De negentien boeken die ons boos maakten

Samengesteld door
Joost de Vries

AUP

Afbeelding omslag: Michel Houellebecq. Foto: Philippe Marsas

Ontwerp omslag: Klaas Wijnberg

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6298 509 4

e-ISBN 978 90 4853 609 2 (pdf)

e-ISBN 978 90 4853 610 8 (ePub)

NUR 740

Uitgeverij AUP is een imprint van Amsterdam University Press.

© De Groene Amsterdammer / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2017

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Inhoud

Inleiding

door Joost de Vries

1. Anna Blaman, Eenzaam avontuur (1948)

door Roos van der Lint

2. Vladimir Nabokov, Lolita (1955)

door Xandra Schutte

3. Ayn Rand, Atlas Shrugged (1957)

door Thijs Kleinpaste

4. Paul Ehrlich, The Population Bomb (1968)

door Jaap Tielbeke

5. Eldridge Cleaver, Soul on Ice (1968)

door Stephan Sanders

6. Jan Foudraine, Wie is van hout… (1971)

door Evert de Vos

7. Jean Raspail, Le camp des saints (1973)

door Casper Thomas

8. Wouter Buikhuisen, Kriminologie in biosociaal perspectief (1979)

door Margreet Fogteloo

9. Elfriede Jelinek, Die Klavierspielerin (1983)

door Marja Pruis

10. Allan Bloom, The Closing of the American Mind (1987)

door Thijs Kleinpaste

11. Renate Rubinstein, Mijn beter ik (1991)

door Marja Pruis

12. Bret Easton Ellis, American Psycho (1991)

door Rutger van der Hoeven

13. Charles Murray & Richard Herrnstein, The Bell Curve (1994)

door Pieter van Os

14. Daniel Jonah Goldhagen, Hitler’s Willing Executioners (1996)

door Joost de Vries

15. Michel Houellebecq, Plateforme (2001)

door Aukje van Roessel

16. Chris van der Heijden, Grijs verleden (2001)

door Joost de Vries

17. Thilo Sarrazin, Deutschland schafft sich ab (2010)

door Margreet Fogteloo

18. Eric Zemmour, Le suicide français (2014)

door Marijn Kruk

19. Dyab Abou Jahjah, Pleidooi voor radicalisering (2016)

door Lotfi El Hamidi

Inleiding

door Joost de Vries

Op een doordeweekse dag liep ik de redactie van De Groene uit, aan het Singel in Amsterdam, en botste prompt op een bekende essayist. Het was herfst. Hij had een stapeltje van zijn eigen boeken onder zijn arm, net opgehaald bij de uitgeverij. Tweede druk, hij was tevreden. Ik zei dat hij nog tevredener kon zijn, want in De Groene die net een paar uur daarvoor vers van de drukker was gekomen, stond een enthousiaste recensie van zijn boek. Ongelooflijk, zei hij. Ik heb nog nooit zulke goede recensies gehad. Zelfs die-en-die (hier noemde hij een bekende concurrerende essayist) schreef in de Volkskrant positief over mijn boek. Dat heeft hij nog nooit gedaan! Nou, zei ik, ik hoorde weer dat die-en-die (ik noemde een boze jonge schrijver) in het komende nummer van HP een groot stuk over je schrijft. Maak je borst maar nat. Een bredere, nog tevredener glimlach ontvouwde zich op het gezicht van de essayist. Heel goed, zei hij. Heel goed. Hij kan me niet boos en verwijtend genoeg zijn. Al dat positieve gedoe is ook niet alles. Hoog tijd dat iemand er goed boos over wordt. Anders telt het niet!

Geen leger is opgewassen tegen een idee waarvoor de tijd is gekomen, luidt het gezegde. Hoe zit dat dan met een idee waarvoor de tijd nog niet meewerkt? Waar de tijd als een uitsmijter voor de deur staat?

Het boek dat een grote groep mensen boos weet te maken wacht een speciaal soort onsterfelijkheid. Op de eerste plaats omdat het boek vaak de troepen vooruit is: de boeken die een moraal verkondigen waar het grote publiek niet helemaal klaar voor is, de boeken die een perspectief durven te nemen dat haaks staat op de gevoeligheden van de tijd waarin ze verschijnen, en daardoor, als het een beetje meezit, een profetische waarde krijgen.

Neem Wouter Buikhuisen. In 1978 werd hij tot hoogleraar benoemd in Leiden, in de criminologie en de penologie. In tegenstelling tot veel van zijn collega’s wilde hij zich niet zozeer verdiepen in de omgevingsfactoren die de oorzaken van crimineel gedrag in de hand werkten, als wel in de biologische factoren. Hij onderzocht of mensen een biologische ‘criminele aanleg’ konden hebben, bijvoorbeeld doordat ze meer adrenaline aanmaakten waardoor ze heftiger op stress reageerden. In het nature versus nurture-debat koos Buikhuisen duidelijk voor nature. Dat was, in het Nederland van de jaren zeventig, niet de meest sociaal wenselijke keuze. Wat heet. In dat Nederland, zeker in de linkse intellectuele hoek, was sociologie de grote verklaarder. Het was de oneerlijke, kapitalistische maatschappij die mensen ziek maakte, of anders wel krimineel. Zonder economische ongelijkheid, armoede en ongelijke kansen zou er helemaal geen criminaliteit zijn. Buikhuisens suggestie dat je voor criminaliteit een erfelijke aanleg zou kunnen hebben, was een gotspe, een belediging die rook naar Josef Mengele. Hugo Brandt Corstius, onder zijn nom de plume Piet Grijs, schreef tussen mei en september van 1978 in Vrij Nederland vijftien columns frontaal tegen Buikhuisen, zo op de man als maar kon (‘een kale, impotente carrièrewetenschapper’). Nog voordat Buikhuisen zijn studie Kriminologie in biosociaal perspectief goed en wel had gepubliceerd, had Brandt Corstius zijn pamflet Buikhuisen, dom én slecht al aan de man gebracht. De gevolgen: tijdens Buikhuisens oratie werden rookbommen gegooid, zijn lezingen werden verstoord, hij werd bekogeld met van alles en zijn collega’s keerden zich tegen hem. In de jaren tachtig nam hij zijn verlies, meldde zich ziek, liet zich afkeuren en begon met zijn vrouw een antiekzaak in Wassenaar.

Kortom, Buikhuisens idee was er een dat mensen boos maakte. Maar met de kennis van nu weten we dat het geen raar idee was. Sterker nog, waar ooit sociologie (nurture) het grote verklaarmodel voor de maatschappij aanreikte, wordt dat nu al lang bij vooral de neurologie gezocht: nature. Wij zijn ons brein, onze erfelijke opbouw bepaalt wie we zijn en wat we denken – het is gemeengoed. Buikhuisen werd in de jaren zeventig verweten in de nazistische jaren veertig thuis te horen, maar misschien zat hij eigenlijk met zijn ideeën al in de 21ste eeuw. Eind goed, (bijna) al goed, schrijft Margreet Fogteloo verderop in dit boek: ver in zijn pensioen werd Buikhuisen in ere hersteld door zijn alma mater. Hij voelde zich ‘als een verloren zoon’, zei hij toen hij in 2010 onder donderend applaus een college mocht geven.

Niet elk van de Boeken die ons boos maakten heeft zo’n happy end. In de zomer van 2016 werd er aan de redactietafel op het Singel een reeks bedacht die als opvolger moest dienen van twee eerdere zomerreeksen, die uiteindelijk gebundeld werden als De twintig boeken die ons denken veranderden (2015) en De 21 romans die onze blik veranderden (2016). In zekere zin vallen de negentien boeken die we dit jaar kozen in beide categorieën: vaak scherpten ze het denken over een bepaald onderwerp op het moment dat ze uitkwamen, of deden ze de lezer, inderdaad, op een andere manier iets tegen het licht houden. Maar nu wilden we boze boeken: boeken die niet juichend werden onthaald, maar woedend, verontwaardigd, onredelijk. Niet omdat ze iets brutaals of onredelijks vertelden, maar omdat de lezers en recensenten op het moment van verschijnen nog niet klaar waren voor de ideeën of personages die de auteurs ten tonele brachten. De veranderde receptie van de boeken geeft hopelijk een perfect beeld van onze veranderende mores.

Anders gezegd: boeken die op het moment van verschijning de bestsellerlijsten halen zeggen ongetwijfeld veel over de tijd waarin ze verschijnen. Maar boeken die toen uitgekotst werden maar nu, zoveel jaren later, nog steeds gelezen worden zeggen iets over hoe die tijdgeest is veranderd. Dat is misschien het enige wat onze negentien boeken gemeen hebben: ze zijn allemaal nog verkrijgbaar.

Het drijvende idee achter Vladimir Nabokovs Lolita (1955) is nog steeds onkies, en hoe eloquent zijn Humbert Humbert de lezer ook blijft toespreken, zijn relatie met de twaalfjarige Dolores ‘Lolita’ Haze blijft gewoon misbruik. Op veel middelbare scholen in de Verenigde Staten is het boek nog steeds verboden (te seksueel), maar bij het grote publiek wekt Nabokov geen woede meer op: vanaf de eerste zinnen (‘Lolita, light of my life, fire of my loins. My sin, my soul. Lo-lee-ta: the tip of the tongue taking a trip of three steps down the palate to tap, at three, on the teeth. Lo. Lee. Ta’) geldt Lolita als een stilistisch meesterwerk, het hoogtepunt in het oeuvre van een van de beste schrijvers van de twintigste eeuw. Het zal in elke Barnes & Noble te vinden zijn.

Ook is de wereld van Michel, de sombere, geknakte hoofdpersoon van Michel Houellebecqs Plateforme (2001), er een waarin we de afgelopen anderhalve decennia hebben leren leven. Zijn xenofobe wereldbeeld wekte de afschuw van recensenten toen het boek uitkwam, maar inmiddels ligt dat wereldbeeld in het hart van politieke bewegingen die over de hele westerse wereld trekken, van Wilders in Nederland tot Le Pen in Frankrijk en Trump in de VS. In zekere zin ligt de filosofie van Houellebecqs personage in de kern van twee andere boeken die op onze lijst staan: Thilo Sarrazins Deutschland schafft sich ab en Eric Zemmours Le suicide français.

Dat wil niet zeggen dat alle auteurs uiteindelijk hun gelijk kregen. Niet iedereen had het fortuin van Buikhuisen. Jan Foudraine’s Wie is van hout… was toen het verscheen een eye-opener over het denken over de medische psychiatrie, maar is zonder de tijdgeest van de jaren zeventig niet meer het gezaghebbende werk dat het was. Eldridge Cleavers Soul on Ice was een boek dat perfect paste in de tijd van de militante black power, maar zijn seksisme en verheerlijking van seksueel geweld zouden in de 21ste eeuw niet snel door intellectueel Amerika gepikt worden. Daniel Jonah Goldhagens Hitler’s Willing Executioners werd door een gerenommeerde uitgeverij in de VS gepubliceerd, kreeg serieuze recensies van serieuze critici, vaak met veel lof – pas bij tweede lezing, uit de meer academische hoek, werd Goldhagens these (dat de holocaust niet zozeer voortkwam uit de nazitop, maar uit de inherente volksaard van elke Duitse man, vrouw en kind) naar het rijk der fabeltjes verwezen. Niet alleen klopte zijn these niet, zijn brongebruik was slordig op het malafide af. Je komt twintig jaar na publicatie geen waardevol wetenschappelijk boek meer tegen over de holocaust waarin zijn boek instemmend wordt geciteerd.

Het onverwachte was hoe makkelijk het nog bleek contemporaine titels te verzinnen. In de negentiende eeuw deed elk boek wel – naar goed Victoriaans gebruik – ergens een lezeres flauwvallen. In de zo verzuilde, benepen vooroorlogse jaren van de twintigste eeuw was het ook geen kunst een roman te schrijven die een van de andere zuilen tegen de schenen schopte. Veel spannender leek het ons om titels te verzinnen – fictie en nonfictie – die van na de oorlog waren, het tijdperk waarin alle heilige huisjes één voor één werden afgebroken. Boeken speelden daar een grote rol in – dat was met name het gebied waar onze eerdere series over gingen.

Maar boeken van de laatste dertig jaar? Boeken die het postmodernisme hadden meegemaakt? Konden die nog kwetsend zijn? Ja, zo bleek. Hele stapels titels gingen de redactietafel over. Het had iets, vonden we, opbeurends. Dat ook in deze anti-intellectuele tijden van Trump en Wilders ideeën nog steeds courant zijn, voor ophef zorgen, hun punch niet verliezen. Zolang boeken ons boos blijven maken, blijven ze relevant.

‘Het boek geeft geen oplossing voor het zoeken, kent geen erbarmen voor de zoekenden, kent geen liefde, waaraan de erotiek onderworpen is, kent geen kinderen, kent geen gezin. Het boek kent Christus niet, die enkel erbarmen is voor alle verdoolden, sexueel gederailleerden, zoekers die Hem als Redder en Verlosser willen aannemen. Dit boek beschrijft, hoe knap dan ook opgezet en uitgewerkt, alleen maar de doolhof van vermeende liefde.’

– H.K., Friesch Dagblad, 3 december 1948

Anna Blaman, Eenzaam avontuur (1948)

Schijn en wezen

Eenzaam avontuur van Anna Blaman vroeg nogal wat van de heersende moraal. De roman moest daarom verschijnen voor het Boekentribunaal.

door Roos van der Lint

Op 8 februari 1949, om acht uur in de avond, stond de eerste druk van Eenzaam avontuur op een tafeltje in de Blauwe Zaal van het Beursgebouw in Rotterdam. Een publiek was binnengestroomd en leden van de gelegenheidsrechtbank hadden zich op het podium achter het boek geïnstalleerd. Eenzaam avontuur, uitgegeven door Meulenhoff, was de beklaagde die op dit Boekentribunaal terechtstond voor ‘misdrijven tegen de heden ten dage als deugdelijk en aesthetisch geldende romankunst’ en de rechtbank, speciaal voor deze avond samengesteld, moest tot een oordeel komen.

De roman ging over Bart Kosta en zijn Alide, door hem geadoreerd, die eerst nog in het geheim was gevallen voor een kapper met de naam Peps, in alle opzichten minderwaardig aan hem, burgerlijk, vulgair, en hem toen alsnog verliet. Dat zijn Alide met haar bestiale driften naar een kapper ging met vet haar en, in Alide’s eigen woorden, een mond als ‘een dode slak’, een ‘wulpse schijndode slak’, het krenkte hem, het richtte hem te gronde. In de detective die hij schrijft (Eenzaam avontuur is een bescheiden dubbelroman) verliest hij zich in de kwestie van ‘schijn en wezen’: de mooie Juliette is een stiekem gifmengstertje en het is aan King, detective, om haar te ontmaskeren, uiteraard zonder zelf aan haar mengtechnieken ten prooi te vallen. Het was een sprookje dat als zo vaak dicht bij de waarheid lag en zich vermengde met de werkelijke gebeurtenissen in Eenzaam avontuur, die door sommige lezers op zichzelf al onwaarschijnlijk werden geacht. De rechte wegen die de personages bewandelen, blind voor de afslagen naar een gunstiger lot, soms zo richting afgrond – de hele geschiedenis gaf blijk van een wereldbeeld om aanstoot aan te nemen.

De schrijver die verantwoordelijk was voor deze ideeën luisterde volgens de overlevering naar de zitting via de radio en was geschokt en geraakt, hoewel ook wel is beweerd dat de opnamen die de Vara die avond maakte niet of slechts gedeeltelijk zijn uitgezonden. Na ontvangst van de dagvaarding per post en de onmogelijkheid daar wijzigingen in aan te brengen, had Anna Blaman hoe dan ook besloten thuis te blijven. Niet haar boek, maar Blaman persoonlijk was ten laste gelegd ‘een reeks van verregaande tekortkomingen op literair gebied, subsidiair grove en schuldige onkunde van het romanschrijversvak, subsidiair opzettelijke misleiding van het lezerspubliek’. Dit op grond van drie geconstateerde feiten – psychologische inconsistentie, roman-compositorische gebrekkigheid en verwoordings-tekortkomingen – die met een onderverdeling van in totaal zestien kritiekpunten geen aspect van vorm of inhoud van Eenzaam avontuur onbetwist lieten. Als verdachte kon de roman zelf niet worden gehoord, maar voor een blik in haar ziel hoefde zij alleen geopend te worden.

Anna Blaman (1905-1960) had de vier muren van haar kamer kunnen beplakken met kritiek op Eenzaam avontuur, zo schreef zij later, maar aanvankelijk was de ontvangst van haar tweede roman, na Vrouw en vriend (1941), positief, zelfs enthousiast geweest: Simon Vestdijk kopte in Het Parool: ‘Zonder voorbehoud een meesterwerk’. Enkele godsdienstige bladen pakten uit in de ontkenning daarvan. Trouw roemde de ‘verbazende knapheid’ en ‘psychologische scholing’ in de roman, maar waarschuwde dat het voor ‘zoekenden en onzekere mensen’ wel eens ‘zwaar vergif’ zou kunnen zijn. De rooms-katholieke dichter en journalist Gabriël Smit besprak het in de context van de ‘zedelijke chaos der naoorlogse jaren’, maar vond daarin niet een verklaring voor de inhoud, eerder legitimatie voor een beschuldigende vinger. In de Volkskrant omschreef hij Eenzaam avontuur later nog eens als ‘een gruwelijke aanslag op de goede smaak en vooral op de levensbeschouwing van allen, die er terecht trots op zijn deel uit te maken van een christelijke natie. Over de artistieke betekenis van het boek valt misschien nog te twisten, doch over de zedelijke waarde ervan kan bij alle weldenkenden slechts één oordeel bestaan: het is een vies geval.’

De Rotterdamse boekhandel Van Buul, op zoek naar een spraakmakend literair evenement voor de aankomende Boekenweek, zag stof voor een avond waarin de roman, de kritiek en de moraal op elkaar losgelaten konden worden, met een knipoog, was het idee. Het Boekentribunaal moest gezien worden als een schijnvertoning, een ‘fantasie-zitting’ in de woorden van de president, Jaap Buys, die de avond met die opmerking opende en publiek en rechtbank toestemming gaf dan ook gewoon door te roken. Al snel bleek echter dat de zaak, waar een transcriptie van bewaard is gebleven in het archief van het Literatuurmuseum, door de openbare aanklager, Albert Helman, veel hoger opgenomen werd en aan de kant van de verdediging, in de persoon van Johan van der Woude, bijzonder laag werd ingezet. Beide letterkundigen putten voor hun pleidooien rijkelijk uit de roman in het beklaagdenbankje en hoewel de president nog had gesteld dat niet Anna Blaman maar Eenzaam avontuur moest terechtstaan, werd de literatuur door geen van hen gewogen maar gedurende de avond samen in stukjes uit elkaar getrokken. Van der Woude psychologiseerde tot in het ridicule (‘Ik heb bedoeld te zeggen dat deze Alida een typisch vrouwelijke vrouw is en dat is de hoogste lof die ik een vrouw kan toezwaaien’) en speelde de aanklager voortdurend in de kaart. Toen de president de verdediging er voor de tweede keer op moest attenderen dat het niet Bertha was maar Berthe, niet Alida maar Alide, niet Hilde maar Hilda, riep Helman uit dat dat waarschijnlijk weer de vele drukfouten in het boek waren.

Blaman was Frans gaan studeren om de Franse literatuur te kunnen doorgronden. Invloed van Camus, Sartre en De Beauvoir (wier Le deuxième sexe in 1949 verscheen, een jaar na Eenzaam avontuur) is in haar schrijven doorgedrongen – al in de proloog van Eenzaam avontuur zegt Kosta: ‘Ik vraag me af, Alide, in hoeverre jij je ooit bewust gevormd hebt. Je bent als een reflex op al wat er gebeurt, een speelse geheimzinnige en bijna altijd commentaarloze reflex.’ Het existentialisme gaf Blaman wel een andere draai.

Eenzaam avontuur begint met Kosta en Alide in een vakantiehuisje genaamd Mon Repos. In een huisje verderop, Mon Plaisir, verblijven vier vriendinnen onder wie het meisje Berthe. Zij houdt van vrouwen, zingt het door de roman, en zij is het die van alle personages de eenzame tocht van het leven het helderst voor ogen heeft staan. Over haar eigen lotsbestemming maakt ze zich geen illusie. ‘Een liefdedrift zonder vorm noch zin, en niettemin zo waar, zo dwingend waar alsof daar God, natuur, moraal, en eveneens twee minnenden voor instonden, voor dat begeren zonder zin of doel, voor deze eenzaamheid die naarmate je elkaar nader kwam, volstrekter werd.’ Alide was ooit met een vrouw geweest, Sascha, een koosnaam die ze zelf voor haar bedacht had. ‘Het was gevormd uit de beginletters van drie kleine woordjes stiekeme kritiek: Seksueel abnormaal schepsel, en de a op ’t eind was toegift.’ Ze herkende het lot van Berthe, dacht dat ze haar gemakkelijk verliefd op haar zou kunnen maken maar besloot aan die mogelijkheid voorbij te gaan, op weg naar Peps.

De roman is zo ingericht dat Blaman zelf haar licht kon laten schijnen op het dilemma van schijn en wezen. Kosta, Alide en Peps, Berthe, Yolande, Annie en Hilda, ze staan weliswaar samen in het verhaal maar bewegen los van elkaar. In het passeren lijkt het soms alsof ze samen optrekken, dan zitten ze in een vakantiehuisje of wonen ze samen in een pension, maar het duurt nooit lang of die constructie blijkt meer toevallig en tijdelijk dan voorbestemd en voor altijd. Dan komen ze los en gaan opnieuw aan elkaar voorbij, als in een andere versnelling.

Blaman heeft veel ruimte ingericht voor het verhaal dat Kosta ondertussen schrijft. King en Juliette en Kosta en Alide lopen binnen de kortste keren door elkaar, de vrouwen worden inwisselbaar als Kosta stug doorschrijft: King heeft Juliette al bijna in een hoek gedreven, maar net als Alide lijkt zij over doornen te beschikken waar je je aan prikt, hoe behoedzaam je ook probeert de vruchten te plukken.

Hun levens spelen zich af op plekken die alleen bestaan in slechte opera’s. Er is een ‘melancholisch bos’ met kronkelpaadjes en maanlicht, er zijn kastelen en vakantiehuisjes met kitscherige namen, ingericht met ‘vrolijk meubilair’. Dat was een van de punten waar Blaman op werd aangevallen, onder ‘roman-compositorische gebrekkigheid’ (‘de meeste openlucht-passages spelen zich af in hyperromantische kastelen of maneschijn’), terwijl juist de verschuifbaarheid van deze schreeuwerige decors zo inzichtelijk maakt hoe weinig kanten de personages zelf op kunnen.

Aan het eind van het verhaal is de eenzaamheid rond, is er niemand die het lot met een ander kan delen omdat het lot daar nu eenmaal niet in voorzien heeft. De ander is dan alleen nog te scheppen in fantasie of op papier.

In de rechtszaal waren de getuigen gehoord en vingen de slotpleidooien aan. Helman zei, onder meer: ‘M.d.P., Gezworenen, ik geloof dat wij het boek gerust aan zichzelf over kunnen laten; de tijd is een rechtvaardig rechter in literaire zaken en, tenslotte moet elk vogeltje zingen zoals het gebekt is, menig diertje gaat het op den duur beter doen, als het tenminste niet te hardleers is.’ Dat hij daarmee eindelijk aan de kern van het boek raakte, is hem mogelijk ontgaan. Van der Woude eindigde zijn verdediging met eigen kritiek op het boek en de terloopse opmerking dat hij evengoed als openbaar aanklager had kunnen optreden in plaats van verdediger, en andersom.

Hoewel de roman werd vrijgesproken (nadat Helman als straf voor de critici die het een meesterwerk hadden genoemd de eis had gesteld het nog eens drie keer te lezen, ‘een zeer zware straf’) was er spoedig een nieuwe rel. Toen aan Blaman de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs werd toegekend bleek uit het commissierapport dat de leden eerst ‘een zekere aarzeling’ hadden moeten overwinnen en nog wat tips over hoe het boek beter had gekund wilden meegeven. Blaman weigerde de prijs met een vriendelijk briefje.