Wat is een boek?

Een kleine geschiedenis

Paul Dijstelberge

AUP

Afbeelding omslag: Jonathan Wolstenholme

Ontwerp omslag: DPS Design & Prepress Studio

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6298 508 7

e-ISBN 978 90 4853 608 5 (ePub)

NUR 615

Uitgeverij AUP is een imprint van Amsterdam University Press.

© P. Dijstelberge / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2018

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Amsterdam University Press.

Inhoud

1. Wat is een boek?

2. Schrijven

3. Uitgeven

4. De anatomie van het boek

5. Make-up

6. Grondstoffen

7. De belangrijkste uitvinding ter wereld

8. Plaatjes

9. Modern Times!

10. De boekwinkel

11. Het boek en de wereld

12. Hoe maak ik een boek?

Literatuur

1. Wat is een boek?

Wat maakt een boek zo anders dan al die andere dingen waarmee wij ons omringen? Waarom houden we zo veel van onze boeken? Heeft een boek een ziel? Een boek heeft in elk geval een gezicht. En een stem. Het omslag is het gezicht van het boek. Het zegt iets over het karakter maar ook over de familie waar het boek bij hoort. De afbeelding is zo gekozen dat hij juist u opviel tussen al die andere boeken en het is de bedoeling dat u die mooi en intrigerend vindt. Ook de inhoud moet voldoen aan uw verwachtingen. En dan gaat het niet alleen om de tekst zelf maar ook om hoe die tekst eruitziet, om de opbouw van de hoofdstukken en de alinea’s, om het wit tussen de regels, de ruimte tussen de woorden en misschien nog wel het meest om de letter waarin de tekst is afgedrukt. Niet veel lezers zullen zich bewust zijn van het belang van het lettertype, terwijl dat grote invloed heeft op hoe u een tekst leest en waardeert.

De eerste druk van Ik Jan Cremer verscheen in 1963. Een bijzonder boek. De schrijver ontwierp het omslag zelf, compleet met de opdruk ‘’n onverbiddelijke bestseller’ voor er nog maar één was verkocht. En dat werd het. (Foto auteur)

Dit Boek begon met een Franse titelpagina, de bladzij waarop in kleine lettertjes alleen de titel stond. Op de lege achterkant stond vroeger vaak een plaatje en nu vind je er af en toe een opdracht. De titelpagina werd gevolgd door een bladzij met allerlei juridische en bibliografische informatie en daarop volgde weer de inhoudsopgave. En dan begint het boek echt, op deze bladzijde, met de tekst die u nu aan het lezen bent. Over iets meer dan 45.000 woorden vindt u nog een bibliografie. Die noemt de bronnen die ik voor dit boek heb gebruikt en de boeken die u kunt lezen en websites die u kunt bezoeken als u nog veel meer wilt weten over boeken en hun makers. En dan is het uit. Op de achterkant staat nog wat reclame voor de inhoud en de auteur. Daar wordt u verteld hoe bijzonder dit boek is en dat de schrijver een betrouwbare wetenschapper is die zijn best voor u heeft gedaan. Op herdrukken zetten uitgevers daar graag citaten van recensenten bij: ‘het beste boek over dit onderwerp dat de laatste jaren is verschenen’ of ‘de auteur heeft zichzelf overtroffen’. Die reclame moet u over de streep halen om dit boek mee te nemen naar de kassa van de boekwinkel of in het digitale winkelmandje te stoppen van de webwinkel.

Alle grondstoffen, onderdelen en eigenschappen die samen het voorwerp vormen dat wij ‘boek’ noemen, hebben hun eigen geschiedenis. Het papier, de inkt, maar ook de titelpagina, de voetnoot, de inhoudsopgave en het register, om er een paar te noemen: ze zijn lang niet even oud en in de loop van de tijd zijn sommige ingrijpend van vorm en inhoud veranderd. Er zijn elementen bij gekomen, zoals de bibliografie achterin, maar er is ook het een en ander verdwenen. Waar zijn bijvoorbeeld de wijzende handjes gebleven die ooit in de marge van de pagina stonden? In de vroegste gedrukte boeken werden die door lezers in de marge getekend en ze betekenden zoveel als ‘let op, belangrijke passage die je nog een keer wilt opzoeken’. Niet lang na de uitvinding van de boekdrukpers, vanaf het begin van de zestiende eeuw, werden die handjes gedrukt omdat de uitgevers inmiddels zelf meenden te weten welke passages belangrijk waren. Daarna zijn ze, ergens in de negentiende eeuw, verdwenen. Waarom?

‘Let op, belangrijk.’ In de vroegste gedrukte boeken tekende een lezer zo’n wijzend vingertje in de marge. Later nam de uitgever die taak over. (Foto auteur)

Een boek is een papieren stad die bewoond wordt door ideeën, compleet met straten, naamborden en richtingwijzers. En net als een echte stad is het boek in de loop der jaren hier en daar ingrijpend heringericht. Omdat de smaak veranderde maar vooral omdat het kon. Techniek, vorm en inhoud hangen ten nauwste samen en een verandering op het ene vlak leidde onherroepelijk tot veranderingen op de andere. Die wisselwerking tussen techniek, vorm en inhoud én de geschiedenis ervan vormen rode draden in dit boek. Daarom gaat het ook over grondstoffen zoals perkament, papier of inkt en over machines en hoe die de vormgeving beïnvloedden. Maar het gaat natuurlijk vooral over mensen, over schrijvers en uitgevers, over kopiisten en drukkers, over redacteuren, typografen en boekverkopers. En over lezers.

Wat is een boek? Een definitie geven van een boek lijkt in eerste instantie simpel. De meest universele definitie werd in 1964 vastgesteld door Unesco: ‘een gebonden uitgave van meer dan 49 pagina’s die niet periodiek verschijnt’ – een maximum aantal pagina’s wordt niet gegeven. Vijftig bladzijden, dat is een dun boekje. Toch doemen er onmiddellijk problemen op: hoe groot mogen die bladzijden zijn? Waar zijn ze van gemaakt? Wat staat erop? Je kunt duizend woorden op een bladzijde persen en dan past er een aardige roman in een boek van 49 pagina’s. Een boek voor kinderen die net kunnen lezen telt vaak niet meer dan twintig woorden per bladzijde en soms geen enkel woord. Fotoboeken zijn al even spaarzaam met tekst. Tijdschriften zijn vaak dikker dan vijftig bladzijden – goed, die verschijnen periodiek en daarom zijn het tijdschriften, al tellen ze duizend pagina’s.

Maar hoe zit het dan met de reeksen waar uitgevers en lezers zo dol op zijn? Een reeks is een familie van boeken die wel na elkaar maar niet met een vaste tussenpoos verschijnen. Het zijn dus boeken, geen tijdschriften. Maar een heel dun ‘Boek van de Maand’ van de boekenclub, is dat een boek? Of is het een tijdschrift geworden?

De geleerde ambtenaren van de Unesco zeggen niet waarvan boeken moeten zijn gemaakt. Natuurlijk dachten zij aan een papieren boek al valt het woord papier nergens. Dat hoefde niet want er bestonden alleen maar papieren boeken in 1964. Zou het digitale boek iets aan hun definitie hebben veranderd? Een digitaal boek is niet van papier of ingebonden maar verder hoeft er niets te worden aangepast; digitale boeken imiteren vooralsnog het gedrukte boek.

In de hand van de schrijver, encyclopedist en filosoof zien we de toverstaf van de professional: een kale ganzenveer. Pluimen waren voor amateurs. (Foto Wikicommons)

Wat is een boek? Welke antwoorden zijn er vroeger op die vraag gegeven? Laten we het eens vragen aan de erudiete achttiende-eeuwse schrijver François Diderot. Zijn Encyclopédie verscheen in het derde kwart van de achttiende eeuw en geeft een definitie die qua elegantie past bij een tijdperk waarin de conversatie tot kunst was verheven:

Tekst, geschreven door een intelligent persoon met het doel de lezer iets te leren, mede te delen of hem of haar te vermaken.

Hoe lang een dergelijke tekst dan zou moeten zijn, wordt niet vermeld, al is er in de langere uitleg die op de definitie volgt sprake van één of meer delen. Vermoedelijk dacht de encyclopedist aan de in rood of bruin leer gebonden boeken die de kasten van zijn bibliotheek sierden. Het meest gangbare formaat in die tijd was een slank boekje, iets kleiner en een stuk smaller dan een moderne paperback, het liefst niet al te dik. De letters waren groter dan wij gewend zijn, net als de afstand tussen de regels. Candide van Voltaire is een goed voorbeeld van een dergelijk boek.

In de achttiende eeuw stond in een boek als dit niet te veel tekst op een bladzijde. Je bladert in hoog tempo door zo‘n boek waardoor je je ook fysiek bewust wordt van de flitsende stijl. (Foto auteur)

Er lijkt bij nader inzien overigens toch iets te ontbreken aan de definitie van Diderot: hij heeft het over een tekst maar een tekst is geen boek. Waarom heeft de Encyclopédie het dan over een tekst? Sprak het in de achttiende eeuw vanzelf dat iedere tekst die bedoeld was om een lezer te amuseren of hem of haar iets mede te delen dan wel te leren werd gedrukt? Tegenwoordig verdrinken uitgevers in het werk van aspirant-schrijvers, en van één op de duizend teksten wordt een echt boek gemaakt. Was dat vroeger anders? Waren er minder schrijvers? Meer uitgevers?

De verhouding tussen schrijvers en hun uitgevers is in de loop van de tijd veranderd. Het boek zelf veranderde niet minder. Als we het boek zien als een feestelijk kledingstuk van een tekst wordt het meteen begrijpelijk waarom het boek er in de loop van de geschiedenis steeds anders uit kwam te zien, al gaan de veranderingen veel langzamer dan de mode, die sinds jaar en dag per seizoen wisselt. Wie bepaalde het uiterlijk van het boek? Tot het eind van de negentiende eeuw was de drukker verantwoordelijk voor de vormgeving van de door hem gedrukte boeken, in zeldzame gevallen in samenspraak met de schrijver. De boeken van die drukker leken op wat er in zijn tijd werd uitgegeven in zijn stad of streek. Aan het uiterlijk van zo’n boek kun je dan ook zien waar en wanneer het is gedrukt. Het vormgeven van boeken werd pas na de Tweede Wereldoorlog een echt beroep, al werd het vóór 1900 incidenteel gedaan door kunstenaars zoals William Morris.

De drukker bemoeide zich overigens alleen maar met het uiterlijk van de bladzijden, niet met de buitenkant, met de band. Vóór 1800 werd een nieuw boek pas na de koop door een boekbinder voorzien van een handgemaakte band, die kon worden aangepast aan de smaak van de koper: die bepaalde het materiaal, de kleur en de versieringen van zijn band. Mensen van adel konden hun familiewapen op het voorplat laten aanbrengen. In de negentiende eeuw werd ook de band machinaal gemaakt en sindsdien zijn de exemplaren van een uitgave ook aan de buitenkant identiek. Toch zijn er ook nu nog boekenliefhebbers die hun boeken naar hun eigen smaak laten inbinden. Met name in Frankrijk en België zijn bibliofielen te vinden die de kostbare en unieke banden koesteren die speciaal voor hen door kunstenaars zijn gemaakt.

Amsterdamse stadsband. De bibliotheek van Amsterdam werden rond 1600 in herkenbare jassen gestoken. De tweede band werd eind 17de eeuw vervaardigd voor paus Clemens IX die regeerde van 1667 tot 1669. (Foto auteur)

Het zou verbazingwekkend zijn geweest als het belangrijkste vervoermiddel van hun ideeën niet op enig moment de aandacht van wetenschappers had getrokken. Sinds tientallen jaren is boekgeschiedenis een bloeiende studie die aan verschillende Nederlandse en Vlaamse universiteiten kan worden gevolgd, als hoofdstudie of als bijvak bij, bijvoorbeeld, Nederlandse taal- en letterkunde of cultuurgeschiedenis. De interesse voor het boek – daarmee bedoel ik de tekstdrager, niet de tekst – is veel ouder. Bibliofielen waren er al in de klassieke oudheid en ook verzamelaars zijn van alle tijden. Wie van boeken houdt, wil weten waar zijn lievelingen vandaan komen en hoe ze zijn gemaakt. Het is opmerkelijk dat die liefde voor het boek in de eerste plaats betrekking heeft op het boek zelf, en dat de tekst van secundair belang is. Voor een bibliofiel is een boek een sacraal voorwerp, de tekst een mysterie dat het bestaan van het boek weliswaar rechtvaardigt maar dat niet gekend hoeft te worden.

De vroegste wetenschappelijke belangstelling voor het gedrukte boek was vooral gericht op materiële aspecten – het draaide om papier, lettertypen, decoratie en boekbanden – maar in de loop van de tijd kwamen daar andere interessen bij. Dat het van belang kan zijn om te achterhalen hoe een boek tot stand is gekomen, bewijst Shakespeare. Van hem zijn geen manuscripten overgeleverd, alleen drukken. De studie naar het werk van Shakespeare bracht aan het licht dat individuele exemplaren van zijn vroegste drukken varianten vertoonden. Vervolgens kwamen onderzoekers er achter dat dat voor veel meer schrijvers uit de zeventiende en achttiende eeuw gold. Hoe kon dat? Een boek werd immers gezet, daarna ging het zetsel onder de pers, en de vellen papier die werden bedrukt zouden identiek moeten zijn. Maar dat was niet zo. Het hoe en waarom van al die varianten is het onderwerp van minutieus bibliografisch onderzoek. We noemen dat analytische bibliografie en die heeft zijn wortels in Engeland en de Verenigde Staten.

Er ontstond belangstelling voor de wisselwerking tussen het boek en de maatschappij. Boeken worden gekocht en gelezen. Ze brengen iets teweeg. Het verschijnen van Goethes Die Leiden des jungen Werthers in 1774 leidde tot een golf van zelfmoorden. De negerhut van Oom Tom van Harriet Beecher Stowe had een positievere uitwerking. Dit boek verscheen in 1852 en veranderde de kijk van veel Amerikanen op slavernij ingrijpend, al schijnen de aan Lincoln toegeschreven woorden ‘so you are the little woman who wrote the book that started this great war’ nooit door de president te zijn uitgesproken. De belangstelling voor de rol van het boek als maatschappelijk en cultureel fenomeen is in Frankrijk ontstaan.

Het onderzoek naar lezers kwam na de Tweede Wereldoorlog vooral in Duitsland op, waarbij wordt gekeken naar wat men las, hoe men las en waarom men dat deed. Hoort het onderzoek naar het boek als cultureel verschijnsel of naar lezersgedrag bij boekwetenschap of bij literatuurwetenschap? Tussen de grensposten van beide onderzoeksterreinen ligt een onbestemd niemandsland. Lezers worden immers vooral beïnvloed door teksten, maar ze kopen boeken. Of en in welke vorm een tekst de lezer bereikt wordt bepaald door uitgevers en door wat er technisch mogelijk is. Van het boek van Beecher Stowe werden vóór de Amerikaanse Burgeroorlog meer dan 320.000 exemplaren verkocht. Een dergelijk aantal kon alleen maar worden gedrukt dankzij technische vernieuwingen die enorme en goedkope oplagen mogelijk maakten. Om een exemplaar te kunnen kopen van Uncle Tom’s Cabin moest een arbeider vier uur werken.

Toen Max Havelaar in 1860 verscheen, was de schrijver, Multatuli, terecht ontstemd. Zijn boek kostte maar liefst vier gulden en was daardoor onbereikbaar voor de meeste Nederlanders: een arbeider verdiende een gulden per dag. Er waren 1200 exemplaren gedrukt en de maatschappelijke impact was dan ook minder overweldigend dan de schrijver had gehoopt. De in zijn tijd beroemde schrijver Jacob van Lennep, die het kopijrecht had overgenomen van Multatuli en diens manuscript in gecastreerde staat aan een uitgever verkocht, werd er door de boze schrijver van beschuldigd het boek expres zo duur te hebben gemaakt om de invloed te beperken.

Het zal duidelijk zijn dat hier de rollen van Van Lennep en van de uitgever het onderwerp van boekhistorisch onderzoek zijn. De literatuurhistoricus zal misschien eerder kijken naar intertekstualiteit. Wat was het effect van Max Havelaar op de Nederlandse letteren? En zo is er in de loop van de tijd een aantal wetenschappelijke invalshoeken ontstaan. De één houdt zich bezig met het zo precies mogelijk beschrijven van alle materiële aspecten van een boek, de ander is meer met theorie bezig. De verschillende benaderingen sluiten elkaar vanzelfsprekend niet uit. In dit boek volgen we het boek van de pen van de schrijver tot en met de boekenkast van de lezer, met uitstapjes naar het oude Egypte en het abattoir.

Wat een boek is weten u en ik eigenlijk al, daar hebben we geen definitie voor nodig. ‘You know it when you see it.’ Dit is een boek. Ik ben een schrijver, u bent een lezer. Laten we eens kijken wat de lotgevallen van boeken zijn geweest in de loop van al die eeuwen dat het boek het kloppende hart van onze beschaving was. En is.

Lezeres op een Frans terras in Parijs. (Foto Michelle Bonnet, Villefrance)

2. Schrijven

In het literaire café in de Parijse Rue des Cascades zat een schrijver. Het was een uur of negen ’s ochtends, de zomer was jong net als de dag. Je voelde de warmte neerdalen op de stad. De straat lag nog in de schaduw tussen flats en hoge tuinmuren en het rook naar vochtige aarde en rottende plantenresten. Voor de schrijver lag een groot notitieboek, de rechterpagina was bedekt met geschreven tekst, de linker ook maar dat waren losse aantekeningen en ze waren uitbundig beplakt met gekleurde papiertjes met nóg meer aantekeningen. De schrijver keek ernstig. Af en toe schreef hij razendsnel iets op. Of hij kraste een zin of een alinea door. Soms zei hij wat tegen een lezende man aan het tafeltje naast hem.

Een paar uur later luisterde ik in de Bibliothèque Nationale de France naar een spreker op het congres van de Society for the History of Authorship, Reading and Printing. Een tevreden om niet te zeggen ietwat zelfgenoegzame man. Hij vertelde dat hij voor ieder nieuw te schrijven boek een nieuwe vulpen kocht en hoe er in de negentiende eeuw een ware strijd was uitgevochten tussen de aanhangers van de ganzenveer – Gustave Flaubert was een van hen – en de propagandisten van de nieuwe kroontjespen. Ik wist dat Flaubert met een ganzenveer schreef, niet dat hij dat uit principe of tot behoud der beschaving deed. Weer terug in mijn inmiddels zonovergoten straat in Belleville dronk ik een glas bier op het nu drukke terras van het literaire café. Aan mijn tafeltje ging zonder te vragen een jonge vrouw zitten. Ze trok een elegante laptop uit haar tas en begon driftig te tikken. Ze keek boos maar was het niet.

‘Wat schrijft u?’

‘Mon blog littéraire.’

De toon maakte duidelijk dat verdere conversatie niet op prijs werd gesteld. Er moest gewerkt worden. Er volgde een half uur bliksemsnel tikken, wissen, fluisterend teruglezen. En toen was ze klaar. Publish. Ze ging naar binnen, rekende af en vertrok.

Drie verschillende schrijvers. Een literator die helemaal volgens het romantische beeld zit te scheppen in een café, een academicus die zich laat voorstaan op zijn dure vulpen, een zelf publicerende schrijver die zich ongefilterd door een uitgever of een redacteur geeft aan haar publiek.

De romanticus in het café – zo stelde men zich een schrijver voor. Arm, miskend en stug doorwerkend aan zijn meesterwerk. Zou de schrijver die tekst straks zo, als manuscript, inleveren? Bij een uitgever van wie hij verwacht dat die het genie zal herkennen in een oerwoud van doorhalingen en ontelbare aanvullingen in de marge en losse papiertjes? Het zou kunnen. De manuscripten van Marcel Proust zien er niet veel anders uit.

Proust was duidelijk een van die schrijvers die pas echt aan het werk gaat als hij de eerste drukproef onder ogen krijgt. (Foto Bibliothèque Nationale de France, Wikicommons)

De succesvolle academische schrijver in zijn elegante pak, die zijn werk ongetwijfeld liet overtikken door zijn secretaresse en die met zichtbaar genoegen stond te oreren voor zijn internationale publiek – er zaten minstens vijfhonderd mensen in de zaal en er werd veel gelachen en luid geapplaudisseerd.

De jonge schrijfster die zelf haar werk publiceert en die precies kan zien hoeveel lezers per dag naar haar teksten kijken, hoe lang ze lezen en wat ze lezen. En die hun commentaren kan volgen en bij haar eigen teksten publiceren. Teksten die niet vastliggen want ze kan ze ieder moment veranderen of verwijderen. Geen uitgever, geen redacteur, geen criticus maar ook geen inkomsten – pas bij tienduizenden lezers per dag wordt een blog interessant voor reclamemakers.

In de Encyclopédie van Diderot hebben écrivain (schrijver) en auteur een verschillende betekenis. Een schrijver schrijft literatuur, alle andere boeken worden geschreven door auteurs. De beroemde zeventiende-eeuwse toneelschrijver Racine is volgens die definitie een schrijver, de natuurkundige Newton een auteur. Een zinnig onderscheid, al zijn sommige schrijvers ook auteur, zoals Umberto Eco – en Diderot zelf, want hij heeft behalve zijn encyclopedie ook een aantal mooie romans geschreven.

Kookboeken, reisgidsen en studieboeken worden vaak geschreven in opdracht of op verzoek van de uitgever. Door een auteur. Het schrijven van een kookboek is makkelijker dan het schrijven van een roman en hoewel het per verkocht exemplaar niet meer of beter betaalt, kan de auteur er vaak redelijk van leven. Het schrijven van een non-fictieboek duurt eerder maanden dan jaren en de verkoop kan door de uitgever beter worden ingeschat. En zo kun je als auteur van kookboeken of ‘voor het brede publiek’ geschreven geschiedenisboeken een oeuvre plannen en een aardig inkomen bij elkaar schrijven.

Volgens Diderot ben ik een auteur en als iemand mij vraagt wat ik doe in het dagelijks leven zal ik nooit antwoorden dat ik een schrijver ben. Maar als ik naast tien dikke non-fictieboeken ooit nog eens een bescheiden novelle publiceer, noem ik mezelf wel schrijver. Dat heeft met de status van het schrijverschap te maken. De schrijver wordt bewonderd en dat is terecht. Uitzonderingen daargelaten heeft een schrijver een lange en moeizame weg afgelegd. Hij of zij wil in een persoonlijke en verzorgde stijl iets mededelen, een verhaal, een visie op de wereld of een ontboezeming. Hoe moeilijk dat is, weet iedereen die het heeft geprobeerd. De kloof tussen het visioen en de literaire uitwerking ervan is oneindig breed en diep.

Uitgevers weten nog veel beter hoe moeilijk het is om een roman te schrijven. Bij iedere uitgever komen dagelijks manuscripten binnen, maandelijks zijn het er honderden en voor alle Nederlandse uitgevers bij elkaar zijn het er elke maand weer vele duizenden. Minder dan één op de duizend brengt het tot een boek. Om volhardende aspirant-schrijvers te helpen zijn er schrijfcursussen en freelance redacteuren. Als het dan nog niet lukt, terwijl de schrijver ervan overtuigd is dat hij een meesterwerk heeft geschreven, zijn er ‘uitgeverijen’ waar je zelf voor de uitgave betaalt.

De schrijver die dat doet kan overigens gelijk hebben. William Blake werd door tijdgenoten voor krankzinnig versleten en drukte zijn werk zelf. Nu zien we hem als een groot dichter en als een achttiende-eeuwse voorloper van de Romantiek. Marcel Proust werd afgewezen door een vooraanstaande uitgever en financierde de publicatie van het eerste deel van A la recherche du temps perdu bij een minder bekende uitgeverij. Daarna herkende de redacteur die hem in eerste instantie had geweigerd – ‘wie wil er in hemelsnaam een boek lezen waarin de hoofdpersoon vijftig bladzijden bezig is om wakker te worden’ – alsnog het genie van de schrijver. De redacteur, André Gide, was zelf een beroemde schrijver. Hij zou de afwijzing van Proust de domste beslissing van zijn leven noemen.

La bohème. Verlaine was al bekend maar nog niet beroemd, Rimbaud niet meer dan een schooljongen die een handvol geniale gedichten had geschreven. (Foto Wikicommons)

Het beeld van de schrijver die moet scheppen omdat hij niet anders kan dan zijn innerlijke stem volgen, is ontstaan in het begin van de negentiende eeuw met de geschriften van de Franse filosoof en schrijver Jean Jacques Rousseau als belangrijke inspiratiebron. Rousseau koos radicaal voor het individu. De grootste opgave voor een mens was zichzelf te ontplooien, naar zijn eigen subjectieve inzicht en desnoods tegen alle gevestigde meningen in. Veel schrijvers hadden – en hebben – een dergelijke romantische visie op het schrijverschap, die ook nog eens werd gevoed door de dubbele houding van de massa tegenover het individu, de kunstenaar. De mier haat de krekel sinds jaar en dag maar kan niet zonder diens liedjes. Zolang de mier het idee had dat hij de regels van de kunst begreep, was er weinig ambivalentie in de verhouding tussen de kunstenaar en het publiek. De krekel had weliswaar een ongrijpbaar talent maar hij moest er vervolgens wel hard voor werken.

Schrijven met de ganzenveer. (Foto’s auteur)

Vóór de Romantiek was er geen sprake van een allerindividueelste expressie die tegen de klippen op moest worden uitgedragen. Tot en met de achttiende eeuw lagen de normen voor wat een kunstwerk was vast. Talent was onmisbaar, maar kunst bestond bij de gratie van objectieve regels waarvan niet kon worden afgeweken. Het talent van de schrijver werd afgemeten aan zijn vermogen om binnen dat keurslijf een originele visie neer te zetten. Met talent en door heel veel te oefenen werd je schrijver of dichter. Schrijven was een beroep en schrijvers en dichters werden dan ook beloond. De romantische visie op het schrijverschap bracht met zich mee dat de materiële kant van het schrijverschap op de achtergrond raakte. Het beroep werd een roeping. Schrijven voor geld was not done, je schreef omdat je niet anders kon, omdat je een kunstenaar was. Succes was verdacht want een genie kon onmogelijk begrepen, laat staan gewaardeerd worden door de massa. Op auteurs en journalisten, de ‘broodschrijvers’, werd neergekeken want dat waren verraders die uit conformisme of gemakzucht hun roeping hadden verzaakt.

Natuurlijk was geld ook voor de schrijver belangrijk. De Engelse criticus en gemankeerde schrijver Cyril Connolly heeft het dilemma treffend omschreven. Volgens hem moest een schrijver geld hebben en, als hij al getrouwd was, een vrouw die hem met rust liet. ‘Huiselijk geluk belemmert de schrijver, net als gezeur over de huur, de prijs van het brood of het gerinkel van de deurbel. Er is geen gruwelijker vijand van de kunst dan de kinderwagen in de hal.’ ‘Echt’ schrijven kost tijd en tijd is geld. Wie geen geld heeft, heeft geen tijd voor het scheppen van literatuur. In plaats daarvan schrijft hij in de krant. Zoals Connolly zijn leven lang heeft gedaan.

Over Balzac gaat het verhaal dat hij, voormalig eigenaar van een drukkerij, zijn romans direct zette in plaats van te schrijven. Bij anderen, zoals Proust, was de eerste drukproef niet meer dan een allereerste versie van een manuscript. (Foto Wikicommons)

In brieven van schrijvers, vooral aan hun uitgevers, gaat het vaak over geld. Het beroemdste voorbeeld is Balzac, die aan bijna niets anders dacht. James Joyce en in ons land Louis Couperus konden er ook wat van. Niet dat ze daar graag voor uitkwamen. Zo schreef Couperus aan zijn uitgever Veen: ‘Zeg, amice, je bewaart niet onze correspondentie over zaken, hoor. Ze behoeven er later (als ik “beroemd” ben) geen artikel voor “de Gids” uit te distilleeren (…) je verscheurt dus de millioenenredes bijtijds.’ (Bastet 1987, p.297-298). Schrijvers willen zo veel mogelijk van hun uitgever loskrijgen en zijn jaloers op elkaars verkoopcijfers. De problematische verhouding tussen een geïdealiseerde bohème en de werkelijkheid, waar het eten elke dag op tafel moet staan, is universeel. In de jaren vijftig aten alle schrijvers die publiceerden bij De Bezige Bij mee van het bordje van hun succesvolle collega Willy Corsari – op wie ze bijna allemaal neerkeken. De dichter die in café Eylders op zijn zoveelste glas jenever werd getrakteerd, schold de bewonderaars die zijn borrel betaalden minachtend uit voor kunstluizen of geldzakken.

Of je nu een dichter was in het klassieke Rome, een laat-middeleeuwse historicus, een toneelschrijver in de Gouden Eeuw of een dichter in residence van het Amsterdamse café Zwart, in alle tijden en culturen werd – en wordt – aan schrijvers een bijzondere gave toegekend die de kunstenaar onderscheidt van de massa. Het gaat om stijl en het vermogen om dingen te zien en onder woorden te brengen die tijdgenoten pas opvallen nadat ze erover hebben gelezen. De schrijver was zich van zijn bijzondere status bewust. Dichters als Horatius en Vergilius wisten heel goed wat ze waard waren. Ze gingen om met de Romeinse elite die hen bewonderde en beloonde. Natuurlijk ontving niet iedere Romeinse dichter net als Horatius een landhuis van een bewonderaar om daar rustig te kunnen schrijven. Martialis ging bij zijn beschermheren langs voor een maaltijd of een fles wijn al ontving ook hij uiteindelijk een huisje op het land, van de erfgenamen van Seneca. De schrijver verleende status aan zijn patroon, de patroon zorgde ervoor dat de schrijver kon schrijven door bij te dragen aan diens levensonderhoud. Naar Mecenas zijn we dat mecenaat gaan noemen en dat systeem is belangrijk gebleven tot op vandaag. Er zijn ook nu nog particuliere mecenassen, Gerard Reve had er een in de persoon van de Rotterdamse reder Ludo Pieters, maar het mecenaat is voor een groot deel overgenomen door de overheid, die beurzen en uitkeringen verstrekt.

Atticus in gesprek met Cicero. Tussen de heren staat een leren tas met boekrollen. Dergelijke tassen zijn teruggevonden in Herculaneum, verkoold door de as en gloeiend hete modder van de Vesuvius. (Schilderij Alma Tadema)