De nieuwe revolutionaire golf

Waarom burgers zich van hun leiders afkeren

Rob de Wijk

AUP

Afbeelding omslag: Ellen Kooi

Afbeeldingen binnenwerk: Joris Fiselier

Ontwerp omslag: Suzan Beijer

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

isbn 978 94 6298 498 1

e-isbn 978 90 4853 589 7 (pdf)

e-isbn 978 90 4853 590 3 (ePub)

nur 754

© R. de Wijk / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2017

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Inhoud

Voorwoord

Inleiding

1. De strijd tegen de natuurtoestand

2. Wat kunnen we leren van de geschiedenis?

3. De nieuwe revolutionaire golf

4. De vertrouwenscrisis: twijfel over en angst voor alles

5. Slot: hoe repareren we het sociale contract?

Noten

Voorwoord

Kon ik maar op vakantie naar 1848. Dat was een tijd van opstanden, protesten en revoluties. Niet dat ik daar dol op ben, maar ik zou graag willen weten of de mensen zich toen, net zo voelden als nu. Net als nu moeten velen het gevoel hebben gehad dat hun leiders de controle over de gebeurtenissen aan het verliezen zijn en dat zij hen niet kunnen beschermen tegen de grote veranderingen die ook toen in de wereld plaatsvonden. Anderen moeten hebben gedacht dat langgekoesterde politieke veranderingen eindelijk konden worden gerealiseerd.

De huidige tijd heeft zonder twijfel overeenkomsten met de periode rond 1848. De revolutionaire golf die toen over Europa spoelde was het gevolg van de industriële revolutie gecombineerd met een economische crisis die het hele toenmalige politieke systeem raakte. De stelling die ik in dit boek verdedig is dat ook nu weer sprake is van een revolutionaire golf die wederom een internationale oorzaak heeft. Daarom is het ook onjuist om de oorzaak van bijvoorbeeld opkomend populisme, nationalisme en protectionisme te verklaren door binnenlandse factoren. Hoe verklaren we anders dat er tegelijkertijd in zoveel landen populisme en nationalisme opkomt en dat burgers overal ter wereld tegen de heersende elites in verzet komen?

De Brexit en de verkiezing van Donald Trump tot president van de Verenigde Staten, maar ook de opkomst van radicale leiders als Le Pen en Tsipras zijn slechts de manifestaties van iets diepers. Dit boek is een zoektocht naar dat ‘iets diepers’ dat per definitie een internationale oorsprong heeft.

Ik bouw hiermee voort op mijn vorige boeken waarvan de analyses en conclusies nog steeds actueel zijn. In Supermacht Europa (2005) vond ik dat de Europese Unie het eindstation van het integratieproces moest bepalen. Alleen zo zou de burger steun kunnen geven aan het proces van Europese integratie. Voor mij was het eindpunt geen superstaat, maar een Unie van landen die haar economische machtsmiddelen bundelt en een buitenland- en veiligheidsbeleid ontwikkelt dat bestand is tegen de opkomende machten als China.

In Machtspolitiek (2014 en de uitgebreidere versie van 2015) schreef ik over het machtsverval in het Westen en stelde ik de vraag waarom China en Rusland zich zo assertief gedragen. Ik constateerde dat het postmoderne Europa vooralsnog niet in staat is geweest hierop een antwoord te vinden. In 5 over 12 (2012) concludeerde ik dat de lidstaten van de Europese Unie zich snel moeten aanpassen aan de nieuwe tijd omdat het anders halfeen wordt en wij onze welvaart en veiligheid vergooien.

Ik ben in de loop van de jaren tot de conclusie gekomen dat analyses de tand des tijd kunnen doorstaan mits ze niet worden gedomineerd door wensdenken of gebaseerd zijn op ideologie en normatieve opvattingen. Sterker, ik hecht weinig waarde aan ‘ismes’ en andere ideologische opvattingen.

Wie naar de feiten kijkt komt snel tot de conclusie dat veel van wat er om ons heen gebeurt ons niet overvalt, maar verklaarbaar is en voorspelbaar was. Het manuscript van dit boek was voor de Amerikaanse presidentsverkiezingen afgerond, maar ik wilde die eerst afwachten voordat ik het naar mijn uitgever stuurde. Na die gedenkwaardige dag in november hoefde ik er weinig aan te veranderen. De verkiezing van Trump paste perfect in de door mij beschreven trend. Zijn verkiezing verbaasde mij dan ook niet.

Wie de trends doortrekt ziet een toekomst van nationalisme, protectionisme en de opkomst van zelfs extremere ideologieën als fascisme in een wereld die voor velen een steeds dieper gevoel van onthechting oplevert. In dit boek concludeer ik helaas dat de huidige politieke generatie, door velen denigrerend ‘de elite’ genoemd, geen oplossing kan bieden en dat er een nieuwe manier van politiek bedrijven nodig is.

In 5 over 12 constateerde ik dat we eigenlijk al te laat zijn met ingrijpen. Inmiddels is het al halfeen. Maar niets doen is geen optie. Dit boek is daarom wederom een oproep om nu te handelen en niet te blijven voortmodderen tot de maatschappelijke ontwrichting een feit is.

Rob de Wijk

December 2016

Inleiding

In 2011 koos Time Magazine ‘The Protester’ als ‘Person of the Year’, want massale straatprotesten waren de ‘defining trope of our times’ geworden. Time doelde op de Arabische Opstanden, het Amerikaanse Occupy Wall Street en de aanzwellende protesten in Europa en Amerika. In de Arabische wereld kwam het in die tijd tot massale onlusten die hele regio’s ontwrichtten en leidden tot burgeroorlogen in Syrië, Jemen en Libië. Dit had tot gevolg dat Europa in 2015 werd getroffen door een vluchtelingencrisis en Europese jihadisten hier aanslagen uitvoerden of naar het Midden-Oosten reisden. Maar ook in Rusland, China en Brazilië ontstonden spanningen tussen leiders en bevolking.

Wat is hier aan de hand? Is het toeval dat op zoveel plaatsen ter wereld er sprake van massale onvrede is? Is dit in de geschiedenis eerder vertoond? Is dit een voorbode van massale protesten, misschien wel opstanden en dreigt ontwrichting van samenlevingen? Staat onze democratie onder druk en wordt het tijd voor een andere manier van politiek bedrijven? Of zijn deze discussies slechts de uitdrukking van tijdelijke boosheid, onvrede en angst en blijft het hierbij?

Onvrede met de ‘elite’ en ‘de politiek’ is overal ter wereld zichtbaar in democratieën en autocratieën. Dit boek is een zoektocht naar de oorzaak. Ik zal het fenomeen beschrijven en trachten te duiden aan de hand van voorbeelden uit de hele wereld. Maar het zwaartepunt van dit boek ligt toch bij Europa en Nederland.

De onvrede wordt gemobiliseerd

Mensen die onder normale omstandigheden nooit een gooi naar de macht zouden kunnen doen, krijgen nu wel de kans. Zij maken gebruik van de huidige maatschappelijke en politieke turbulentie. Zij zien hun kans schoon om de onvrede te kanaliseren en de heersende ‘elite’ te vervangen. Want die zou de belangen van de burgers niet meer dienen.

In Italië richtte komiek Beppe Grillo de Vijfsterrenbeweging op die al snel de tweede partij van het land werd. In Zwitserland en Polen kwamen in 2015 rechts-nationalistische partijen aan de macht. In Griekenland won in 2015 het links-radicale Syriza tweemaal de verkiezingen. In andere landen scoorden radicale partijen ook hoog. In Nederland ging het de rechts-radicale Partij voor de Vrijheid (PVV) goed; in Spanje begon het links-radicale Podemos aan een gestage opgang; in Oostenrijk verloor in december 2016 Norbert Hofer van de extreemrechtse Freiheitliche Partei Österreichs (FPÖ) de presidentsverkiezingen; en zelfs Duitsland kreeg met dit fenomeen te maken. Hier kwam de anti-islambeweging Pediga op, die vervolgens naar andere landen oversloeg. Begin 2016 boekte het rechts-radicale Alternative für Deutschland (AFD) een grote overwinning in een aantal deelstaten. Ook Trumps verkiezingsoverwinning past zonder twijfel in de maatschappelijke en politieke turbulentie die ook de Verenigde Staten in haar greep kreeg.

De vertegenwoordigers van deze radicale stromingen zijn vaak populisten. Deze term slaat overigens op de methode van politiek bedrijven. Hier gaat het niet om de inhoud, maar om het effect van de woorden. Populisme appelleert niet aan de ratio, maar speelt in op het gevoel van mensen. Populisten zeggen namens het volk te spreken (populisme komt van het Latijnse ‘populus’ of ‘volk’) dat door de elite wordt onderdrukt en van die elite moet worden bevrijd. Populisme is daarmee niet exclusief voorbehouden aan radicaal linkse of rechtse partijen. Elke politicus gebruikt soms populistische technieken om kiezers voor zich te winnen en de tegenstander in een debat te overtroeven. Het wordt echter zorgwekkend als politici uitsluitend kiezers naar de mond praten en met voorstellen komen die absoluut niet passen bij de complexe werkelijkheid. Precies dat is nu het geval. Toch zijn populisten of zelfs clowneske querulanten in de politiek niets nieuws. In Nederland was Boer Koekoek van 1961 tot 1981 lid van de Tweede Kamer. Hij blonk uit in het debiteren van onnavolgbare stellingen en halve waarheden. Misschien leuk om naar te kijken, maar hij had geen serieuze invloed. In crisistijd zou dat wel eens anders kunnen zijn geweest.

In onzekere tijden blijken intellectuelen en activisten radicale politici een zekere ideologische en legitieme basis te verschaffen. Mussolini werd bijvoorbeeld geïnspireerd door Gustave Le Bon en Georges Sorel; Hitler bijvoorbeeld door Georg von Schönerer en Houston Steward Chamberlain. Hun ideeën vormden mede Mussolini’s en Hitlers nationalistische en fascistische gedachtegoed.1

Onder ‘normale’ omstandigheden zouden dit soort leiders, intellectuelen en activisten nooit een podium hebben gekregen. Precies daarom kan hun opkomst de voorbode zijn van iets groters. Al deze politici en intellectuelen hebben met elkaar gemeen dat zij tegen de gevestigde orde strijden, maatschappelijke onvrede exploiteren om aan de macht te komen en nauwelijks bereid zijn tot compromissen, ook al is dat het wezen van de democratie. In het uiterste geval roepen zij zelfs op tot gewelddadig verzet en omverwerping van de gevestigde orde. In alle gevallen bedienen zij zich van populistische tactieken om het ontevreden deel van de bevolking achter zich te krijgen. Hun agenda is nationalistisch en protectionistisch; hun economische agenda veelal socialistisch van aard.

Een perfect storm

Mijn eerste stelling is dat het geen toeval is dat in grote delen van de wereld leiders de onvrede onder de bevolking trachten te mobiliseren. Dit fenomeen kan worden verklaard door de negatieve effecten van de nieuwe fase waarin de mondialisering is terechtgekomen. Mondialisering of globalisering wordt gekenmerkt door de grensoverschrijdende mobiliteit van mensen, kapitaal en ideeën die door technologische innovatie en communicatierevolutie worden versneld. Ik betoog dat er sprake is van een perfect storm: een samenloop van ontwikkelingen die elkaar onderling versterken en de wereld snel en dramatisch veranderen, waardoor het gevoel ontstaat dat levensstandaard en veiligheid niet langer gegarandeerd zijn.

Naar mijn weten is het niet eerder in de wereldgeschiedenis voorgekomen dat zoveel ingrijpende ontwikkelingen samenvielen en elkaar versterkten: verschuiving van de economische, dus politieke macht naar het Oosten, een financiële crisis en langdurige economische stagnatie, opstanden en ontwrichting in het Midden-Oosten en Noord-Afrika die terrorisme en vluchtelingenstromen tot gevolg hebben, een conflict met Rusland dat voor het eerst sinds Hitler-Duitsland grondgebied van een ander Europees land annexeerde, toenemende spanningen in de Zuid- en Oost-Chinese Zeeën, afnemende voorzieningszekerheid en sterk fluctuerende prijzen van grondstoffen en energie, klimaatverandering en een nieuwe industriële revolutie die de industriële productie ingrijpend verandert en banen overbodig maakt.

Deze perfect storm van mondiale uitdagingen veroorzaakt bij grote groepen mensen, deels terecht, de vrees dat hun levensstandaard, veiligheid en identiteit op het spel staan. Levensstandaard heeft te maken met het gevoel dat het economisch goed gaat of dat er minimaal zicht is op een beter leven in materiële zin; veiligheid is een subjectiever begrip. Rationeel is de veiligheid in het geding als er oorlog dreigt, er sprake is van terrorisme of toenemende misdaad. Subjectief is de veiligheid in het geding als het gevoel van veiligheid afneemt, bijvoorbeeld omdat vluchtelingen uit andere culturen zich in groten getale in een land vestigen. Het veiligheidsgevoel en identiteit liggen daarom dicht bij elkaar. Culturele identiteit heeft te maken met groepsverbondenheid op grond van eenzelfde geschiedenis en waarden. Deze identiteit wordt volgens velen bedreigd door de instroom van vooral niet-westerse immigranten en vluchtelingen. De nationale identiteit wordt bedreigd door het proces van Europese integratie, waardoor de eigenheid van de afzonderlijke westerse landen, met inbegrip van Nederland, verloren zou gaan. Uit de geschiedenis blijkt dat een volk dat de grote mondiale veranderingen vreest en denkt dat levensstandaard, veiligheid en identiteit teloor zullen gaan, ontvankelijker wordt voor nationalisme, protectionisme en xenofobie. Precies dit gebeurt nu.

Mijn tweede stelling is dat door de grote mondiale veranderingen de wereldorde minder ‘westers’ wordt. Westerse landen worden uitgedaagd door opkomende landen die de liberale waarden van het Westen, zoals individuele vrijheid, democratie en mensenrechten niet delen, die de macht van de Verenigde Staten betwisten, een grotere invloed willen hebben op de door het Westen opgerichte internationale instituties en nieuwe instituties creëren die hun belang dienen. Daardoor wordt machtspolitiek in de internationale betrekkingen belangrijker en wordt het mondiale systeem zoals het nu is instabiel. Als gevolg van deze ontwikkelingen wordt het aloude westerse maakbaarheidsidee aangetast waardoor de legitimiteit van en het vertrouwen in leiders vermindert. Westerse leiders krijgen het steeds moeilijker om de levensstandaard en veiligheid voor hun bevolkingen op peil te houden en daardoor wordt het vertrouwen in hen steeds verder aangetast. Ik zal aan de hand van historische voorbeelden laten zien dat als leiders grote uitdagingen niet aankunnen, waardoor de middenklasse wordt getroffen en burgers gaan twijfelen over hun toekomst, er massale onvrede kan ontstaan met ingrijpende gevolgen voor de maatschappelijke en politieke stabiliteit. Daarom staat in dit boek het ‘sociale contract’ centraal. Het denken hierover gaat terug op zeventiende- en achttiende-eeuwse denkers als Thomas Hobbes, John Locke en vooral Jean-Jacques Rousseau.

‘Contract’ duidt op een impliciete afspraak tussen het volk en de al dan niet gekozen leiders die bepalend is voor de maatschappij waarin zij leven. In ruil voor bescherming leveren burgers bepaalde vrijheden in door aanvaarding van de wetten van het land. Zowel in democratieën als in dictaturen is sprake van een dergelijk sociaal contract. Zolang beide partijen zich aan het ‘contract’ houden, blijft de maatschappij stabiel. De opkomst van radicale partijen in de westerse wereld, de opstanden in de Arabische wereld en de toenemende repressie in China en Rusland bewijzen dat dit contract onder druk staat. Om steun van de bevolking te krijgen en te houden moeten leiders een minimum aan veiligheid en levensstandaard garanderen. Is dat niet het geval dan erodeert de legitimiteit van die leiders en keert de bevolking zich van hen af. In democratieën wordt de leider weggestemd; in dictaturen wordt de leider meestal na gewelddadige protesten verdreven of vermoord. Echte revoluties komen daarom vooral voor in dictatoriaal geregeerde landen. Een omwenteling in democratieën vaagt de zittende partijen en leiders weg, maar laat het politieke systeem intact; een omwenteling in dictaturen verdrijft vaak zelfbenoemde leiders en kan het hele politieke systeem vernietigen, vooral als het landsbestuur door een specifieke groep werd gedomineerd. In autocratisch geregeerde landen hebben burgers weinig andere mogelijkheden dan de straat op te gaan en de zittende leiders met of zonder geweld te verdrijven. In democratieën kunnen burgers hun stem laten horen door op rechts- en links-radicale partijen een proteststem uit te brengen of op de sociale media van leer te trekken. In die zin kunnen radicale partijen en de sociale media maatschappelijke onrust kanaliseren.

Mijn derde stelling is dat de huidige leiders niet bij machte zijn om de hedendaagse mondiale uitdagingen effectief aan te pakken. De gevolgen van de hiervoor genoemde ingrijpende mondiale ontwikkelingen zijn niet in een handomdraai teniet te doen. Dat maakt het lastig om het gevoel van veel burgers weg te nemen dat hun levensstandaard en veiligheid bedreigd worden.

Voor westerse leiders geldt dat zij groot zijn geworden in een tijd van westerse superioriteit, met behapbare uitdagingen die met toenemende financiële middelen gefikst konden worden. Deze vorm van technocratisch fiksen, ook wel regelpolitiek genoemd, richt zich niet per definitie op het algemeen belang, maar op het afkopen van de onvrede van groepen binnen de maatschappij. Dit betekent een loonsverhoging hier en een belastingverhoging daar. Maar dit politiek systeem loopt vast als er zwaar moet worden bezuinigd en de uitdagingen mondiaal van aard zijn. Omdat politieke managers niets anders kunnen dan fiksen en de grote mondiale uitdagingen zich daar niet voor lenen, beloven ze veel en leveren ze weinig. Dit delegitimeert de politiek en vergroot het gevoel van de burger dat de zorg voor veiligheid en levensstandaard niet langer in goede handen is. Het opent de deur voor populisten die met eenvoudige, maar weinig realistische oplossingen komen. Deze oplossingen worden vooral om electorale redenen gepresenteerd. Wie niet wil dat werkgelegenheid uit het land verdwijnt, stelt protectionistische maatregelen voor. Wie denkt dat vluchtelingen banen inpikken en de verzorgingsstaat uithollen, stelt een hek om het land voor. Wie een einde wil maken aan terrorisme en criminaliteit, stelt voor om hele bevolkingsgroepen uit te zetten. Maar, zo zal ik aantonen, protectionisme en nationalisme, vergroten uiteindelijk de problemen.

In een poging de steun van de bevolking te krijgen zoeken zowel gevestigde politici als populisten de oplossing in aanpassing van de democratie. Dit leidt tot ideeën als de invoering van meer directe democratie in de vorm van referenda en een systeem van gelote volksvertegenwoordigers. Ik zal duidelijk maken dat dit soort institutionele oplossingen niet aansluiten bij de aard van de uitdagingen. Die eist visie en leiderschap, terwijl referenda slechts een uitlaatklep voor boze en ontevreden burgers zijn.

Kan er dan helemaal niets aan worden gedaan? Natuurlijk wel. Maar dit vereist internationale samenwerking, solidariteit en een visie op de aanpassing aan de nieuwe tijd. Ontbreekt die, dan verdiept de crisis zich en ontstaat er een neerwaartse spiraal van ontevredenheid, polarisatie, nationalisme en protectionisme waardoor de levensstandaard en veiligheid nog verder worden aangetast. Vanaf de jaren tachtig werden protectionistische maatregelen en handelsbarrières geleidelijk afgeschaft en dat leidde tot grotere economische groei. In november 2008 beloofden de leiders van de G20 dat zij niet de historische fouten uit het verleden zouden maken door opnieuw terug te grijpen op protectionistische maatregelen. De Grote Depressie van de jaren dertig van de vorige eeuw werd verdiept en verlengd door maatregelen die onder druk van de financiële crisis tegenwoordig weer worden genomen. De Londense denktank Centre for Economic Policy Research (CEPR) concludeerde dat sinds 2008 gemiddeld elke dag één protectionistische maatregel wordt genomen. Ook de Wereldbank en het IMF concludeerden dat het protectionisme terug is van weggeweest. De gevolgen zijn verstrekkend. Protectionisme remt de economische groei en stimuleert inflatie. Protectionisme is meer dan het instellen van handelsbarrières. Ook een valutaoorlog tussen China en de Verenigde Staten valt eronder. Nationale maatregelen zoals de bouw van hekken en het instellen van quota om de instroom van vluchtelingen in te dammen kunnen ook als nationalistische en protectionistische maatregelen worden gezien.

Door onmacht, gebrek aan vertrouwen in de politiek en de opkomst van rechts- en links-radicale partijen, zijn de leiders van het midden niet meer in staat om mensen achter grote projecten als de Europese Unie (EU, of Unie) te krijgen. Dit versterkt nog meer de neerwaartse spiraal, want op deze institutionele bouwwerken zijn onze veiligheid en welvaart gebaseerd. Het is zeker dat de afbraak ervan per definitie tot de afbraak van veiligheid en levensstandaard zelf zal leiden.

Hoe krijgen wij dan onze levensstandaard en veiligheid terug die door economische stagnatie, vluchtelingen en terroristen bedreigd zouden worden? Het korte antwoord is: een makkelijke oplossing is er niet. Voor mij staat echter vast dat anticipatie, adaptiviteit, solidariteit en internationale samenwerking de pijlers zouden moeten zijn voor ons toekomstige politieke systeem. Willen wij onze toekomst veiligstellen, dan is vooral een verandering in mindset bij leiders en bevolking nodig. Dat is de grote opgave. Niet het vinden van eenvoudige oplossingen. Want die zijn er in de meeste gevallen niet.

Mijn vierde en laatste stelling is daarom dat we in een overgangsfase zitten van het politieke systeem van reactiviteit en maakbaarheid, naar anticipatie, adaptiviteit en weerbaarheid. Dit vereist het opnieuw definiëren van leiderschap. Deze omschakeling kan de huidige generatie politieke leiders wegvagen. Toekomstige leiders zullen veel minder concrete beloften moeten doen, maar zullen moeten uitleggen waarom bepaalde maatregelen een bijdrage leveren aan de economische stabiliteit en veiligheid, ook al lijken ze intuïtief nadelig uit te werken. Dit eist een visie over hoe een land zich moet ontwikkelen. Maar dit is voor politieke managers of technocratische fiksers eufemistisch gezegd een hele uitdaging. Zij zijn gewend om elk probleem met geld te lijf te gaan. Voor de gemiddelde burger is de nieuwe mindset ook moeilijk, want die wil vooruitgang zonder daarvoor zekerheden op te geven.

Een nieuwe revolutionaire golf?

Een grote groep burgers is ontvankelijk voor de boodschap van radicale populisten die met gesimplificeerde oplossingen komen. Dit soort leiders is het product van de grote mondiale veranderingen. Omdat we dit fenomeen in grote delen van de westerse wereld en zelfs daarbuiten zien, lijkt er sprake te zijn van een revolutionaire golf.

Een revolutionaire golf definieer ik als ingrijpende maatschappelijke reacties op mondiale ontwikkelingen die in meerdere landen gelijktijdig plaatsvinden en tot maatschappelijke ontwrichting of zelfs revoltes of revoluties kunnen leiden. Kijk bijvoorbeeld naar de revolutiejaren 1848 (de liberale revoluties in Europa), 1917 (de communistische revoluties), 1968 (de opstanden die in Parijs begonnen), 1989 (het einde van het communisme) en 2011 (de Arabische Opstanden). En dan hebben we het nog helemaal niet gehad over de wereldoorlogen die het continent in de vorige eeuw teisterden.

Deze grote revolutionaire golven laten zien dat eens in de zoveel decennia mensen vrijwel gelijktijdig in meerdere landen in opstand komen tegen de dan geldende orde of ‘het systeem’. Voor Europa is dat geen prettige constatering, want in dit werelddeel gaat het regelmatig erg mis. Om de zoveel decennia lijken de Europeanen genoeg te hebben van de dan geldende politieke en institutionele ordening. Als die onvoldoende levensstandaard en veiligheid brengt, hebben grote groepen mensen genoeg van de vrede en laten zich door onverantwoorde politieke leiders naar de afgrond slepen. Het denken in termen van materiële en immateriële vooruitgang is in Europa zo sterk verankerd dat, wanneer de vooruitgang stagneert, er een proces van zelfdestructie lijkt te ontstaan om tot iets nieuws te komen. Het proces dat dan op gang komt doet denken aan het fenomeen van de creatieve destructie of creatieve vernietiging dat vooral door Joseph Schumpeter bekend is geworden. De theorie komt erop neer dat sprake is van een voortdurend proces van innovatie waardoor oude technieken worden vernietigd door de opkomst van nieuwe technieken. Een dergelijk proces van creatieve destructie blijkt ook in samenlevingen te bestaan. Europeanen hebben de neiging hun samenleving te vernietigen als de vooruitgang stagneert of wanneer er geen gezamenlijk, bindend doel meer bestaat, zoals de strijd tegen het communisme tijdens de Koude Oorlog. Dan ontstaat decadentie en verveling waarbij het lijkt alsof sommigen genoeg hebben van de wereld waarin ze leven. Zeker als er een wijdverspreide vrees ontstaat dat levensstandaard en veiligheid bedreigd worden, komt de latente onderstroom van xenofobie, nationalisme en protectionisme aan de oppervlakte en kunnen radicale politici delen van de bevolking mobiliseren. Die politici hangen vaak radicale ideologieën aan die soms grenzen aan het fascisme. Dit fenomeen is een verklaring voor het feit waarom Europa het continent is waar de grootste barbarijen uit de wereldgeschiedenis hebben plaatsgevonden en waar veruit de meeste oorlogen ter wereld zijn gevoerd. Tussen 1870 en 1945 verloren ongeveer 20 miljoen Europeanen het leven in oorlogen en etnische conflicten. Zelfs in het post-Koude Oorlog tijdperk, de tijd waar voor velen de eeuwige vrede leek te zijn aangebroken, verloren 8000 mensen het leven tijdens de genocide van Srebrenica in 1995.

Kortom, het lijkt er sterk op dat wij momenteel weer in een revolutionaire golf zitten. In Europa blijkt dit uit de opkomst van radicale partijen en bewegingen, het aan de oppervlakte komen van radicale nationalistische en zelfs xenofobe denkbeelden, euroscepsis en het met voeten treden van de zo geroemde Europese waarden van menselijke waardigheid, vrijheid, democratie, gelijkheid, rechtstaat en eerbiediging van de rechten van de mens. Uit deze ontwikkelingen blijkt tevens hoezeer het sociale contract onder druk is komen te staan.

Hoe heb ik dit boek opgezet? In het volgende hoofdstuk ga ik dieper in op de historische achtergronden van dit sociale contract en onderzoek ik waarom om de zoveel decennia de onvrede in zo veel landen zo hoog oploopt. Waarom keert een deel van de bevolking zich tegen de bestaande orde, het gezag, de elite, kortom tegen het systeem? Wat zeggen wetenschappers over de aard van die revolutionaire gevolgen?

In het tweede hoofdstuk onderzoek ik wat er uit voorgaande revolutionaire golven kan worden geleerd. Hoe werd gereageerd? En wat leverde het op?

Hoofdstuk 3 gaat over de huidige tijd. Hoe ziet de huidige evolutionaire golf eruit en wat doet die met mensen? De opkomst van China, de nieuwe assertiviteit van landen als Rusland, de economische stagnatie sinds de financiële crisis die in 2008 begon, dreiging van banenverlies als gevolg van de vierde industriële revolutie en de toegenomen instabiliteit in de moslimwereld die met vluchtelingen en terrorisme in verband wordt gebracht hebben het gevoel van veiligheid en welvaart van veel burgers aan het wankelen gebracht.

Hoofdstuk 4 gaat over de vertrouwenscrisis die van dit alles het gevolg is. De middenklasse komt onder druk te staan en de angst voor verlies aan levensstandaard en veiligheid vertaalt zich in de opkomst van radicale partijen die door populisten worden geleid met een protectionistische, nationalistische, tegen vreemde invloeden gerichte agenda.

Het slothoofdstuk begint met een samenvatting, om vervolgens dieper in te gaan op de aard van het westerse politieke systeem. Hier staat de vraag centraal of dit systeem nog in staat is met de complexiteit van de huidige uitdagingen om te gaan. Vervolgens doe ik enkele aanbevelingen.

1. De strijd tegen de natuurtoestand

De relatie tussen volk en leiders, of dit nu democratisch gekozen leiders zijn of dictators, is gebaseerd op de stilzwijgende afspraak dat het volk zich schikt mits de leiders voor voldoende veiligheid en welvaart zorgen. In ruil daarvoor aanvaardt het volk een bepaalde politieke ordening en de wetten van het land. Op dit sociale of politieke contract ga ik in dit hoofdstuk dieper in en beschrijf waarom het soms ongehoord mis kan gaan tussen leiders en volk.

Over de werking van dit contract is veel geschreven in de sociale en politieke filosofie. Zeventiende- en achttiende-eeuwse filosofen, de grondleggers van het moderne denken over het sociale contract, trachtten de maatschappij te verklaren vanuit het idee dat mensen ooit in een natuurstaat zonder regels zouden hebben geleefd en feitelijk onbeperkte vrijheid hadden. Een dergelijke natuurtoestand zou tot chaos kunnen leiden en daarom spraken ze vrijwillig regels en wetten met elkaar af. De keerzijde was dat ze daarvoor vrijheden moesten opgeven. De natuurtoestand die denkers zoals Thomas Hobbes voor ogen hadden komt bijvoorbeeld dicht bij de situatie van het door een burgeroorlog ontwricht Syrië waar groepen om de macht strijden en waar de strijders zich niet meer aan welke rechtsregel dan ook houden. Feitelijk was in Syrië buiten de loyaliteit aan de strijdgroep sprake van onbeperkte vrijheid om naar eigen goeddunken om te gaan met de tegenstanders en de lokale burgerbevolking. De gruwelen die de terreurgroep Islamitische Staat (IS) uitvoerde en in videoclips mee koketteerde, zijn vergelijkbaar met die van de Rode Khmer die onder leiding van Pol Pot in de jaren zeventig van de vorige eeuw ongeveer 2 miljoen mensen op beestachtige wijze vermoordde. Ook hier zagen we dat door het streven naar onbeperkte vrijheid van de ene groep, dit onveiligheid opleverde voor de andere groep, waardoor de samenleving feitelijk ophield te bestaan. Onbeperkte chaos en maximale vrijheid kunnen verslavend werken, zoals is aangetoond bij huurlingen die soms dwangmatig het avontuur in burgeroorlogen en andere crisissituaties blijven opzoeken. Maar ook het grote publiek kan wegdromen bij dit fenomeen in films zoals Mad Max, die een samenleving tonen waarin chaos en totale vrijheid van handelen tot complete onveiligheid hebben geleid.

De klassieke contractdenkers

Zonder al te uitvoerig in te gaan op de denkbeelden van denkers als Hugo de Groot, Thomas Hobbes, Samuel von Pufendorf, John Locke, Immanuel Kant en Jean-Jacques Rousseau, is het toch van belang een aantal basisinzichten te presenteren omdat die universele waarde hebben. Hobbes (1588-1679) gaf met Leviathan (1651) een belangrijke aanzet tot een theorie over het sociale contract. Hij zag weinig in het democratische beginsel dat de macht tussen koning en parlement moest worden gedeeld, maar vond dat de koning of soeverein absolute macht moest hebben wilde de maatschappij als geheel kunnen overleven. Gezien zijn zienswijze dat anarchie of staat van oorlog een wezenskenmerk van de natuurtoestand was, is deze visie verklaarbaar. Hobbes was van mening dat mensen gedreven worden door eigenbelang, zoals drang naar macht en status. Tegelijkertijd vond hij dat mensen rationeel zijn. Daardoor onderwerpen ze zich vrijwillig aan de soeverein zodat ze in een maatschappij kunnen leven die hun belangen zo veel mogelijk dient. Op die manier kan de mens zich ontworstelen aan de brute natuurtoestand waarin niemand zijn leven zeker is. Het idee is dat mensen vrede nastreven, mits de anderen dat ook doen. Kort gezegd is de mens door zijn rationaliteit en redelijkheid in staat om, in ruil voor veiligheid en een zekere levensstandaard, een sociaal contract aan te gaan dat hem verplicht zich te onderwerpen aan wetten en een soeverein die zo nodig het contract kan afdwingen.

Lockes (1632-1704) ideeën, die hij onder meer beschreef in de Second Treatise of Government (1689) zijn niet zoals die van Hobbes in essentie politiek, maar meer moreel van aard. Allereerst had hij een iets milder idee over de natuurtoestand. Hij dacht dat de mens heel goed in staat was om in volledige vrijheid zijn leven op de beste manier vorm te geven, zonder dat hij daar anderen mee zou schaden. De reden hiervoor was dat mensen een moreel besef hebben. Die moraliteit zorgt ervoor dat mensen goed en kwaad kunnen onderscheiden, ook al is er geen hoger gezag dat bepaald gedrag afdwingt. Volgens Locke ging het pas fout toen bezit en eigendom werden geïntroduceerd. Onenigheid over bezit vereist een mechanisme om die disputen zodanig in de hand te houden dan men elkaar niet de hersens inslaat. In de natuurtoestand ontbreekt een dergelijk mechanisme en dat is volgens Locke de belangrijkste reden waarom er behoefte ontstond aan een staat. De staat verschaft dus veiligheid. Nog steeds speelt bezit een belangrijke rol in staten. Als bezit wettelijk niet goed is geregeld en de staat willekeurig kan onteigenen, is het vrijwel onmogelijk voor die staat om zich economisch goed te ontwikkelen, want geen enkele investeerder zal bereid zijn om geld te steken in een ongewis avontuur.

De belangrijkste denker was echter Rousseau (1712-1778). Hij zag de natuurtoestand als vreedzaam. Mensen waren harde werkers die ongecompliceerde, solidaire levens leefden. Naarmate de geschiedenis vorderde werden maatschappijen complexer en ontstond door arbeidsverdeling vrije tijd. Door die vrije tijd kregen mensen de kans naar anderen te kijken. Waarom heeft mijn buurman iets, dat ik niet heb? Ook toen al. Dit leidde tot schaamte en afgunst. Vooral bezit leidde tot hebzucht en competitie, kortom onveiligheid. De verschillen die door het onevenwichtig bezit ontstonden, leidden volgens Rousseau uiteindelijk tot de klassenmaatschappij. Zijn Du Contrat Social (1762) was een poging hier een oplossing voor te vinden. De kernvraag voor Rousseau was hoe we gelijktijdig vrij kunnen zijn en samenleven? Dat kan volgens hem door onze individuele, persoonlijke wil ondergeschikt te maken aan een collectieve of algemene wil opgetekend in wetten. Dit zorgt ervoor dat de individuele vrijheden van mensen niet door anderen kunnen worden aangetast. Het sociale contract gaat ervan uit dat de gezamenlijke wil van de mensen de basis van de maatschappij is. Daarmee ging Rousseau uit van het maatschappelijk belang. Hij pleitte voor een vorm van volkssoevereiniteit waarin de burgers zelf bepalen hoe zij hun leven inrichten en welke wetten aanvaardbaar zijn. De regering was in zijn visie de vertegenwoordiger van het algemeen belang. Rousseaus filosofie is nog steeds van belang. Ze vormt de basis voor de idee van de ‘soevereiniteit van het volk’ die in democratieën tot uitdrukking komt. Leiders vertegenwoordigen de belangen van het volk en de algemene wil van de mensen. Dit inzicht is van groot belang omdat het ook duidelijk maakt dat mensen in opstand kunnen komen als leiders niet langer handelen in het belang van het volk en de wetten aan hun laars lappen.

In de hiervoor genoemde filosofische concepten spelen ideeën over veiligheid een belangrijke rol. Hobbes redeneerde vanuit het concept van fysieke veiligheid; Rousseau vanuit het concept van economische veiligheid. Beide concepten zijn van groot belang om te verklaren waarom mensen tegen hun leiders in opstand komen. Lockes morele argument kan eveneens een belangrijke rol spelen bij opstanden. Als een groep binnen de samenleving tot de conclusie komt dat de waarden die hun leiders aanhangen niet door hen worden gedeeld, kan dat een aanleiding zijn om in opstand te komen.

Waar streven mensen dan naar? Populair is de verwijzing naar de piramide van Maslow. Het aantrekkelijke van de door de Amerikaanse psycholoog Abraham Maslow in 1943 geformuleerde hiërarchische ordening van ‘universele behoeften’ van de mens, is de simpelheid. De mens zou volgens Maslow pas streven naar behoeften die hoger in de hiërarchie staan, als de lager geplaatste behoeften vervuld zijn. Eenvoudig gezegd zijn eerste behoeften van mensen fysiologisch van aard: eten, drinken en slapen. Daarna komt de behoefte aan veiligheid en zekerheid; vervolgens de behoefte aan saamhorigheid en acceptatie; daarna waardering, erkenning en zelfrespect; en tot slot de behoefte aan zelfverwerkelijking. Deze theorie kon nooit worden getoetst, maar bevat wel elementen die de constatering ondersteunen dat levensstandaard en veiligheid cruciaal zijn voor het welbevinden van mensen en in belangrijke mate bepalend zijn voor de stabiliteit van een land. Waarden vormen dus niet per definitie de basis van een maatschappij. Deze kunnen terzijde worden geschoven als het sociale contract wordt verbroken. Tijdens de vluchtelingencrisis die medio 2015 ontstond, bleek dat grote delen van de bevolking zich afkeerden van de nieuwkomers en zich weinig tolerant opstelden, terwijl dat toch als een kernwaarde van de westerse cultuur wordt gezien.

Als we deze inzichten op ons laten inwerken dan lijkt de maatschappelijke orde te kunnen worden verklaard door het feit dat mensen vrijwillig vrijheden opgeven in ruil voor belangenbehartiging en wetten waarin de volkswil of het algemeen belang tot uitdrukking komt.

Democratieën en dictaturen

Democratieën reageren anders op slechte economische periodes dan autocratieën. Autocratieën reageren met repressie en democratieën raken naar binnen gericht en politiek verdeeld. Bij democratieën wordt bovendien gekort op niet-essentiële zaken om de verzorgingsstaat in stand te houden.

In democratieën is het evident dat politieke leiders voor veiligheid en welvaart zorgen. Hoe zit dat dan met dictaturen? In de westerse wereld wordt gedacht dat de inwoners van dictaturen zich alleen maar schikken omdat ze onderdrukt worden. Maar deze opvatting gaat voorbij aan het feit dat burgers boven alles zekerheden willen hebben en zich dan pas bekommeren om de regeringsvorm van hun land. Dit zou verklaard kunnen worden door het feit dat de meeste mensen in het geheel niet politiek zijn geïnteresseerd, maar slechts een aanvaardbare leefomgeving willen hebben. Ook speelt een rol dat in veel landen het concept van democratie nooit voet aan de grond heeft gekregen en dat de mensen in zo’n land een totaal verkeerd idee hebben over de rechten en vooral plichten die burgers van een democratie hebben. Tijdens opstanden wordt in dictaturen democratie vaak gelijkgesteld met vrijheid. Wel rechten, geen plichten. Een andere verklaring vormen de karakteristieken van een maatschappij.

Het denken over het sociale contract is niet typisch westers. China bijvoorbeeld, is sinds millennia een hiërarchische maatschappij gebaseerd op confuciaanse uitgangspunten. In geen enkele andere cultuur is het sociale contract zo expliciet gedefinieerd als in de Chinese. Dit gaat terug op het denken over het Hemelse Mandaat dat voor het eerst werd toegepast onder de Zhou-dynastie die van 1046 tot 256 voor Christus regeerde. Het Hemelse Mandaat is de oude filosofische idee dat de keizer, de Zoon van de Hemel, het mandaat heeft te heersen als deze dat goed en eerlijk doet. Doet hij dat niet, dan verliest de keizer zijn mandaat en daarmee het recht om keizer te zijn. Als een keizer viel, dan werd dat uitgelegd als een teken dat hij zijn mandaat was kwijtgeraakt. Opstanden dreigden bij hongersnood en rampen, dus als de levensstandaard en veiligheid in gevaar kwamen. Deze dreigingen werden door de Chinezen gezien als een teken van afkeur jegens de keizer. De vrees, dat het Chinese volk in opstand zal komen omdat heersers de veiligheid en levensstandaard niet kunnen garanderen, bestaat feitelijk nog steeds. Dit verklaart waarom ook de huidige heersers nauwkeurig de stabiliteit onder de bevolking monitoren en maatregelen nemen om rebellie te voorkomen. Daar is wel aanleiding voor omdat de Chinese geschiedenis feitelijk een aaneenschakeling van opstanden is tegen leiders die in de ogen van de onderdanen hun mandaat hadden verspeeld.

Volgens de grondwet van China hebben burgers alle rechten die burgers in westerse samenlevingen ook hebben, variërend van vrijheid van meningsuiting tot het recht om te demonstreren. Maar in de praktijk worden die rechten aan banden gelegd. Zeker onder de in 2013 aangetreden president Xi Jinping zijn de teugels strakker aangehaald en wordt harder tegen dissidenten opgetreden omdat het Hemelse Mandaat dreigde te bezwijken.

Bovendien brak Xi met de gewoonte dat China door een collectief wordt geregeerd. Sinds Deng Xiaoping is hij na Mao Zedong de eerste leider die alle macht naar zich toe trekt en zich ontpopt als autoritaire hervormer. Dit maakt hem kwetsbaar als die hervormingen niet slagen. Een van de grootste uitdagingen voor Xi was de ineenstorting van de beurs. Chinese burgers hadden, daartoe aangezet door de staat, met geleend geld aandelen gekocht en creëerden daarmee een bubbel die explodeerde. Medio 2015 raakte de beurs een derde van zijn waarde kwijt en gedurende de eerste twee beursweken van januari 2016 nog eens 18 procent. In China zijn het vooral kleine particulieren die beleggen, bijvoorbeeld als pensioenvoorziening. Het was dus geen wonder dat de Chinese regering snel reageerde met maatregelen om de beurskoersen op te krikken, variërend van het stilleggen van de handel tot kapitaalinjecties. Ook beperkte Xi burgerlijke vrijheden en ging hij de strijd aan tegen de corruptie van de bestuurlijke elite in een poging om de sociale onlusten te beteugelen.

In september 2015 vond een opmerkelijke bijeenkomst in Beijing plaats. De top van de Communistische Partij organiseerde een conferentie over het disciplineren van de partij, die vooral door de corruptie zou worden bedreigd. Het was veelzeggend dat voor deze bijeenkomst ook buitenlandse experts waren uitgenodigd.2 Corruptie bleek inderdaad een belangrijke grief onder de bevolking en gaf de aanzet voor een bredere discussie over maatschappelijke stabiliteit. Voor enige vrees was wel reden, omdat het aantal sociale incidenten in de afgelopen tien jaar was geëxplodeerd. In het begin van de jaren negentig vonden er ongeveer 8700 ‘massale sociale incidenten’ plaats. Dat waren incidenten van enige omvang die in de ogen van de machthebbers de maatschappelijke stabiliteit van China konden bedreigen, variërend van lezingen tot grootschalige demonstraties; in 2005 waren dat er 87.000; in 2010 was het aantal opgelopen tot ruim 180.000.3 Meer dan de helft van die protesten gingen over de confiscatie van land waar geen compensatie tegenover stond. Veiligheid en welvaart dus.

Het aanwakkeren van nationalistische gevoelens is een beproefde methode om het sociale contract in stand te houden als het economisch tegenzit. Het creëren van een gevoel van onveiligheid is een krachtig middel om het volk aan een leider te binden. De Chinese leiders doen dat door te wijzen op de bedreigingen die de landen rond de Zuid- en Oost-Chinese Zeeën vormen. Landen als de Filipijnen en Vietnam hebben het voorzien op ‘hun’ Eilanden in de Zuid-Chinese Zee, terwijl Japan een onterechte claim zou leggen op de Senkaku/Diaoyu-eilanden. Tijdens de Senkaku/Diaoyu-crisis, die in alle hevigheid in 2012 losbrak, werd in meer dan honderd steden tegen Japan gedemonstreerd en werden Japanse bezittingen aangevallen. Daarbij werd teruggegrepen op de ‘eeuw van de vernedering’ die begon met de Opium Oorlog (1839) en eindigde met de Japanse invasie tijdens de Tweede Wereldoorlog. In die periode werd China voortdurend door vreemde mogendheden overheerst. Daaraan kwam een einde toen Mao Zedong het moderne China stichtte.

Ook in Rusland wordt het sociale contract in stand gehouden door het aanwakkeren van nationalisme. Dit gebeurt door het kunstmatig creëren van een vijand van buiten: de Verenigde Staten, de Europese Unie en de NAVO. Dit is een belangrijke reden waarom de westerse sancties die werden ingesteld na de annexatie van de Krim in 2014 juist averechts werken. Maar in Rusland wordt het sociale contract ook in stand gehouden door het ‘afkopen’ van onvrede door middel van subsidies op energie, primaire levensbehoeften en met het overeind houden van pensioenen. Om die reden werden in 2015 de lage energieprijzen een regelrechte bedreiging voor de stabiliteit van Rusland. Immers, 60 procent van de federale begroting kwam uit de opbrengst van energie-exporten. Voor een begrotingsevenwicht was 104 dollar per vat olie nodig, maar in 2015 was de prijs niet meer dan de helft. De economie kromp met bijna 4 procent; in 2016 kromp de economie verder. Daardoor raakte Rusland snel door zijn reserves heen en werd koortsachtig gezocht naar mogelijkheden om omwille van de maatschappelijke stabiliteit het systeem in stand te houden. Dat lukte door een strak begrotingsbeleid en de devaluatie van de roebel waardoor de verdere teruggang van de reserves werd stopgezet, de olieprijzen in roebels niet verder daalden en het IMF voor 2017 zelfs met een lichte groei van 1 procent rekening hield. Het gevolg was wel dat de levensstandaard van de Russische burger verder omlaag ging. Dit werd opgevangen door grotere nadruk op binnenlandse veiligheid en afleidingsmanoeuvres zoals het creëren van voortdurende onrust in het oosten van Oekraïne en steun aan de Syrische president Assad.

Een belangrijke aanwijzing dat de Russische leiding voor interne onlusten vreesde, was de oprichting van een nieuwe Presidentiële Garde in april 2016. Deze kreeg een breed mandaat, waaronder het neerslaan van opstanden die als gevolg van de economische malaise zouden kunnen ontstaan en het neerslaan van een eventuele staatsgreep. Poetin benoemde zijn vroegere hoofd van de lijfwacht tot plaatsvervangend minister van Binnenlandse Zaken Viktor Zolotov tot leider van deze nieuwe eenheid. De eenheid zou maximaal 400.000 mannen en vrouwen gaan omvatten en werd formeel opgericht voor het bestrijden van terrorisme en de georganiseerde misdaad.4

Voor de vrees dat het sociale contract zou kunnen bezwijken was alle reden. In december 2015 blokkeerden honderden vrachtwagenchauffeurs een deel van de rondweg rond Moskou om te protesteren tegen de voorgenomen invoering van tol om de staat meer inkomsten te verschaffen. Volgens de chauffeurs zou de tol 10 procent van hun inkomsten wegnemen. Overigens zijn protesten in Rusland niet nieuw. Poetin kreeg hier in de aanloop naar de presidentsverkiezingen in 2012 al mee te maken toen zijn populariteit tanende was. In februari vormden ruim 30.000 demonstranten een menselijke keten om het centrum van Moskou. Zij beschuldigden de machthebbers ervan dat deze door middel van fraude Poetin in het zadel wilden houden.

Revolutionaire golven

Kortom, het sociale contract kan verbroken worden als de leiders het volk niet kunnen beschermen of wanneer het volk zich om ideologische redenen niet meer kan vinden in de politieke ordening van een land. De daaruit voortkomende protesten en opstanden kunnen bottom-up, spontaan of gepland ontstaan, of top-down door een nieuwe elite worden geleid. Dit boek gaat niet over staatsgrepen waarbij de nieuwe leider het hele politieke systeem op de schop neemt. Dit boek gaat ook niet over opstanden in een enkel land die Charles Tilly great revolutions noemt; grote omwentelingen waar het volk bottom-up grote politieke en maatschappelijke veranderingen afdwingt.5 Hieronder vallen bijvoorbeeld de Amerikaanse Revolutie van 1776, de Franse Revolutie van 1789, de Beierse Revolutie van 1795, Russische Revolutie van 1917 en Iraanse Islamitische Revolutie van 1979. Het volk was rijp voor deze revoluties, maar de revoluties zelf werden in gang gezet door leden van de intelligentsia.

Dit boek gaat over revolutionaire golven die meerdere landen tegelijkertijd treffen, niet gepland zijn en kennelijk ontstaan omdat er een internationaal gedeeld gevoel van onvrede is. Ik ben vooral geïnteresseerd in de conclusies die kunnen worden getrokken uit de revolutionaire golven die een grote invloed op Europa hadden. De eerste echte revolutionaire golf waarnaar ik veelvuldig verwijs is die van 1848. In dat jaar ontstonden er in korte tijd in ongeveer 50 landen opstanden. In de revolutionaire golf van 1917 tot 1923 brak niet alleen de Russische Revolutie uit, maar ontstonden er in een aantal landen, waaronder Duitsland, communistische opstanden. In 1968 braken er in verschillende landen in Europa en de Verenigde Staten grootschalige protesten en opstanden uit. Met de revolutionaire golf van 1989 stortte de hele communistische wereld in één klap in, waardoor de revolutie van 1917 definitief mislukt was. In 2010 en 2011 ontstonden opstanden in vrijwel de hele Arabische wereld.

In al deze gevallen zette een combinatie van onvrede en rancune enerzijds en optimisme en verwachting anderzijds een dynamiek in gang met een ongewisse afloop. Een revolutionaire golf kan in sommige gevallen leiden tot een omwenteling; soms leidt het tot een periode van maatschappelijke en politieke ontwrichting en soms gebeurt er niets en blijft het bij een periode van maatschappelijke en politieke onrust.

In dit boek laat ik zien dat bij revolutionaire golven de internationale context bepalend is. Dit is essentieel om de huidige tijd te kunnen begrijpen. In de literatuur en in de politieke debatten wordt naar mijn smaak te veel naar binnenlandse factoren gekeken. Dat deze niet de werkelijke oorzaak van de onrust zijn, blijkt wel uit het feit dat het in zo veel landen tegelijkertijd misgaat. De enige logische verklaring is dan ook dat het internationale factoren zijn die aan deze onrust ten grondslag liggen. Het is anders wel erg toevallig dat in talloze landen allemaal tegelijkertijd dezelfde binnenlandse maatschappelijke of politieke factoren zouden spelen die ook nog eens tot dezelfde problemen zouden leiden.

Wie alleen kijkt naar binnenlandse factoren maakt daardoor een verkeerde inschatting van de maatschappelijke en politieke instabiliteit, trekt als gevolg daarvan de verkeerde conclusies en komt dus met de verkeerde oplossingen. In Nederland heeft onvrede met de zittende politiek tot de opkomst van de PVV geleid. PVV-leider Geert Wilders is echter niet de oorzaak van deze onvrede. Hij exploiteert deze hooguit. Op dit fenomeen kom ik later uitgebreid terug.

In het volgende hoofdstuk duik ik in de geschiedenis en beantwoord ik de vraag onder welke omstandigheden het volk in opstand komt en waarom dat in meerdere landen vrijwel gelijktijdig gebeurt. Het kan echter geen kwaad om eerst eens te kijken naar wat vermaarde wetenschappers hierover hebben gezegd.