingskracht van de term amper doen afnemen. Dit korte en toegankelijke boek biedt een algemene inleiding in het fenomeen populisme, dat hopelijk ook tot een beter begrip van de Nederlandse situatie zal leiden.

Cristóbal Rovira Kaltwasser

Santiago de Chile

Cas Mudde

Athens, Georgia

31 maart 2017

1. Wat is populisme?

Populisme is een van de grootste politieke modewoorden van de 21ste eeuw. Het begrip wordt gebruikt om linkse presidenten in Latijns-Amerika aan te duiden, rechtse protestpartijen in Europa en zowel linkse als rechtse presidentskandidaten in de Verenigde Staten. Maar hoewel het begrip een grote aantrekkingskracht uitoefent op veel journalisten en lezers, roept het ruime gebruik ervan ook verwarring en frustratie op. Dit elementaire deeltje is bedoeld om het fenomeen populisme te verduidelijken en het belang ervan in de huidige politiek te belichten.

Het boek biedt een specifieke interpretatie van populisme, één die breed gedeeld wordt maar lang niet dominant is. Het grote voordeel hiervan is dat populisme een duidelijke definitie krijgt die de essentie vat van de meeste politieke figuren die gewoonlijk als populistisch worden omschreven, en tegelijkertijd onderscheid maakt tussen populistische en niet-populistische partijen. Het geeft daarmee tegenwicht aan de twee voornaamste kritiekpunten op populisme, namelijk dat het: (1) in wezen een politiek Kampfbegriff (strijdterm) is, bedoeld om politieke tegenstanders te desavoueren; en (2) te vaag is en daarom op elke politieke figuur van toepassing is.

Wij plaatsen populisme bovenal binnen de context van de liberale democratie, een keuze die eerder door empirie en theorie dan door ideologie wordt bepaald. In theoretisch opzicht wordt populisme in essentie tegenover de liberale democratie geplaatst en niet tegenover een ander democratisch model of de democratie als zodanig. Empirisch gezien zijn de meeste relevante populistische spelers actief binnen een liberaal-democratisch kader, oftewel binnen een systeem dat of liberaal-democratisch ís of dit ambieert te zijn. Dat is een specifieke en uiteraard beperkte benadering, maar het betekent niet dat wij de liberale democratie als onfeilbaar beschouwen, of alternatieve democratische systemen als per definitie ondemocratisch, noch dat deze benadering alleen binnen een liberaal-democratisch kader geldt.

Een wezenlijk controversieel concept

Hoewel elk belangrijk concept wel aan discussie onderhevig is, gaat de discussie bij populisme behalve over de inhoud ook over de vraag of het überhaupt bestaat. Inderdaad: een wezenlijk controversieel concept. Een schoolvoorbeeld van die conceptuele verwarring is te vinden in een baanbrekende bundel waarin uiteenlopende auteurs populisme onder meer omschrijven als een ideologie, een beweging en een syndroom. Wat het nog ingewikkelder maakt is dat populisme in verschillende regio’s in de wereld veelal gelijkgesteld – en soms vermengd – wordt met heel verschillende verschijnselen. In de Europese context bijvoorbeeld verwijst het verschijnsel vaak naar anti-immigratie en xenofobie, terwijl het in Latijns-Amerika vaak betrekking heeft op cliëntelisme en economisch wanbeleid.

Die verwarring komt deels voort uit het feit dat de betrokken mensen of organisaties zelf zelden aanspraak maken op het etiket ‘populisme’. Het wordt juist toegeschreven aan anderen, en meestal met een negatieve connotatie. Zelfs de weinige toonbeelden van populisme over wie een zekere consensus bestaat, zoals de Argentijnse president Juan Domingo Perón of de vermoorde Nederlandse politicus Pim Fortuyn, identificeerden zichzelf niet als populisten. Aangezien het populisme geen aanspraak kan maken op een beslissende oprichtingstekst of een prototypische gebeurtenis, wordt het begrip door academici en journalisten gebezigd ter aanduiding van zeer uiteenlopende verschijnselen.

De hier gehanteerde ‘ideële benadering’ kent weliswaar een brede toepassing in diverse wetenschappelijke disciplines en ook – meer impliciet – in de journalistiek, maar is zeker niet de enige benaderingswijze van populisme. Een uitputtend overzicht van de verschillende benaderingen reikt ver voorbij de mogelijkheden en het doel van dit deeltje. Niettemin willen we de belangrijkste alternatieve benaderingen kort aanstippen die gangbaarder zijn in bepaalde academische disciplines of bepaalde geografische regio’s.

De eerste benadering gaat uit van de volkswil of volkshandeling en ziet populisme als een democratische manier van leven op basis van politieke betrokkenheid van het volk. Deze visie is met name populair onder Amerikaanse historici en onder auteurs van werken over de oorspronkelijke Noord-Amerikaanse populisten – aanhangers van de Populist Party – eind 19de eeuw. De volkswil-benadering, wellicht het best verwoord in Democratic Promise: The Populist Moment in America van Lawrence Goodwyn, beschouwt populisme in essentie als een positief mechanisme om het (gewone) volk te mobiliseren en een communautair democratisch model te ontwikkelen. In vergelijking met de meeste andere visies is er sprake van zowel een bredere als een engere interpretatie van populistische spelers, inclusief vrijwel alle progressieve massabewegingen.

De populismebenadering van Laclau is vooral dominant binnen de politieke filosofie, de zogeheten kritische studies en studies van de West-Europese en Latijns-Amerikaanse politiek. In deze benadering – gebaseerd op het baanbrekende werk van wijlen de Argentijnse politiek filosoof Ernesto Laclau, alsmede recenter werk van hem in samenwerking met zijn Belgische vrouw Chantal Mouffe – wordt populisme behalve als de essentie van politiek ook als emancipatiemotor beschouwd. Hierin is de liberale democratie het probleem en de radicale democratie de oplossing, met als doel de status quo te veranderen. Door het concept conflict opnieuw in de politiek te introduceren en door buitengesloten maatschappelijke groepen (beter) te mobiliseren kan populisme bijdragen aan het bereiken van die radicale democratie.

De sociaal-economische benadering was vooral invloedrijk in de jaren tachtig en negentig in studies van het Latijns-Amerikaans populisme. Economen als Rudiger Dornbusch en Jeffrey Sachs zagen populisme in de eerste plaats als een vorm van onverantwoordelijk economisch beleid. Beleid dat begon met een periode van enorme uitgaven gefinancierd door buitenlandse leningen, gevolgd door een periode van hyperinflatie en het doorvoeren van forse economische aanpassingen. Terwijl de sociaal-economische benadering in de meeste sociale wetenschappen sterk aan belang heeft ingeboet, vooral ook omdat latere Latijns-Amerikaanse populisten een neoliberaal economisch beleid hebben gevoerd, blijft zij met name in de Verenigde Staten gangbaar onder economen en journalisten. In een populairdere vorm verwijst ‘populistische economie’ naar een politiek programma dat als onverantwoord wordt gezien omdat het te veel herverdeling van welvaart en te hoge overheidsuitgaven met zich meebrengt.

Een recentere benadering beschouwt het populisme in de eerste plaats als een politieke strategie die geliefd is bij een bepaald soort leider: hij of zij die wil regeren zonder bemiddeling, met rechtstreekse steun van hun volgelingen. Deze visie is met name populair onder kenners van Latijns-Amerikaanse en niet-westerse samenlevingen. Hierin behelst populisme de opkomst van een sterke en charismatische figuur die de macht concentreert en een directe band onderhoudt met de massa. Vanuit dit perspectief eindigt het populisme na verloop van tijd ook weer, aangezien de leider vroeg of laat sterft waarna er onvermijdelijk een strijd om zijn opvolging losbarst.

Dan is er nog de benadering die populisme hoofdzakelijk beschouwt als een folkloristische stijl van politiek bedrijven die door een leider of partij wordt ingezet om de massa te mobiliseren. Deze benadering is vooral populair binnen de (politieke) communicatiewetenschappen alsook in de media. Populisme staat hierin gelijk aan amateuristisch en onprofessioneel politiek gedrag gericht op maximale media-aandacht en steun onder de bevolking. Door lak te hebben aan de etiquette en omgangsvormen kunnen populistische spelers zichzelf niet alleen als anders en als nieuw profileren, maar ook als moedige leiders die samen met ‘het volk’ stelling nemen tegen ‘de elite’.

Elk van bovengenoemde benaderingen heeft zeker zijn eigen merites, en verschillende aspecten sluiten ook aan op onze eigen ideële benadering. Desondanks laten wij deze benaderingen hier buiten beschouwing. Niet omdat we het ermee oneens zijn, maar omdat wij in dit korte bestek één heldere en consequente benadering willen bieden. We zijn ervan overtuigd dat de lezer hierdoor een beter inzicht krijgt in dit zeer complexe maar tegelijk belangrijke verschijnsel, al is het dan vanuit een specifiek oogpunt.

Ideële benadering

De langdurige discussie over de essentie van het populisme heeft sommige academici tot de conclusie gebracht dat het geen zinvol begrip is binnen de sociale wetenschappen; andere beschouwen het vooral als een normatieve term die beperkt zou blijven moeten tot de media en de politiek. Hoewel die frustratie onder academici begrijpelijk is, neemt de term populisme in de Europese en Amerikaanse discussies over politiek een te centrale plaats in om het zonder meer terzijde te schuiven. Bovendien is het mogelijk om tot een definitie te komen die de kern van alle belangrijke verschijningsvormen van populisme in heden en verleden correct weergeeft en tegelijkertijd nauwkeurig genoeg is om duidelijk niet-populistische verschijnselen uit te sluiten.

In de afgelopen tien jaar zijn steeds meer sociale wetenschappers populisme hoofdzakelijk gaan beschouwen aan de hand van een ‘ideële benadering’. Zij zien het als een discours, een ideologie of een wereldbeeld. Hoewel de consensus nog ver te zoeken is, hebben ideële definities van populisme inmiddels ingang gevonden in studies over de hele wereld – met name in West-Europa, maar in toenemende mate ook in Oost-Europa en Noord- en Zuid-Amerika. De meeste wetenschappers die deze ideële benadering onderschrijven delen de kernbegrippen van onze definitie, al kunnen hun secundaire begrippen of woordgebruik soms afwijken.

Los van het gebrek aan wetenschappelijke overeenstemming over de bepalende kenmerken van het populisme, bestaat er over het algemeen wel overeenstemming dat alle vormen van populisme op de een of andere manier een beroep doen op ‘het volk’ terwijl ze ‘de elite’ verwerpen. Het is niet overdreven om te stellen dat het populisme altijd een bepaalde kritiek inhoudt op de gevestigde orde en tegelijk een verheerlijking van het gewone volk. Nog concreter definiëren wij populisme als: een dunne ideologie volgens welke de maatschappij uiteindelijk verdeeld wordt in twee homogene en vijandige kampen – ‘het zuivere volk’ versus ‘de corrupte elite’ – en die stelt dat de politiek een uitdrukking zou moeten zijn van de volonté générale (algemene wil) van het volk.

Door populisme te definiëren als een ‘dunne ideologie’ kunnen we de vaak veronderstelde maakbaarheid van dit concept beter begrijpen. Een ideologie is een normatief gedachtegoed over de aard van de mens en de maatschappij, alsmede over de organisatie en doeleinden van de samenleving. Of eenvoudiger gesteld: een beeld van hoe de wereld is en hoe zij zou moeten zijn. In tegenstelling tot ‘zwaarwegende’ of ‘volle’ ideologieën (zoals fascisme, liberalisme of socialisme) hebben dunne ideologieën zoals populisme een beperkte morfologie die onlosmakelijk verbonden lijkt te zijn aan andere ideologieën, en daar soms zelfs in opgenomen is. Het populisme blijkt inderdaad vrijwel altijd verbonden met andere ideologische elementen die onontbeerlijk zijn om politieke projecten te stimuleren die een groter publiek aantrekken. Op zichzelf kan populisme dan ook nooit een complex of volledig antwoord geven op politieke vragen die in een moderne samenleving spelen.

Dit betekent dat populisme uiteenlopende vormen kan aannemen afhankelijk van de manier waarop de kernbegrippen van dit verschijnsel zich (lijken te) verhouden tot andere begrippen. Hieruit ontstaat een interpretatiekader dat een grotere of kleinere aantrekkingskracht kan hebben op bepaalde samenlevingen. Populisme moet dan worden opgevat als een soort mentale kaart waarmee iemand de politieke realiteit bekijkt en interpreteert. Het is niet zozeer een coherente ideologische traditie als wel een verzameling ideeën die in de echte wereld tot uiting komen in combinatie met heel andere en soms tegenstrijdige ideologieën.

Juist die dunheid van de populistische ideologie is een van de redenen dat sommige academici ervoor pleiten om populisme te zien als een voorbijgaand, vloeibaar verschijnsel: óf het mislukt óf het is succesvol en ‘stijgt boven zichzelf uit’ tot iets groters. Die vloeibaarheid heeft er vooral mee te maken dat populisme onvermijdelijk gebruikmaakt van concepten uit andere ideologieën – ideologieën die niet alleen complexer en stabieler zijn, maar die het ook mogelijk maken ‘subtypen’ van populisme te vormen. Met andere woorden: hoewel populisme op zichzelf op bepaalde momenten relevant kan zijn, hangt de vraag of populistische spelers zich op langere termijn weten te handhaven minstens evenveel af van een aantal begrippen die nauw verbonden zijn met de vorming van de populistische ideologie. Vandaar dat populisme zelden in zuivere vorm voorkomt, maar doorgaans in combinatie met andere begrippen waar het zijn voortbestaan ook aan dankt.

Een van de voornaamste bezwaren tegen ideële definities van populisme is dat ze te breed zijn en in principe op alle politieke spelers, bewegingen en partijen toegepast kunnen worden. Concepten zijn inderdaad alleen nuttig als ze het te omschrijven begrip omvatten én al het overige uitsluiten. Onze definitie van populisme heeft dus alleen zin als het omgekeerde – niet-populisme – ook bestaat. Wat dat betreft heeft populisme ten minste twee directe tegenpolen: elitarisme en pluralisme.

Met populisme deelt elitarisme een basale monistische (niet-dualistische) en manicheïstische (zwart-wit) verdeling van de samenleving in twee homogene groepen: ‘goed’ en ‘kwaad’. Het verschil zit ’m in de opvatting van de kwaliteiten van deze twee groepen. Eenvoudig gezegd geloven elitisten dat ‘het volk’ gevaarlijk, oneerlijk en vulgair is, en ‘de elite’ in zowel moreel als cultureel en intellectueel opzicht superieur is. Daarom ijveren elitisten voor een politiek die uitsluitend of hoofdzakelijk een aangelegenheid is voor de elite en waarin het volk geen zeggenschap heeft; óf ze verwerpen democratie in haar geheel (bijvoorbeeld Francisco Franco en Augusto Pinochet) óf ze steunen een beperkt democratiemodel (bijvoorbeeld José Ortega y Gasset of Joseph Schumpeter).

Pluralisme staat weer lijnrecht tegenover het dualistische perspectief van zowel populisme als elitarisme. Het gaat ervan uit dat de samenleving verdeeld is in een groot aantal – deels overlappende – maatschappelijke groeperingen met verschillende ideeën en belangen. Daarbinnen zien pluralisten diversiteit niet als zwakte maar als een sterk punt. Zij zijn ervan overtuigd dat een samenleving vele machtscentra moet hebben en dat de politiek via compromissen en consensus de belangen en waarden van zoveel mogelijk verschillende groepen zou moeten weerspiegelen. Centraal staat dan ook het idee dat macht verspreid behoort te zijn over de hele samenleving om te voorkomen dat bepaalde groepen – of dit nu mannen, een etnische gemeenschap of bijvoorbeeld een economisch, intellectueel, militair of politiek kader is – de mogelijkheid krijgen om hun wil aan anderen op te leggen.

Op dezelfde manier is het belangrijk om te wijzen op een fundamenteel verschil tussen populisme en cliëntelisme – twee termen die in de literatuur vaak op één hoop worden gegooid (met name als het gaat om de Latijns-Amerikaanse politiek). Cliëntelisme kan het best worden opgevat als een bijzondere vorm van uitwisseling tussen politici en hun electorale achterban, waarbij de kiezers in ruil voor hun steun aan een beschermer of een partij bepaalde gunsten verkrijgen (bijvoorbeeld rechtstreekse betalingen of bevoorrechte toegang tot de arbeidsmarkt of tot goederen en diensten). Het lijdt geen twijfel dat veel Latijns-Amerikaanse populistische leiders gebruik hebben gemaakt van cliëntelistische connecties om verkiezingen te winnen of aan de macht te blijven. Zij staan daar echter niet alleen in, en er is ook geen reden om aan te nemen dat populisme een bijzondere affiniteit heeft met cliëntelisme. Waar populisme allereerst een ideologie is die door verschillende politieke spelers en hun achterban kan worden gedeeld, is cliëntelisme in wezen een strategie die door leiders en partijen (met verschillende ideologieën) wordt ingezet om politieke macht te verkrijgen en uit te oefenen.

De enige aannemelijke overeenkomst tussen cliëntelisme en populisme is dat beide losstaan van het onderscheid tussen links en rechts. Noch de inzet van cliëntelistische banden tussen partij en kiezer, noch het aanhangen van een linkse of rechtse politiek behoort specifiek tot het domein van populisme. Afhankelijk van de sociaal-economische en sociaal-politieke context waarin populisme verschijnt, kan het een bepaalde structuur aannemen en uiteenlopende politieke projecten verdedigen. Juist dat dunne karakter van populisme maakt het plooibaar genoeg om op verschillende tijdstippen en plaatsen steeds weer een specifieke vorm aan te nemen. Ter illustratie: in de jaren negentig stak het Latijns-Amerikaanse populisme voornamelijk in een neoliberaal jasje (bijvoorbeeld onder Alberto Fujimori in Peru), terwijl in het eerste decennium van deze eeuw de links-radicale variant overheerste (zoals onder Hugo Chávez in Venezuela).

Kernbegrippen

Populisme kent drie basisbegrippen: het volk, de elite en de algemene wil.

Het volk

De discussie rond populisme als concept en als verschijnsel draait grotendeels om de vaagheid van het begrip ‘volk’. Vrijwel iedereen is het erover eens dat ‘het volk’ een constructie is die in het beste geval verwijst naar een specifieke interpretatie (en simplificatie) van de werkelijkheid. Volgens verschillende academici maakt die vaagheid het tot een nutteloos concept; andere zijn weer op zoek gegaan naar iets specifiekere alternatieven zoals ‘heartland’ (het ‘binnenland’ of ‘hart’ van de natie). Laclau echter stelt nadrukkelijk dat het populisme als politieke ideologie en verschijnsel juist zijn kracht ontleend aan het feit dat ‘het volk’ een holle, betekenisloze frase is. Omdat het in staat is ‘het volk’ zo te framen dat het verschillende kiezersgroepen aanspreekt en hun eisen verwoordt, kan populisme een gedeelde identiteit genereren onder verschillende groepen en hun inzet voor een gemeenschappelijk doel versterken.

Het feit dat ‘het volk’ een constructie is, geeft het een grote mate van flexibiliteit. Desondanks wordt het hoofdzakelijk gebruikt in de volgende drie betekenissen (of een combinatie daarvan): het volk als soeverein, als het gewone volk, en als de natie. In alle drie de gevallen is het voornaamste onderscheid tussen ‘volk’ en ‘elite’ verbonden aan een tweede kenmerk, namelijk (achtereenvolgens) politieke macht, sociaal-economische status en nationaliteit. Aangezien populisme zich vrijwel altijd manifesteert als een mengsel van die secundaire kenmerken, komt het zelden voor dat slechts één van de genoemde betekenissen op de voorgrond treedt.