Elementaire Deeltjes

Elementaire Deeltjes, de serie boekjes van Amsterdam University Press (AUP), maakt kennis toegankelijk voor een breed publiek. Elementaire Deeltjes is dé manier om snel alles te weten te komen over de onderwerpen die je interesseren.

Experts nemen je mee op een ontdekkingsreis waarbij elk thema in de meest beknopte vorm volledig uitgediept wordt. Een serie handige en handzame boekjes, met altijd het antwoord op de vraag: ‘Hoe zit dat nou eigenlijk?’

Ga naar www.elementairedeeltjes.nl voor een overzicht van alle beschikbare Elementaire Deeltjes.

Psychoanalyse

Daniel Pick

AUP

Oorspronkelijke uitgave: Daniel Pick, Psychoanalysis: A Very Short Introduction, Oxford University Press, 2015 [ISBN 978-0-19-922681-8]

© Daniel Pick, 2015

Vertaling: Marcus Werner

Ontwerp omslag: Michel van Duyvenbode, Amsterdam

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

isbn 978 94 6298 486 8

e-isbn 978 90 4853 574 3 (pdf)

e-isbn 978 90 4853 575 0 (ePub)

nur 770

Uitgeverij AUP is een imprint van Amsterdam University Press.

© D. Pick / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2017

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Voor Anna en Tasha

Inhoud

1. Inleiding

2. Hoe de psychoanalyse begon

3. Een geval van dwangneurose

4. Oedipus

5. Analytische ruimte, tijd en techniek

6. Oorlog, ideeën en politiek

7. Verdere vernieuwingen en controverses

8. Onbewuste drama’s

9. De strijd is nog niet gestreden

Enkele opmerkingen over vertrouwelijkheid

Dankwoord

Verantwoording van de vertaler

Verder lezen

Index

Elementaire Deeltjes

1. Inleiding

Twee personen, een patiënt en een psychoanalyticus, komen wekelijks op gezette tijden bijeen. De patiënt is vrij om te zeggen wat in hem opkomt. Soms zegt de psychoanalyticus wat en treedt zo op als katalysator om een geblokkeerde en zwijgende patiënt te helpen; ook kan hij iets verhelderen, iets opvallends onderstrepen, en vervolgens interpreteren wat gezegd of gedaan is. Met interpretatie wordt hier bedoeld dat verborgen betekenissen naar boven worden gehaald. Soms zal de patiënt met een interpretatie instemmen, soms zal hij of zij met de analyticus van mening verschillen, een zijpad inslaan, details toevoegen, zich geraakt voelen en goed begrepen, of ronduit geërgerd. Hij of zij pikt een interpretatie op, of juist niet. Patiënt en analyticus praten en ze luisteren naar elkaar, soms slagen zij daar echter niet in. Door deze ontmoetingen ontstaat een bijzondere gelegenheid om te onderzoeken hoe de geest van de patiënt werkt, en om verandering teweeg te brengen.

Psychoanalyse werd in eerste instantie toegepast bij volwassenen, en later aangepast zodat het ook gebruikt kon worden voor kinderen. Hoe groot de invloed ervan is geweest, is goed te zien in de behandelingsrapporten van de grondlegger van deze traditie, Sigmund Freud, en in talrijke verslagen van zijn navolgers.

Freuds dochter Anna, zelf analyticus, beschreef in 1929 haar behandeling van een jongen van elf met een verwarde seksuele identiteit, die afwisselend agressief was, hevige wroeging voelde, depressief was en zich overgaf aan fixaties, zoals het driemaal aanraken van een knop op de wc-muur om vervolgens hetzelfde te doen met een knop aan de andere kant. Zij bracht aan het licht dat de jongen zich identificeerde met een god, ‘gezeten op een geweldige troon aan het hemelse gerecht’, met knoppen aan zijn linker- en rechterzijde. ‘Drukte hij op een knop aan de ene kant, dan stierf er iemand: drukte hij op een knop aan de andere kant, dan kwam er een kind ter wereld.’ Psychoanalyse, liet zij zien, kan iemand helpen minder door zulke overheersende overtuigingen en knechtende dwanghandelingen gestuurd te worden. Niet veel later onderwees een Engelse collega, Ella Sharpe, haar studenten over de gunstige uitwerking van deze behandelingsvorm op een door angstaanvallen en woede-uitbarstingen overmande jonge vrouw, op een ander die bij aanvang volkomen terneergeslagen was en op een derde, een obsessieve man die in paniek leefde vanwege zijn hevige drang om uit het raam te springen.

Een gedetailleerde beschrijving van de psychoanalyse is te vinden in het verhaal van Richard, een begaafde, ongelukkige en vaak angstige tienjarige, die tijdens de Tweede Wereldoorlog vier maanden lang bij psychoanalytica Melanie Klein kwam. Vanaf zijn achtste was Richard zo ziek dat hij niet naar school kon; hij was bang voor andere kinderen, viel ten prooi aan allerlei kwalen, gaf zich over aan wrede impulsen, en was vatbaar voor zwaar depressieve buien. Het verschrikkelijke conflict dat in de buitenwereld woedde, speelde wel mee, maar was zeker niet de enige factor die Richards remmingen, hypochondrie en eenzaamheid veroorzaakte. In een opmerkelijk boek beschreef Klein wat Richard haar in elke sessie vertelde, maar ook de tekeningen die hij daarbij produceerde, en bracht zo over hoe zij zijn angst, haatgevoelens, vrees om gehaat te worden en wanhopige hulpbehoevendheid probeerde te begrijpen. Klein beschouwde de behandeling als onaf op het moment dat deze werd gestaakt, maar rapporteerde toch aanmerkelijke veranderingen bij Richard: hij herwon zijn leervermogen, voelde zich veiliger en had meer vertrouwen in zijn verzorgers. Haar verslag wekte de indruk dat Richard aanhankelijker werd, en er meer op vertrouwde dat er van hem werd gehouden. Hij verviel minder in zijn destructieve fantasieën, had een sterkere band met zijn ouders, keek met meer vertrouwen naar de toekomst en leek veel beter in staat om zich te ontwikkelen.

Psychoanalyse (of kortweg ‘analyse’) is een buitengewoon originele behandelwijze, maar ook een afgebakende verzameling kennis, met uitgesproken voor- en tegenstanders. De psychoanalyse is moeilijk onder te brengen in de bestaande indeling van exacte en sociale wetenschappen, geschiedkundige methoden, filosofie, literatuur en kunst. De benadering heeft altijd geleund op culturele ideeën uit haar eigen tijd, maar Freud riep ook iets compleet nieuws in het leven. In dit boek richt ik mij vooral op de klinische houding die Freud voorstond, en de reden waarom die kan bijdragen aan belangrijke psychische veranderingen. Ik probeer een verhaal te vertellen over de hedendaagse praktijk, en tegelijkertijd te laten zien hoe deze in het verleden wortelt. Omdat analytici nog altijd Freud in ere houden, zich op hem baseren en ook zijn ideeën verder uitwerken of ter discussie stellen, blijft hij als grondlegger onmisbaar voor het verhaal van vandaag.

Freud streefde ernaar iets te scheppen wat een nieuw soort laboratorium en kliniek ineen was: de analytische behandelkamer. Voor deze werkwijze is geen technische apparatuur nodig, medicatie wordt niet voorgeschreven; de enige noodzakelijke inventaris bestaat uit stoelen en een divan. Voor kinderen is verder nog voorzien in enkele eenvoudige speeltjes die verschillend inzetbaar zijn, naast papier, potloden, verf en dergelijke. Analyse is evenwel niet zo simpel als deze kale beschrijving suggereert; clinici worstelen dan ook nog steeds met het uitoefenen van dit uitzonderlijk fascinerende ambacht.

Analyse is een methode om de geest, haar creatief functioneren en haar vele aandoeningen te onderzoeken. Talloze patiënten hebben er op de een of andere manier gebruik van gemaakt. Veel patiënten, maar zeker niet alle, beweren er baat bij te hebben gehad; sommige vinden dat ze hun leven eraan te danken hebben.

Freud gebruikte de term ‘psychoanalyse’ voor het eerst in 1896. In het moderne gebruik slaat de betekenis van psyche meestal op de geest, maar in het woord klinkt nog zwak de oorspronkelijke Griekse betekenis van ‘ziel’ of zelfs ‘levensadem’ door; de ‘analyse’ in Freuds samenstelling weerspiegelt de bestudering en ontleding van de verschillende onderdelen van de geest. De beweging die Freud grondvestte, heeft een ingewikkelde geschiedenis. Hij zette verschillende sporen uit, keerde terug naar zijn eigen formuleringen en stelde die vervolgens ter discussie. Hij was als schrijver zo productief dat zijn Werken in de meest gezaghebbende Nederlandse vertaling maar liefst elf lijvige delen beslaat. Hoewel niet al zijn ideeën naadloos op elkaar aansluiten, zijn er steeds terugkerende thema’s. Bovenal onderschrijven analytici nog steeds Freuds uitgangspunt dat er in onze geest gedachten kunnen bestaan waarvan wij ons niet bewust zijn. Toegegeven, het onbewuste was eerder al door andere auteurs aangekaart, maar Freud was degene die het dynamische aspect benadrukte: we verdringen actief zaken uit ons bewustzijn, of vervormen ondraaglijke gedachten – de onaangename, weggemoffelde gedachten vinden een plaats in het onbewuste gedeelte van onze geest en kunnen terugkeren om het bewuste deel opnieuw lastig te vallen.

De taak van de analyticus is om aandacht te schenken aan de eventueel onbewuste betekenis in wat de patiënt inbrengt. Maar analyse kan evengoed worden gezien als een oefening – voor de beoefenaar – in zelfbeheersing. Het vergt inspanning om de gebruikelijke conventies van een tweegesprek los te laten, en zo de mogelijkheid van een andere vorm van communicatie te bieden. Toegegeven, er zijn verschillende stromingen ontstaan binnen zowel de theorie als de praktijk. Maar toch zullen de meeste analytici zich terughoudend opstellen, en niets influisteren, noch de agenda bepalen of op de gebruikelijke manier geruststellend zijn. In feite probeert de analyticus niet in te vullen wat de patiënt ‘echt’ bedoelt, maar geeft hij deze voldoende ruimte om vrijuit te spreken (en bij kinderen ongedwongen te spelen) en kijkt hij waartoe de gedachten leiden. De analyse kan zo een goede gelegenheid opleveren waarin wordt geluisterd naar een ingewikkeld levensverhaal of naar de tijdelijke, vluchtige gedachten, zonder dwang of moralistische kritiek, waarin het uiteindelijk de patiënt is die facetten van de eigen geest ontdekt die eerder niet toegankelijk waren voor zijn of haar bewustzijn.

In een in 1925 verschenen autobiografische studie beschreef Freud de methode die hij ontwikkelde om toegang te krijgen tot het onbewuste: de associatie. In zijn pre-analytische tijd vroeg hij patiënten zich te concentreren op bepaalde onderwerpen. Een deel van Freuds genialiteit was zijn vermogen om te schakelen wanneer patiënten aangaven dat zij wilden dat hij luisterde naar wat zij vertelden. De essentie was dat de behandelaar niet moest sturen, noch simpelweg een diagnose moest stellen, maar – en dit was essentieel – de patiënt vrij moest laten praten. Zo spoorde Freud gewoonlijk zijn patiënten aan het begin van de behandeling aan om ‘te zeggen wat in ze opkwam, zonder daarbij enige aandacht te geven aan de richting van de gedachten’.

Freud raadde zijn patiënten aan om te proberen niets te negeren, hoe pijnlijk, vernederend of ogenschijnlijk betekenisloos ook. Zo’n ‘eis van openhartigheid’, voegde hij toe, is ‘de allereerste voorwaarde van de hele analytische behandeling’. Het doel is om toegang te verkrijgen tot anders ‘verdrongen materiaal’. In een beleefde conversatie is er veel onhandig om te zeggen, of onkies. Maar zelfs na te zijn uitgenodigd om vrijuit te spreken kan de patiënt onopzettelijk ‘afweren’, wat zich kan verraden in het over woorden struikelen, en in vastlopen of de draad kwijtraken wanneer bepaalde gedachten conflict en angst oproepen. In feite kan niemand simpelweg op commando ‘vrij associëren’. Mensen verwerpen hun eigen ideeën als ‘onbelangrijk’ wanneer die in werkelijkheid te ongemakkelijk zijn om aan te snijden. Duidelijk is hoeveel moeite het ons al kost om bepaalde zaken te verdragen in de beslotenheid van onze eigen geest, laat staan in aanwezigheid van een ander.

Voor analytici dienen de betekenissen van de patiënt te worden ontdekt, niet op voorhand te worden verondersteld. Wanneer iemand zegt: ‘Ik haat Kerstmis’, ‘Accepteert u contant geld?’, of ‘Ik zag een zwarte kat’, kennen we de letterlijke betekenis, maar het is de vraag wat zulke uitspraken werkelijk te kennen geven, en waarom ze op dat moment worden gezegd. De analyticus probeert de patiënt te interesseren voor die open vraag naar de betekenis, en met zelfbeheersing te luisteren naar wat er ook maar bovenkomt. Wanneer de weerstand zwak is, interpreteert hij wat er van het onbewuste onthuld wordt. Wat de patiënt vertelt, zo stelt de psychoanalyse, kan een glimp bieden van de ideeën of fantasieën waarover deze geen controle heeft. Is de weerstand sterk (de patiënt valt bijvoorbeeld stil, of wordt boos bij het aansnijden van een lastig onderwerp), dan herkent de analyticus dit, focust daarop, ‘en legt het aan de patiënt uit’. Freud liet zich didactischer uit dan latere clinici wellicht juist zouden vinden, maar zijn punt blijft centraal staan: de analyticus let op wat er wordt uitgedrukt, en verkent tegelijk hoe de patiënt ervoor kan hebben gekozen (vaak volkomen onbewust) om niet te zien of te beseffen. Freud bedoelde niet zozeer dat wij niet in staat zijn om ons alles tegelijk te herinneren; eigenlijk vond hij dat we uit ons bewustzijn verbannen wat ons opwindt en/of ongerust maakt, zelfs zonder te beseffen dat wij dit hebben gedaan.

Freud deed een weldoordachte poging om zichzelf te analyseren; hij probeerde oprecht raadselachtig gedrag, dromen en verwarrende gedachten op te tekenen. Zijn wetenschappelijke achtergrond en toewijding aan de ratio ten spijt, ontdekte hij bewijzen van onverwachte, kwalijke gevoelens ten opzichte van dierbaren, een mijnenveld van angsten, bezittingsdrang jegens zijn moeder, vijandschap naar zijn zonen en vader, bijgelovige vrees voor zijn eigen vroege dood, en vreemde momenten waarin hij cruciale zaken vergat of door elkaar haalde. Zelfs, zo stelde hij vast, konden plots bepaalde woorden iemand geheel ontgaan, vanwege hun ongemakkelijke betekenis in het onbewuste.

In Freuds zoekende verkenningen hadden zowel vrienden als patiënten hun rol; hij leek voortdurend iemand nodig te hebben om mee te redetwisten, en ook vertrouwde collega’s op wie hij zijn ideeën kon loslaten. Hij voerde een omvangrijke correspondentie. Freud wordt weleens als eenzaam figuur gekenschetst (of kenschetste zichzelf zo), maar hij zag ook in hoe wederzijds afhankelijk mensen zijn, welke tegenwerpingen zij ook mogen maken over alleen of selfmade zijn. In zijn studie Massapsychologie en Ik-analyse concludeerde hij:

In het zielenleven van de enkeling speelt de ander als voorbeeld, object, helper en tegenstander vaak een rol, en de individuele psychologie is dan ook van meet af aan tegelijkertijd sociale psychologie in deze ruimere, maar geheel legitieme betekenis.

Freud realiseerde zich bovendien dat de analyse een uiterst geladen emotionele toestand oproept; het is een sociale wisselwerking die wordt overschaduwd door krachtige onbewuste gevoelens, en er soms zelfs compleet door onder de voet wordt gelopen. Aanvankelijk vond hij deze veranderlijke dynamiek verbazingwekkend. Maar zijn werk toonde keer op keer waarom en hoe deze emoties tijdens de analyse oplaaiden. Hoe de patiënt zich naar de analyticus opstelt, stelde hij, wakkert onbewuste gevoelens aan en slingert hem heen en weer tussen een positieve en een negatieve houding, van ‘de extremen van een hartstochtelijke, volkomen sensuele liefde’ tot de ‘onverholen uitdrukking van minachting en haat’. Volgens Freud ligt het in de aard van de geest om, vaak geheel onbewust, meestal uit de vroege jeugd afkomstige gedachten, scènes en relationele verhoudingen over te dragen op nieuwe situaties. In de analyse krijgen patiënten inzicht in deze neiging, waarna ze minder vatbaar zijn voor het eindeloos en blind herhalen van deze patronen.

Mensen reageren verschillend op de rol van patiënt dan wel analyticus, maar het is altijd moeilijk; een niet alleen intellectueel uitdagende maar ook emotioneel rauwe en lastige ervaring voor beiden. De betrokkenen worden op uiteenlopende manieren belast. Analytici proberen zo evenwichtig mogelijk te blijven, maar tegelijk wordt het als een cruciaal onderdeel van hun rol beschouwd dat zij openstaan voor de onbewuste boodschappen van de patiënt, en de manier waarop zijzelf daarop reageren gebruiken om te kunnen interpreteren. Patiënten kunnen door de analyse geagiteerd raken, en zo weer invloed hebben op hun analytici, die soms zelf depressiever, opgewondener, onrustiger, bozer, lustelozer, angstiger, dromeriger, of wat dan ook raken dan zij zich voor het begin van de sessie voelden. Maar het kan ook voor beiden een fascinerende, opwekkende en ontroerende ervaring inhouden.

Freud kwam met het ideaalbeeld van de onverstoorbaar luisterende analyticus die niet inschikkelijk is of iets uit de weg gaat. Maar sommige van zijn volgelingen richtten hun aandacht meer op hoe zowel de patiënt als de analyticus, zoals bij ieder stel of zoals in een grotere maar nog steeds met elkaar vertrouwde groep, de ander onbewust beïnvloedt, en hoe dit gegeven kan worden gebruikt om wat sommige analytici met ‘innerlijke wereld’ aanduiden te onderzoeken. Het analytische model gaat ervan uit dat veel communicatie zich onder de radar van het bewuste afspeelt, of buiten de formele taal om, en er onvermijdelijk facetten van onze geest verborgen zullen blijven. Toch wordt Freuds benadering passend beschreven als de praatkuur, een manier om voorheen onzegbare en verborgen zaken opnieuw ter sprake te brengen, met een therapeutisch doel.

Een noodgeval

Freud en andere vooraanstaande pioniers gaven belangrijke adviezen over techniek. Maar in de praktijk lopen beoefenaars (beginnend of ervaren) steevast tegen onvoorziene dilemma’s aan. Neem de gestoorde man Rob, die niet lang na het begin van zijn behandeling in paniek de sessie bij zijn analyticus binnenstormde, roepend: ‘Snel, een noodgeval, onderweg hiernaartoe … een gekke vrouw … kindje aan het pijn doen … we moeten meteen de politie bellen; geef me je telefoon!’ De analyticus stond voor een hachelijk probleem: was er écht gevaar buiten, zodat hij op het verzoek moest ingaan? Hij stond onder grote druk iets te doen, maar in plaats van direct de hulpdiensten te bellen slaagde zijn voorstel er eerst over te praten.

Daarop ging Rob ietwat opgelucht zitten en hij vertelde, nu wat langzamer, dat hij een moeder met een kinderwagen had gezien. Hij was er vrijwel zeker van dat er iets aan de hand was; hij vermoedde dat zij in haar tas naar een wapen reikte, en de gedachte vatte post bij hem (toen zij een pakje sigaretten tevoorschijn haalde) dat zij kwaad in de zin had, zelfs het dekentje in brand wilde steken. Hij herinnerde zich dat het kind schreeuwde net toen de moeder omlaag reikte, en dat hij vreesde dat er geweld dreigde en in paniek raakte. Terwijl hij praatte verminderde zijn paniek en vervaagden de ‘feiten’. ‘Misschien reageerde ik te sterk’, stamelde hij. ‘Ik weet niet zeker wat er gebeurde.’ In dit geval was het telefoontje onnodig. De analyticus leerde zo meer over Robs vroege ervaringen en zijn blootstelling aan gevaar als baby en kleuter, toen zijn moeder drugs had gebruikt. De crisis op straat die zo echt had geleken, begon meer de kenmerken van een droom te krijgen.

In dit vroege stadium idealiseerde Rob de behandeling en zei dat hij een hoge dunk had van zijn analyticus. Hij zou echter snel een andere houding aannemen, waarin woede, paniek en dreigementen om voorrang streden. De therapeutische situatie waarin hij zich bevond, maakte hem kwaad, en het stookte de zaken op. Af en toe bleek het mogelijk interpretaties te geven die Rob draaglijk vond, misschien zelfs voor even bruikbaar. Maar de sessies jutten hem steeds verder op en maakten hem onbeheersbaar opgewonden; Rob kwam na enkele maanden niet meer opdagen, en de analyticus zag hem nooit meer terug.

Doelen

Soms slaagt de analyse er op indrukwekkende wijze in om iemand te helpen veranderen, zoals bij Richard, of blijkt het moeizaam te gaan en kan het plots of zonder veel op te leveren eindigen, zoals bij Rob. De uitkomst kan natuurlijk liggen aan de houding en toestand van de patiënt, de gebruikte techniek, de ervaring en kwaliteiten van de analyticus, maar ook aan een moeilijk te definiëren ‘chemie’ tussen beiden. De analyticus probeert een bepaalde houding aan te nemen, en waar mogelijk zich te richten op iemands conflicten. En toch kan deze zoektocht een krachtige weerstand bij de patiënt oproepen. Rob vertelde eens dat hij hunkerde naar een strenge leiding, dat zijn behandelaar ‘zijn kant’ zou kiezen tegen zekere vijanden, en dat hij interpretaties als grotendeels nutteloos beschouwde. Waarschijnlijk voelen alle patiënten dit op een of ander moment ook zo; sommige echter verdragen de frustratie over de dwang om zelf over dingen na te denken beter dan andere: de analyticus streeft ernaar interpretaties te bieden, ook al vragen patiënten om advies, doen ze een oproep tot daden, of willen ze ogenblikkelijke goedkeuring.

Het streven van de psychoanalyse is om verandering teweeg te brengen, maar het is geen tovermiddel. Wanneer zij slaagt, zijn patiënten beter in staat hun geest te gebruiken om na te denken, en kennen zij hun gevoelens beter. Het kan een persoon helpen zich minder hulpeloos te voelen, in een bepaalde situatie nieuwe gezichtspunten te krijgen, spontaner te worden, en een grotere innerlijke verdraagzaamheid te ontwikkelen. Het doel is om patiënten in staat te stellen om hun beperkingen en innerlijke conflicten onder ogen te zien, maar ze ook te sterken in zelfkennis en zelfacceptatie. Volgens de verdedigers van de psychoanalyse kan het ons helpen een grotere integratie te bereiken, maar wel in het besef dat het volledig één zijn met zichzelf altijd een illusie zal blijven. Freud suggereerde dat wij altijd psychisch verdeeld blijven, vanbinnen gebarsten en tot op zekere hoogte vreemden voor onszelf. Toch kan de analyse het een patiënt mogelijk maken meer stukjes van zijn eigen puzzel te leggen, beter eerder onverdraaglijke gevoelens te doorstaan, meer schuld aan te kunnen zonder er volkomen door verpletterd te worden, en beter om te gaan met angsten en de behoefte om anderen daar direct mee op te zadelen.

De analyse heeft ook talloze voorbeelden opgeleverd van hoe bepaalde (zij het natuurlijk niet alle) lichamelijke symptomen kunnen voortkomen uit onbewuste gevoelens en conflicten. Freud wees er ooit op hoe een hysterische patiënte ‘zonder het te beseffen’ met gebaren een bepaalde scène uitbeeldde en die tegelijk herriep: met de ene hand de knopen van haar kleding losmakend, terwijl de andere ze even snel weer vastmaakte. En toch had deze persoon geen bewuste seksuele gedachten, en evenmin enig benul van angstige of tegenstrijdige gedachten in haar geest. Soms vertelt een lichaam een verhaal, en soms kunnen woorden dat vervolgens verduidelijken. Vaak nemen naarmate een analyse vordert bepaalde fysieke ‘klachten’ af.

Voor de een is psychoanalyse een grimmigere opgave dan voor de ander, maar niemand kan ermee aan de slag gaan zonder ongemak en verdriet, of geheel zonder hulp. Dit wil niet zeggen dat iedereen profijt heeft van de behandeling. Bovendien is de analyse, al kent ze enkele algemene beweringen, geen vaststaande denkwijze, noch houdt ze een verzameling regels of principes in die de patiënt moet leren. Zoals de meeste zaken kan uiteraard ook de analyse worden gemystificeerd of als dogma worden aangewend. Maar wanneer het op zulke manieren iets verhevens en rigide wordt, raken Freuds vasthoudende experimentele benadering, provisorische bevindingen en creatieve stijl maar al te gemakkelijk uit het zicht.

Analytici hanteren bepaalde maatstaven voor gunstige resultaten: een vergroot vermogen om het gewone alledaagse ongelukkig zijn te verduren, in plaats van (zoals Freud eens opmerkte) aan hysterisch verdriet ten prooi te vallen; het vermogen lief te hebben en te werken; meer in staat zijn tot spel, denken en dromen; onzekerheid te verdragen; onszelf en anderen op een minder gespleten manier te kunnen beschouwen (bijvoorbeeld wanneer wij een geliefde als volkomen perfect zien en daarbij slechte, ongewenste eigenschappen op iemand of iets anders projecteren); met meer ironie onze tegenstrijdigheden te kunnen bezien; minder in de ban te zijn van onbewuste strenge zelfkritiek; of meer het hoofd te kunnen bieden aan de raadselachtigheid en eindeloosheid van onze eigen verlangens. Zoals de analyticus Jacques Lacan liet zien, is het een illusie om verlangens gelijk te stellen aan behoeften: aan de behoefte van een dorstig persoon aan water kan worden voldaan, terwijl het verlangen naar, bijvoorbeeld, liefde of steun grenzeloos kan zijn.

Desondanks zouden bij een juiste beoefening van de analyse zulke doelen niet aan patiënten moeten worden opgedrongen: dat zou de analytische benadering ondergraven. Patiënten brengen verhalen en gebieden van zorg in; de analyticus reageert specifiek op wat wordt ingebracht, probeert het te vatten en probeert te reageren op de mededelingen van de ander, waarbij hij nu en dan interpretaties aanbiedt (die pogingen om onderliggende situaties aan de orde te stellen en ook om verdere eigen gedachten en associaties van de patiënt aan te moedigen), in de hoop dat deze interventies nuttig zijn, en zo niet, te onderzoeken waarom zij falen.

Analytici hebben vaak geschreven over hoe patiënten, ook al wensen zij oprecht verandering en betalen zij voor de behandeling, onbewust, zelfs intens, ervoor kunnen kiezen om de status quo te handhaven. Zelfs kan er sprake zijn van een zogeheten ‘negatieve therapeutische reactie’, terwijl de behandeling verder goed lijkt te gaan, mogelijk omdat het zich beter voelen een gevoel van schuld oproept bij de patiënt, of zelfs angst voor het verloochenen van de ‘zieke’ kant van hemzelf. Wij kunnen ook een sterke behoefte voelen om bepaalde kanten van onze geest in een psychosomatische kwaal te laten huizen, of in een ander persoon (die bedoeld is om onze ongewenste gevoelens te herbergen), achter een mistgordijn van malaise, of in vaste overtuigingen over hoe de wereld in elkaar steekt. Het is per slot van rekening alom bekend dat mensen soms dingen willen verdringen, zich verdoven met werk, drank, drugs of zittend achter een computerscherm, en erin volharden dat er niets aan de hand is en de ander het helemaal verkeerd ziet. Wat de factoren ook zijn, intern of extern, die iemand ertoe bewegen om hulp te zoeken, men kan er vervolgens alsnog een dubbel gevoel over hebben, niet in de laatste plaats omdat de meest neurotische gemoedstoestanden soms een zelfbeschermende functie kunnen hebben. Een persoon zou weleens een verzameling symptomen, bijvoorbeeld dwangmatige gewoontes, kunnen aanwenden om zich te beschermen tegen andere symptomen die als erger worden ervaren, zoals paranoïde angsten.

Voor wie is de behandeling bedoeld?

Patiënten kunnen het aangaan van de analyse als beangstigend én bevrijdend ervaren; het kan helpen om stemmingen te mogen hebben zonder dat iemand zich daarover ontfermt of van je verwacht dat jij ‘je eroverheen zet’; voor sommigen is het zelfs een nieuwe en verlossende ervaring. Het kan ook een buitengewone opluchting zijn om in verbinding te staan met de depressieve, en zelfs met de nog krankzinnigere kanten van onszelf. Maar voor diegenen die tegen een psychose aanschurken of daar middenin zitten, of die nauwelijks weerstand kunnen bieden aan doodswensen, kan de analytische aanpak bijzonder lastig zijn, met het risico op een hernieuwde ineenstorting wanneer de analyticus niet de zo hevig verlangde blijvende bescherming kan bieden. Sommigen ontdekken dat de behandeling overweldigende angsten oproept, en dat het patroon van intense betrokkenheid gevolgd door plotselinge afstand, zoals in weekeinden en vakanties, gewoonweg ondraaglijk blijkt te zijn. Voorafgaand aan de behandeling dient dan ook de analyseerbaarheid te worden beoordeeld, die de therapeut tijdens de verdere behandeling in het achterhoofd houdt.

De meningen zijn verdeeld over de vraag of analyse geschikt kan worden gemaakt voor patiënten in een psychotische staat, en zo ja, hoe. Zo’n staat neemt weliswaar uiteenlopende vormen aan; deze kan van overgaande aard zijn of chronisch, dus het hangt ook af van het type en de hevigheid ervan. Maar wanneer een persoon wanen heeft, of anderszins behoorlijk in de war is, kan hij de analyticus of diens interpretaties gaan zien in het licht van zijn donkerste of meest manische fantasie, en misschien een opmerking als: ‘Je vermoedt dat ik slechte bedoelingen met je heb’ of ‘Je verlangt ernaar hier bij mij te wonen’, opvatten als een niet te betwijfelen bevestiging van precies datgene waarvoor hij bang is of juist naar verlangt. Alle patiënten kunnen interpretaties ervaren alsof het wettelijke geboden zijn of morele veroordelingen ‘van bovenaf’, maar voor sommige kunnen deze een absoluut onwrikbare boodschap inhouden.

Dat een persoon in een psychotische staat verkeert, wil niet zeggen dat hij elk bevattingsvermogen kwijt is. Freud maakte met zijn nauwgezette verkenningen van de betekenissen en de ervaring van gekte deel uit van een eerbiedwaardige traditie. Hij leverde een diepgaande studie af van de psychische problemen van de gewezen rechter Daniel Paul Schreber, die een opmerkelijk relaas, Denkwürdigkeiten eines Nervenkranken (Memoires van een zenuwzieke), had geschreven. Schreber geloofde dat zijn zenuwen in verbinding stonden met kosmische stralen, en dat hij een missie moest volbrengen om de wereld te redden en terug te brengen in haar eerdere gezegende staat. Hiervoor zou hij in een vrouw moeten veranderen zodat hij gemeenschap kon hebben met God, en de wereld gered zou zijn. Freuds verslag (gebaseerd op Schrebers tekst, niet op een analytische behandeling) leverde een belangrijke bijdrage aan het begrip van de psychose. Een van zijn inzichten was dat een waangedachte een poging kan zijn tot een ‘pleister’, om daarmee iets van betekenis en structuur terug te brengen nadat die door de ziekte zijn vernietigd.