Angela Merkel

Een politieke biografie

Michèle de Waard

AUP

Afbeelding omslag: Martin Schoeller / Art+Commerce

Ontwerp omslag: Suzan Beijer

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6298 572 8

e-ISBN 978 90 4853 687 0 (pdf)

e-ISBN 978 90 4853 688 7 (ePub)

NUR 681

Uitgeverij AUP is een imprint van Amsterdam University Press.

© M. de Waard / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2017

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Inhoud

Voorwoord

1. Merkel en de wereld

De ‘koningin van Europa’

Vluchtelingen van overal

Omgaan met Poetin

Met de Britten, maar anders

2. De erfenis

Een uitzonderlijke vrouw

De Amerikaanse vriend

Duitse ‘atoombom’

Op weg naar de euro

Wantrouwen tussen Parijs en Bonn

3. De storm

Fraude in Athene

De macht van de financiële markten

Wie regeert: politici of beleggers?

De lange arm van Washington

4. Alle wegen leiden naar Berlijn

De ‘goudroof’

Crisismanagement door Merkozy

Duits Europa bestaat niet

Merkels vertrouwelingen

5. Monetaire goochelaars

God in Frankfurt

Merkel en Super Mario

Hervormen doet pijn

Rebellen in Athene

6. Merkels Europa

‘Wij zijn het volk’

Opstand in het oosten

Het grote plan van Merkel en Macron

Epiloog

Dankwoord

Noten

Index

Voorwoord

‘Let op deze vrouw.’ Dat zei een ervaren partijgenote van Merkels christen-democratische CDU tijdens een partijcongres in Leipzig. Ze wees naar het podium waarop Angela Merkel zat als vice-voorzitter van de partij. Naast voorzitter Wolfgang Schäuble.

Merkel was minister van Milieu, Natuurbehoud en Atoomveiligheid in het laatste kabinet van Helmut Kohl, kanselier van de eenwording. ‘Zij gaat het ver schoppen’, wist de partijgenote, een actief lid van de vrouwenwerkgroep van de CDU.

Ja, ogenschijnlijk heeft ze alles tegen, reageerde zij op mijn vragende blik. Merkel is vrouw, protestant en komt uit de vroegere DDR. Maar, vervolgde zij: ‘Merkel staat ergens voor en ze is heel flink.’

Op fluistertoon voegde ze eraan toe: ‘De partij is hard aan vernieuwing toe na de eeuwige Helmut.’ De progressieve vrouwen in de CDU stonden achter Merkel, op hen kon ze rekenen. Dat stond vast. Het was 1997.

Twintig jaar later is Angela Merkel de stille leider van Europa. Van haar Europese collega’s is zij het langst aan de macht. Twaalf jaar kanselier van Duitsland. De eerste vrouw in de bondskanselarij. In de voetsporen van beroemde voorgangers als Konrad Adenauer en Helmut Kohl.

Chancellor of the Free World noemde Time haar. Al in 2015, ver voordat Donald Trump werd gekozen tot president van de Verenigde Staten, plaatste het blad een portret van de bondskanselier op de omslag.1 Het was een statement. Want in het najaar van 2015 lag Merkel in eigen land, en ook in Europa, zwaar onder vuur.

In een lange septembernacht had ze besloten duizenden Syrische vluchtelingen acuut op te vangen. Vluchtelingen die door Hongarije waren geweigerd. ‘We hebben de plicht ze te helpen’, zei Merkel, de domineesdochter uit het Oost-Duitse Templin. En ze verwelkomde de Syriërs, ongeacht hun verleden. Een menselijke daad. Talloze Duitsers steunden haar en stonden klaar om de vluchtelingen te helpen met voedsel, warme kleren en een bed.

Merkel werd het goede geweten van Europa.

Maar bij andere Duitsers, bij veel Europeanen en ook bij Nederlanders, stuitte de hulpactie van die avond op hevige weerstand. Niet iedereen was het eens met de politiek van open grenzen, hoewel het Schengen-akkoord al ruim dertig jaar vrij reizen in Europa mogelijk maakte. In 2015 kwamen er uitzonderlijk veel vluchtelingen naar Europa: 1,3 miljoen. Ruim 900.000 van hen werden in Duitsland opgevangen. Was dat niet veel te veel? Konden de eigen burgers zoveel nieuwkomers wel aan?

Onvermurwbaar bleef de kanselier achter haar besluit staan. Voor haar was de open-deur-politiek en de eenmalige hulpactie aan de Syriërs een kernprincipe van Europese samenwerking.

Leiders worden vooral getest in zwaar weer. Merkel bleef overeind. Met de opname van vele vluchtelingen vroeg ze meer van haar land dan menig politicus zou durven. Daarom gaf Time haar een steun in de rug met de eretitel ‘kanselier van de vrije wereld’.

Die titel heeft zij waargemaakt. Want in de zomer van 2017 speelt Angela Merkel nog steeds een voortrekkersrol bij de aanpak van het vluchtelingenvraagstuk. Met haar team heeft zij een migratiestrategie ontwikkeld die niet alleen voorziet in de opvang van vluchtelingen in de Europese Unie. Ook de oorzaken van de migratie moeten worden aangepakt. Dat kan via grootscheepse investeringsprojecten om Noord-Afrika economisch verder te ontwikkelen.

Een enorme opgave waarvoor een lange adem en volharding zijn gewenst. Merkel weet dat uit ervaring. Voor haar staat politiek gelijk aan het ‘krachtig en langzaam boren in harde planken’, zoals de beroemde Duitse socioloog Max Weber het honderd jaar geleden beschreef.

Gezien de bevolkingsexplosie op het Afrikaanse continent zal het migratieprobleem de komende tijd almaar urgenter worden. Italië trok in juni 2017 al aan de noodrem. Het was gedwongen havens te sluiten omdat het nieuwe bootvluchtelingen niet langer kon opvangen.

Merkel wil vooruit met de Europese samenwerking. En met alle andere ingewikkelde economische en mondiale problemen die haar bezighouden. Dat doet zij niet alleen, maar in nauwe samenwerking met andere leiders, bovenal met de energieke en ideeënrijke Franse president, Emmanuel Macron.

Zij kent de les van de geschiedenis van de afgelopen zeventig jaar: zodra Frankrijk en Duitsland op dezelfde lijn zitten, is het makkelijker overeenstemming te vinden met de andere leden van de Europese Unie.

Nu de Verenigde Staten met het ‘America First’ de wereld niet langer zien als een gemeenschap, maar als een arena waarin landen voor hun eigen belang strijden, beschouwen Merkel en Macron zich als de internationale tegenpool van de opgewonden Trump.

‘Wie gelooft de problemen van deze wereld met isolationisme en protectionisme te kunnen oplossen, begaat een geweldige vergissing’, zei een gedreven Merkel in de Bondsdag, aan de vooravond van de zoveelste bijeenkomst van Europa’s politieke leiders.2

In een open geglobaliseerde wereld valt alleen samen iets bereiken. Daarvan is Merkel overtuigd. Het betekent gemeenschappelijke oplossingen zoeken, compromissen sluiten. Polderen. Daar is niet slechts Nederland goed in. Ook Merkel kan dat als geen ander.

De bondskanselier heeft een doel. Zij wil Europa toekomstbestendig maken. Dat geldt ook voor de euro. Al bij de aanpak van de eurocrisis, die in 2010 losbrak, speelde Merkel een centrale rol. Ze hield de Europese eenheidsmunt overeind en Europa bij elkaar.

‘Haar kundigheid om de richting en snelheid van beslissingen in de EU te controleren was opvallend’, weet Peter Ludlow, Brits historicus en chroniqueur van Europese toppen. Hij schrijft de redding van de euro vooral toe aan Merkel. De Franse president Nicolas Sarkozy, haar tegenhanger, verplaatste destijds vooral ‘veel wind’. De sturende persoon was de Duitse kanselier.3

Tegelijkertijd zet Merkel zich in voor een duurzame vredesregeling tussen Oekraïne en Rusland. Met de invasie van de Krim en de sluipende diefstal van Oost-Oekraïne bedreigt de Russische leider Poetin het hart van Europa. Dat is haar overtuiging.

Inderdaad, de wereld is onrustig. Ze is verdeelder geraakt. Alertheid en doortastendheid zijn gevraagd. Want de wereld wacht niet op Europa.

Merkel wil dat Europa het lot in eigen handen neemt. Duitsers en Europeanen horen zich te realiseren dat ze in de toekomst internationaal meer verantwoordelijkheid moeten dragen. Vooral op het gebied van veiligheid en defensie.

Hoe ziet het Europa van Angela Merkel er dan uit? Dit boek biedt inzicht in de ideeënwereld van de politieke leider van het herenigde Duitsland. Het land dat Merkel met haar menselijkheid, ruimhartigheid en tolerantie een ander gezicht heeft gegeven. De eigenzinnige lidstaten van de Europese Unie verdragen haar Duitsland.

Maar de bijtende kritiek hangt in de coulissen. En de vrees voor Duitse dominantie broeit altijd onder de oppervlakte, weet de kanselier.

Ook daarom is Merkel een leider op kousenvoeten. Ze speelt niet de baas, ze stuurt diplomatiek, in stilte. Ze maakt het mogelijk dat Duitsland leidend is in Europa, zonder dat andere Europese leiders zich bedreigd voelen.

Angela Merkel heeft zich geëmancipeerd. Van Kohls ‘Mädchen’ tot CDU-partijvoorzitter, bondskanselier en tot ‘koningin’ van Europa. Voor de vierde keer waagt ze dit najaar de sprong naar het kanselierschap. De kans is groot dat ze opnieuw wint.

Toen zij besloot de politiek in te gaan, liet Merkel weten dat ze de tweede kans wilde grijpen die Duitsland van de geschiedenis heeft gekregen. Dat deed ze, met beide handen. Ze loodste de Europese landen door de eurocrisis om een belangrijk doel te verwezenlijken: een concurrerend Europa met een sociaal gezicht. Daar wordt uitgebreid bij stilgestaan; de eurocrisis vormt het hart van deze publicatie. Werken aan Europa betekent permanent werk in uitvoering. Met de vernieuwer Macron in het Franse Élysée en Merkel in Berlijn kan dat doel dichterbij komen.

Voor dit onderzoek is geput uit talrijke bronnen. Partijcongressen van Merkels CDU, verkiezingscampagnes met Merkel, onder meer in haar politieke ‘Heimat’ Mecklenburg-Vorpommern. Biografieën over Merkel, achtergrondgesprekken met haar medewerkers in de Berlijnse politiek, in de bondskanselarij, met diplomaten in Den Haag, Brussel en Parijs, met bankiers, economen, wetenschappers en Europese politici. Archiefmateriaal van het ministerie van Algemene Zaken, Buitenlandse Zaken en Financiën. Verder zijn bronnen geraadpleegd van het Auswärtiges Amt in Berlijn, het Bundesministerium für Finanzen, het Bundeskanzleramt, de Bundestag, de Bundesbank in Frankfurt, de archieven van de Konrad Adenauer Stiftung in Sankt Augustin, de Europese Centrale Bank in Frankfurt en De Nederlandsche Bank in Amsterdam.

Om inzicht te krijgen in haar opvattingen heb ik bovendien ruim zesduizend speeches van Merkel gelezen, die zij in de Bondsdag, overal in Duitsland en wereldwijd heeft gehouden; vanaf het jaar 2000, toen ze CDU-partijvoorzitter werd, tot de zomer van 2017.

Angela Merkel mag volgens sommigen een beetje saai overkomen, ze mag treuzelen voor ze een besluit neemt. Maar ze staat voor stabiliteit, bedachtzaamheid en continuïteit. En zodra het om waarden gaat kan ze strijdvaardig zijn.

‘Met Merkel aan het stuur kom je altijd aan’, zei de sociaal-democraat Franz Müntefering eens, vice-kanselier in haar eerste kabinet.4 Dat vertrouwen van een politieke tegenstander in Merkels stuurmanskunst is inderdaad veelzeggend.

Michèle de Waard

Den Haag/Berlijn, augustus 2017

1. Merkel en de wereld

De ‘koningin van Europa’

Wie wil weten wat Angela Merkel denkt, moet goed naar haar gezicht kijken. Als door een wesp gestoken keek de kanselier toen Donald Trump in het Witte Huis een grapje probeerde. ‘Dan hebben we op zijn minst iets gemeen’, zei de Amerikaanse president tijdens de persconferentie begin 2017. De vraag ging over afluisteren door Trumps voorganger Barack Obama. Binnen enkele seconden veranderde de mimiek van Merkel dramatisch. Ze draaide haar hoofd kort naar Trump, verstard, met grote ogen. Staarde even voor zich uit. Toen keek ze hem opnieuw aan, vorsend met fronsende wenkbrauwen. Daarna wendde ze langzaam haar blik af van de president – soeverein, met haar onverstoorbare glimlach.

Niet te geloven. Maar als er één dag was die Merkel nog minder snel zou vergeten, dan was het 9 november 2016. Een boze droom werd werkelijkheid. Die dag werd bekend dat de Amerikanen The Donald tot nieuwe president hadden gekozen. Tot verrassing van velen. De vastgoedmagnaat Donald Trump had tijdens zijn campagne de draak gestoken met alles waar Duitsland voor staat. De NAVO was achterhaald. Het Britse vertrek uit de Europese Unie verdiende navolging. Hij wilde de VS economisch afschotten. Merkels vluchtelingenpolitiek was ‘rampzalig’. De kanselier van Duitsland had de macht over de grenzen verloren en terroristen binnengelaten. En terwijl Oost-Europeanen ruim 25 jaar geleden hadden gestreden om het ‘IJzeren Gordijn’ tussen Oost- en West-Europa af te breken, beloofde de onbesuisde presidentskandidaat zijn kiezers een muur te bouwen tussen Amerika en Mexico. Merkel had er in Berlijn allemaal kennis van genomen.

In de stortvloed van felicitaties aan de nieuwe wereldleider bewaarde de kanselier zorgvuldig afstand. Voorop liep de Franse Marine Le Pen, de leider van het extreem-rechtse Front National. Nog voordat de definitieve uitslag bekend was, stuurde Le Pen in alle vroegte een tweet rond met felicitaties voor Trump en ‘voor het Amerikaanse volk, vrij!’ De Russische president Vladimir Poetin hoopte op herstel van de dialoog tussen Moskou en Washington. De Chinese president Xi Jinping keek uit naar samenwerking op basis van principes als ‘non-conflict, non-confrontation, mutual respect’. Zijn land was door Trump beticht van manipulaties, diefstal en oneerlijkheid bij het zakendoen.

Net als velen had ook Merkel met bijzondere spanning naar het resultaat van de verkiezingsstrijd uitgekeken, zei ze op de dag van de uitslag. Dat de kanselier liever Hillary Clinton in het Witte Huis had gezien, was in Berlijn bekend. Merkel maakte er in haar verklaring geen geheim van dat ze de Amerikaanse campagne soms ‘moeilijk te verdragen’ vond. Desondanks gold voor de Duitsers: ze waren met geen land buiten de Europese Unie nauwer verbonden dan met de Verenigde Staten. De kanselier bood de president haar nauwe samenwerking aan, maar ze stelde wel één voorwaarde: respect voor ‘waarden die beide landen verbinden zoals democratie, vrijheid, respect voor het recht en de waarde van mensen onafhankelijk van afkomst, huidskleur, religie, geslacht, seksuele geaardheid of politieke opvatting’.1

Daarmee gaf Merkel een krachtig signaal af. Een dag later herhaalde ze deze voorwaarde in een telefoontje met de nieuwe president. Merkel was de enige internationale politieke leider die de achteloze Trump subtiel maar beslist zijn plaats wees. Haar zelfbewuste toon was tekenend voor de lange weg die Duitsland na de Tweede Wereldoorlog had afgelegd. Het was Amerika geweest dat de Duitse bevolking na de grote ontsporing had doordrongen van deze westerse waarden. En wel op zo’n overtuigende manier dat nieuwe generaties Duitsers deze waarden hadden verinnerlijkt.

Vrijheid stond bij Merkel boven alles. Had zijzelf met de ineenstorting van het communisme niet ervaren welke mogelijkheden de nieuwe vrijheid bood? ‘Wie eenmaal in zijn leven zo positief is verrast, houdt veel voor mogelijk’, zei Merkel in een toespraak voor het Amerikaanse Congres ter gelegenheid van de val van de Berlijnse Muur.2

Fritz Stern, de Duits-Amerikaanse historicus, zei dat Duitsland met de hereniging ‘een tweede kans’ had gekregen – een zeldzame historische gift aan landen en aan mensen.3 Angela Merkel is precies de persoonlijkheid die deze tweede kans voor Duitsland kan benutten. Ze is in alles het tegenovergestelde van de drieste Amerikaanse leider. Ze is bescheiden, bedachtzaam en gedisciplineerd. ‘Deze vrouw is niet bezeten van zichzelf’, merkte de Duitse publicist Bernd Ulrich over haar op.4

Merkel is een typische bèta-wetenschapper, een natuurkundige. Ze is rationeel. Situaties denkt ze van tevoren helemaal tot het eind uit, ze wikt en weegt en neemt ten slotte een besluit. ‘Voorbereiding is het allerbelangrijkste’, zei ze tijdens de eurocrisis.5 In moeilijke situaties, zoals bij de onderhandelingen over de euro, kun je alleen succes boeken met een helder plan.

In een land waar gepassioneerde retoriek en machogedrag tot vernietiging hebben geleid, zijn haar analytische gereserveerdheid en gebrek aan publiek egogedrag een teken van politieke kracht, schreef de Amerikaanse publicist van The New Yorker George Packer. ‘The Quiet German’, noemde hij de ‘machtigste vrouw ter wereld’.6

Merkel kan zwijgen. Dat heeft ze in de DDR geleerd, strategisch stil zijn. Haar kun je een geheim toevertrouwen. Overhaaste besluiten neemt ze niet. Ze kan eindeloos treuzelen. Haar partijgenoten en ook Europese partners kunnen zich daar zo nu en dan behoorlijk aan ergeren. Er is in Duitsland zelfs een werkwoord afgeleid van dit trage besluitvormingsproces: merkelen.

Haar natuurkundige opleiding heeft haar relatief pragmatisch gemaakt, zegt ze zelf. Merkel is een typische polderaar, ze zoekt het compromis. Ze wil partijen aan de tafel zien te krijgen en afspraken maken. Ze werkt liever aan een compromis dan dat ze een bepaalde opvatting probeert door te drukken. Politiek haalbare oplossingen bereiken, daar gaat het in haar beroep om, zegt ze.

Een van de geheimen van Merkels succes wordt haar behendige omgang met ijdele mannen genoemd. Die kan ze ontwapenen. ‘Ze weet: jonge Auerhanen schiet je het best als ze bronstig zijn. Angela Merkel is de geduldige jager op bronstige hanen. Met engelengeduld wacht ze, tot ze aan zet is’, zei de Beierse CSU-politicus Michael Glos over haar met zijn onnavolgbare humor. Dat was een jaar voordat ze kanselier werd. Merkel had als partijsecretaris een hele reeks CDU-politici in het parlement weten te degraderen. Glos had het van nabij meegemaakt als vice-voorzitter van de CDU/CSU-fractie in de Bondsdag. Later werd hij minister in haar kabinet.7

Die behendige omgang met ijdele mannen legde ze ook aan de dag als kanselier. Politieke tegenstanders in de CDU die haar naar de kroon staken, wist ze steeds tijdig weg te promoveren. Op het internationale vlak heeft ze eveneens handigheid ontwikkeld in het contact met ijdele autocraten als de Russische leider Poetin en de Turkse president Erdogan. Ook met de Amerikaanse president Trump, die ze vijf maanden na zijn verkiezing in Washington bezocht. Merkel laat zich niet van haar stuk brengen, ze legt haar wensen op tafel en geeft onverbloemd haar mening. ‘Ze kan knallhart zijn als het moet’, aldus een collega uit de partij. Als het om marginale dingen gaat, probeert ze het vriendelijk. ‘Maar zodra het om het wezenlijke gaat, kan ik net zo hard zijn als mannen’, vertrouwde Merkel toe aan Herlinde Koelbl, schrijver en fotograaf.8

In de loop der jaren heeft ze wel geleerd om door te bijten. ‘Ik moet harder worden, anders loopt niets’, zei ze tegen Jürgen Leinemann van Der Spiegel, toen ze nog maar enkele jaren in de politiek actief was. In die tijd rookte ze een pakje sigaretten per dag. Scènes uit haar begintijd als minister waarbij ze in tranen uitbarstte, zijn verleden tijd. Al hadden de Amerikaanse president Obama en de Franse president Sarkozy haar midden in de eurocrisis bijna weer zo ver toen ze samen de kanselier onder zware druk zetten, omdat Duitsland met veel meer geld over de brug moest komen voor een reddingsfonds. Merkel bleef onvermurwbaar.

Onder druk moet je niet in paniek raken, weet ze. Afstand houden en je niet in de hoek laten drukken als iemand luid en zeer emotioneel zijn gelijk probeert te halen. Rustig blijven en de anderen duidelijk maken dat je niet van plan bent aan dat ritueel mee te doen. Dat had ze al vroeg in het politieke bedrijf in eigen land geleerd. Bij het regelmatige crisisoverleg met haar 27 Europese collega’s in Brussel, waarbij vaak uiteenlopende belangen op het spel stonden, raakte ze hier heel bedreven in.

Een groot deel van Merkels kanselierschap is getekend door crises. De internationale kredietcrisis die uit de VS kwam overwaaien in 2007. De financiële crisis in de eurolanden, met Griekenland als hoofdpijndossier. De vluchtelingencrisis. En dan de crisis aan de oostgrens van Europa, nadat Rusland de Krim en het oosten van Oekraïne had bezet. Tijdens deze crises groeide Merkel in haar baan als kanselier. Met haar besluit om de euro te redden werd ze de sturende kracht in Europa. Altijd samen − met Frankrijk, maar ook met Nederland en de andere Europese bondgenoten. ‘Ik wil geen Europa dat een museum is voor alles dat ooit goed was, maar een Europa waarin succesvolle nieuwe dingen worden gemaakt’, zei ze in een interview midden in de eurocrisis.9 Dat betekende voor veel landen die moesten hervormen ‘vele, vele grote veranderingen’. Daarom was het volgens Merkel ook nodig dat landen elkaar ondersteunden.

Ze vindt het inspirerende aan haar baan als bondskanselier dat er steeds nieuwe problemen zijn die om een antwoord vragen. ‘Ik neem graag verantwoordelijkheid op me om oplossingen voor mensen te zoeken’, antwoordde ze eens op de vraag naar haar drijfveren.10

Bij het ontwarren van een probleem gaat ze behoedzaam te werk. Steeds voorzichtig. Daarmee brengt ze in praktijk wat Willy Brandt – oud-kanselier en sociaal-democraat – ooit die Politik der kleinen Schritte noemde. ‘Ik stort me niet in het gevaar zonder na te denken over het nut van het geheel en de kans op mislukking ’, zei Merkel tegen Koelbl. Tijdens de crisis in de eurozone lukte dat, meestal. Maar op die avond van 4 september 2015 toen duizenden Syrische vluchtelingen in Hongarije over de snelweg naar Duitsland wilden lopen, waren de risico’s niet te overzien. Merkel moest snel handelen zonder alle gevolgen van tevoren te kunnen overdenken.

De vluchtelingen mochten Duitsland in, besloot ze. Zonder de gebruikelijke paperassen. Het was een ‘humanitaire uitzondering’, zei Merkel. Als er een noodsituatie is, moet er worden geholpen. ‘De Willkommenskultur in Duitsland is groot’, sprak haar rechterhand Peter Altmaier ’s avonds voor de camera’s.

De kanselier heeft het geweten. Er was ook lof voor haar menslievendheid, maar de golf van verwijten en verwensingen zou de daarop volgende dagen en maanden aanhouden. De felste kritiek kwam van de zusterpartij CSU uit Beieren. Merkel bleef achter haar besluit staan.

Met de jaren is de politicus Merkel wantrouwender geworden. ‘Een kwestie van overleven, om in de politiek niet voortdurend teleurgesteld te worden’, zei ze al na haar eerste ministerschap. Volgens haar biograaf Gerd Langguth was Merkel altijd al ‘zeer wantrouwend’.11 Ze zei eens dat dit met haar achtergrond in de DDR te maken had. Al op school leerde ze leven in twee verschillende werelden. Van haar ouders had ze meegekregen tegenover leraren, sommige klasgenoten of vertegenwoordigers van de staat nooit te zeggen wat ze werkelijk dacht. Daar is menigeen bedreven in die woont in een dictatuur waar de geheime dienst de bevolking in de gaten houdt. Merkel heeft geleerd haar individualiteit voor zichzelf te bewaren. ‘Als we in de DDR íets hadden geleerd, dan was het een goede neus ontwikkelen voor eerlijkheid’, zei Merkel.12

Over haar privéleven met haar tweede echtgenoot Joachim Sauer vertelt ze weinig. Haar eerste man, Ulrich Merkel, was een studentenliefde. In de DDR trouwden mensen jong. Merkel was pas 23, maar als je trouwde, kreeg je eerder een woning. Al gauw liep de relatie spaak, maar ze behield zijn naam. Haar huidige echtgenoot Sauer is net als Merkel wetenschapper, en werkt als chemicus. Tijdens de DDR stond hij bekend als kritisch tegenover het reëel existerende socialisme. Merkel kent hem van de Academie van Wetenschappen, waar ze zelf ook werkte.

Als ‘man van’ is Sauer ongeschikt, vindt hij zelf. De chemicus leidt zijn eigen leven en blijft graag buiten de publiciteit. Maar op de Bayreuther Festspiele is hij elk jaar weer, zelf in smoking, naast Merkel in haar sjiekste jurk. Op spaarzame momenten nodigt Merkel politici op wie ze gesteld is uit om naar paleis Meseberg te komen, het officiële gastenverblijf van de regering even buiten Berlijn. Zodra Sauer aan de zijde van de kanselier verschijnt, weten Kanzlerwatchers dat hier aan een bijzondere relatie wordt gewerkt. De Nederlandse premier Mark Rutte was erbij toen Merkel op Meseberg informele gesprekken voerde met diverse politieke leiders uit Scandinavië over de gevolgen van het Britse vertrek uit de Unie.

Thuis in Berlijn, in hun appartement tegenover het Pergamommuseum, ontvangen Merkel en Sauer geen politieke gasten. Wel hecht Merkel er waarde aan regelmatig naar hun Datsche te rijden, vlak bij haar ouderlijk huis in Templin ten noorden van Berlijn. Het is een eenvoudig buitenhuisje midden in de Uckermark, in Brandenburg – een regio waar ook schrijvers zich graag terugtrekken. Dan loopt Merkel het liefst in jeans en trui. Ze zoekt haar oude moeder op en als het even meezit bakt ze Pflaumenkuchen. Pruimentaart, daar is Joachim dol op, verklapte ze eens.

En met de kanselier kun je ook lachen. Dat weten sommige Duitse journalisten, die Merkel goed kennen van lange reizen naar China of Japan. Ze is een meester in imiteren. Hoog in de lucht trekt ze grimassen, verdraait haar stem en weet Vladimir Poetin of de vroegere Franse president Jacques Chirac perfect na te bootsen. Haar lievelingsgrappen zijn doordrenkt van bijtende kritiek op het socialisme, merkte Stefan Kornelius op in zijn boek over Merkel. Hij schrijft over internationale politiek bij de Süddeutsche Zeitung en heeft veel reizen met Merkel meegemaakt.13

In twaalf jaar kanselierschap is het Merkel in ieder geval gelukt iets persoonlijks van zichzelf te laten zien, maar niet te veel. ‘Dat maakt haar sympathiek bij veel mensen’, zegt Andrea Römmele, hoogleraar politieke communicatie in Berlijn.14 Een half jaar voor de Bondsdagverkiezingen die in september 2017 worden gehouden, gooide Merkel bij een meerderheid van de Duitsers, zestig procent, opnieuw de hoogste ogen voor het kanselierschap. En dat op een moment waarop haar rivaal SPD-kandidaat Martin Schulz het hoogtepunt van zijn populariteit beleefde (52 procent).15

Merkel is vooral zichzelf gebleven. Römmele noemt het ‘een fenomeen’ dat zij na zoveel jaren in de politieke Berlijn-bubbel nog ‘authentiek’ is. Angela Merkel staat voor stabiliteit en voor fundamentele waarden. Maar suggereren dat ze de ‘laatste verdediger’ is van de vrije wereld vindt zij ‘absurd’. ‘Geen mens alleen kan dingen ten goede veranderen. Ook al is hij nog zo ervaren’, reageerde Merkel tijdens een persconferentie. Ze zei dat anderhalve week na Trumps verkiezing toen ze in Berlijn haar kandidatuur bekendmaakte. Merkel had er lang over moeten denken, maar nog één keer wil ze meedingen naar het kanselierschap.

Deze verkiezingen worden ‘moeilijker dan ooit’, zei ze. De samenleving is op alle vlakken gepolariseerd. Merkel wil werken aan versterking van de sociale samenhang in haar eigen land en in Europa. ‘De boel bij elkaar houden’, noemde Job Cohen dat toen hij nog burgemeester van Amsterdam was, nadat een politieke moord was gepleegd in zijn stad.

Er staat veel op het spel. ‘Onze manier van leven is in het geding’, zei Merkel bij de persconferentie over haar kandidatuur. De eurocrisis smeult nog na. De Britten willen de Europese Unie verlaten. De situatie in de wereld is gaan wankelen – met Poetin, die eigenmachtig de grenzen in Europa verlegt, met een onvoorspelbare wereldleider in het Witte Huis en met populistische partijen die zich tegen open grenzen en internationalisering keren.

Merkels werk is niet af. Nog één keer wil ze de gok wagen bij de verkiezingen in september. Voor de laatste keer.

Vluchtelingen van overal

‘Heel ontroerend’, vond Merkel het dat duizenden vluchtelingen voor het overladen station in Boedapest ‘Duitsland, Duitsland’ riepen en ‘vrijheid, vrijheid’. Ze hadden één doel: een treinkaartje kopen om naar Duitsland te reizen. Dat was wel eens anders geweest. ‘Ons land laat zich niet van zijn slechtste kant zien’, merkte Merkel ironisch op in een interview met de Berliner Morgenpost.16 Ze had het gesprek met de krant gevoerd in de week vóór 5 september – de bewuste nacht waarin de kanselier de deuren open zette voor deze groep en de Duitsers de vluchtelingen op stations verwelkomden met voedsel en kleren.

De vluchtelingen, meest jonge mannen uit Syrië en Afghanistan, waren gestrand in de Hongaarse hoofdstad. Het was 1 september 2015. Ruim 150.000 vluchtelingen waren dat jaar Hongarije binnengekomen. De regering in Boedapest was het helemaal niet eens met de Duitse politiek van gastvrijheid en met die van vele andere ‘linkse’ regeringen in Europa die grote groepen vluchtelingen opvingen, had de stafchef van premier Viktor Orbán eerder laten weten. Dat moedigde een ‘vloedgolf’ van vluchtelingen aan. Merkel wuifde de kritiek op het Duitse asielbeleid weg. Andere landen van de Europese Unie zouden het voorbeeld van Duitsland juist moeten volgen, vond ze.17

Die weken regende het ellendeberichten. Mensensmokkelaars hadden vrij spel. In een koelwagen naast een snelweg in Oostenrijk waren ruim zeventig lichamen aangetroffen van vluchtelingen – gestikt. Elf vluchtelingen verdronken op de Egeïsche Zee voor de kust van Turkije omdat hun schepen zonken. Maar de hele wereld leek pas werkelijk te beseffen welk mensendrama zich afspeelde aan de Zuid-Europese kust, nadat een klein jongetje uit Syrië op het Turkse strand was aangespoeld. Daar lag hij, roerloos op zijn buik in het zand. In een rood truitje en een blauwe broek. Via televisie en sociale media gingen deze beelden razendsnel de hele wereld over. ‘Als deze buitengewoon indrukwekkende foto’s van een dood Syrisch kind aangespoeld op het strand Europa’s houding tegenover vluchtelingen niet veranderen, wat dan wel?’, schreef een Britse krant op 2 september.18

Merkel was al maanden bezig om de houding van Europese landen te veranderen. Ze probeerde de politieke leiders te verenigen op een gemeenschappelijk opvangbeleid. In haar eigen land was de bereidheid om te helpen groot, merkte ze tot haar vreugde. Maar in Europa kwam een eerlijke verdeling van de lasten niet van de grond. ‘De Europese asielpolitiek werkt niet’, moest ze tot haar teleurstelling vaststellen. Ook de registratie van vluchtelingen in de grenslanden – vooral Griekenland en Italië – functioneerde niet. Die landen hadden dringend hulp nodig van andere staten uit de Europese Unie. Eigenlijk was het hele opvangsysteem van vluchtelingen in Europa hard aan vernieuwing toe, aldus Merkel in een vraaggesprek met de Berliner Morgenpost.19

Begin september had de kanselier met haar Franse partner, president François Hollande, een brandbrief gestuurd naar de Europese instellingen met concrete voorstellen voor de opvang van het stijgend aantal vluchtelingen. Ze somden op wat nodig was, bijvoorbeeld een ‘verplichtend mechanisme’ om vluchtelingen te verdelen. Nog voor het eind van het jaar moesten er ‘hot spots’ in Griekenland en Italië worden ingericht waar de vluchtelingen werden geregistreerd. De Europese Commissie moest onderzoeken of er ook in andere landen hot spots konden worden opgezet. Daarnaast moest dringend gemeenschappelijk worden opgetreden tegen mensensmokkelaars. En er waren lijsten nodig met namen van veilige landen, zodat de vluchtelingen ook konden worden teruggestuurd.20

De ‘Dublin-afspraken’ golden voor alle landen, waarschuwden Merkel en Hollande de andere Europese leiders. Toch werden juist bij die afspraken grote vraagtekens geplaatst. In Dublin hadden de Europese leiders zich in 2003 erop vastgelegd dat het eerste land waar een asielzoeker in Europa voet aan de grond zet ook verantwoordelijk is voor de registratie, de verzorging en het onderdak van de vluchteling. De politici wilden voorkomen dat asielzoekers in heel Europa gingen ‘shoppen’ en landen met de beste regelingen uitzochten. Het grote nadeel was dat er grote druk kwam te staan op grenslanden als Griekenland, Italië en Hongarije.

Precies dat gebeurde. Juist de grenslanden werden in 2015 hopeloos overweldigd door de exceptioneel hoge aantallen vluchtelingen die naar Europa kwamen. Ruim 1,3 miljoen vluchtelingen zochten asiel, een jaar eerder waren dat er 560.000. De meesten kwamen met hulp van dubieuze mensensmokkelaars. Europese vluchtelingenorganisaties wezen er al jaren op dat het Dublin-systeem niet werkte. Griekenland en Hongarije werden ervan beschuldigd op grove wijze mensenrechten te schenden bij de behandeling van asielzoekers, omdat ze de grote aantallen niet aankonden. Een humaner en rechtvaardiger systeem was hard nodig, stelde het Dublin Transnational Project in een rapport in 2013 na tien jaar Dublin-praktijk. Maar de kritiek was in ‘Brussel’ aan dovemansoren gericht. De kwestie was te lastig voor politieke leiders. Elk land had zijn eigen asielregels.21

Nog tijdens de Sommerpressekonferenz eind augustus, zoals de grote persconferentie van de Duitse kanselier aan het begin van het nieuwe politieke seizoen heet, had Merkel gezegd: ‘Wir schaffen das.’ Volgens de jongste prognoses zouden er dat jaar 800.000 vluchtelingen naar Duitsland komen, vier keer zo veel als in 2014. Het moest lukken om deze mensen op te vangen, zei de kanselier vol vertrouwen – om ze onder te brengen en verder te helpen.22

Merkel wees erop dat Duitse ‘Gründlichkeit’ super was, maar dat er nu Duitse ‘flexibiliteit’ nodig was. En dat was een uitdaging voor veel Duitsers die zich graag op regels beroepen. Merkel was optimistisch. Er waren talrijke voorbeelden waarin de Duitsers hadden bewezen dat ze snel en flexibel konden reageren, liet ze de pers weten. Ze herinnerde aan de redding van banken tijdens de internationale kredietcrisis in 2007. In enkele dagen had de regering met alle zestien deelstaten de noodzakelijke maatregelen genomen. Ook de Energiewende, het afscheid van kernenergie, was naar aanleiding van de nucleaire ramp in Japan in korte tijd tot stand gebracht. Merkel noemde het jaren later ‘een van haar moedigste politieke besluiten’ om na deze catastrofe (veroorzaakt door een aardbeving die ruim 15.000 mensen het leven kostte) in Duitsland te stoppen met kernenergie als energiebron.23

Bij haar optimisme over de aanpak van het vluchtelingenprobleem trok Merkel de parallel met Oost-Duitsland – net als bij de eurocrisis. Na de Duitse hereniging was het Oosten ook niet met alleen ‘normaal werken’ tot bloei gekomen. Bij de wederopbouw waren vele nieuwe wegen ingeslagen. ‘Het gaat ons deze keer ook lukken’, hield de kanselier de burgers bij de aanhoudende vluchtelingenstroom in 2015 voor.

In de avond van 4 september was Merkel in een helikopter op weg naar een verkiezingsbijeenkomst in Keulen en keek op haar iPad. Voor het eerst zag ze beelden van een lange stoet Syrische vluchtelingen op de snelweg. De vluchtelingen, die in Hongarije geen treinkaartje konden kopen, waren in wanhoop gaan lopen, richting Oostenrijk, naar Duitsland. Het waren beelden die elke Duitser op slag aan het verleden deden denken. Beelden, in kleur, van de vele duizenden Oost-Duitse burgers die in de nazomer van 1989 via Hongarije en Tsjechië hun land waren ontvlucht. En, in zwart-wit, van de miljoenen Vertriebenen, van oorsprong Duitsers, die aan het eind van de Tweede Wereldoorlog moesten vluchten uit het vroegere Duitse Silezië, Oost-Pruisen en Sudetenland – gebieden die na de oorlog bij Polen en Tsjecho-Slowakije werden getrokken. Ruim twaalf tot veertien miljoen vluchtelingen werden destijds in Duitsland opgevangen. Ze kregen onderdak, werk en hielpen volop mee aan de wederopbouw, waardoor zij medeverantwoordelijk werden voor het naoorlogse Wirtschaftswunder.

De stoet van Syrische vluchtelingen in Hongarije werd aangevoerd door een man die met de blauwe vlag van de Europese Unie zwaaide. Naast hem liep iemand met een foto van Merkel aan zijn trui vastgespeld. Een derde man met één been werd voortgeduwd in een rolstoel. De beelden van deze drie verspreidden zich razendsnel via Twitter en Facebook onder de naam #MarchOfHope. Mars van de hoop.

Toen Merkel twee uur later met de auto Keulen weer verliet richting luchthaven ging de telefoon: bondskanselier Werner Faymann uit Wenen. Hij sprak van een noodsituatie, waarschuwde voor geweld, mogelijk doden. De Hongaarse regering koerste aan op escalatie. Merkel was er snel van overtuigd dat de vluchtelingen alleen met geweld waren te stoppen. Dan dreigde een humanitaire ramp. Duitsland en Oostenrijk kónden de grenzen onmogelijk sluiten. Als er sprake was van een historisch moment waarop moest worden beslist, was dit het ogenblik, schreef het weekblad Die Zeit in een nauwgezette reconstructie van de bewuste nacht van 4 op 5 september.24

Maar Merkel wist ook hoe heikel het was om iedereen binnen te laten, zo’n twintigduizend vluchtelingen. Ze belde haar adviseurs voor overleg, haar ministers en de coalitiepartner SPD. In de tussentijd had de Hongaarse leider Viktor Orbán besloten dat de situatie onhoudbaar was geworden. Vluchtelingen konden niet meer worden geregistreerd. Hij zou bussen sturen en de vluchtelingen naar de Oostenrijkse grens laten brengen, liet hij kanselier Faymann weten. Merkel was intussen na diverse telefoontjes bevestigd in haar overtuiging dat de mars van de vluchtelingen alleen te stoppen was met geweld, met waterkanonnen en traangas. Vreselijke beelden zou dat losmaken. Daar waren de Duitsers niet tegen opgewassen, wist ze.

Beelden van erbarmelijke toestanden in vluchtelingenkampen in het Franse Calais zouden de Duitsers geen drie dagen verdragen, had de kanselier eens opgemerkt. Faymann had Orbán gebeld en gezegd dat de vluchtelingen in Oostenrijk terecht konden.

Ook Merkel gaf aan dat de deur in Duitsland open stond. De vluchtelingen konden via Beieren het land in, al had ze de Beierse minister-president Horst Seehofer niet kunnen bereiken. Wel had ze zijn voicemail ingesproken. Kort na middernacht gaven Duitsland, Oostenrijk en Hongarije een officiële verklaring uit over de ontstane noodsituatie aan de Hongaarse grenzen. Er bleef niets anders over voor Duitsland en Oostenrijk dan de aanzwellende stroom vluchtelingen op te vangen. Zo kon het gebeuren dat duizenden vluchtelingen de grens over mochten van Oostenrijk naar Beieren, terwijl de Beierse minister-president nog van niets wist.

Toen Seehofer Merkel in de morgen van 5 september tegen acht uur terugbelde, zei de kanselier de knoop te hebben doorgehakt. Er was sprake van een ‘humanitaire noodsituatie’. Ze vreesde dat de Hongaarse politie, of zelfs het leger, korte metten zou maken met de mars van de vluchtelingen. Daarop antwoordde Seehofer: ‘Angela, dat wordt moeilijk, we zullen de geest niet meer terug in de fles krijgen.’ De twee politici voerden een zakelijk gesprek, maar Merkel hing teleurgesteld op.

Vanaf dat moment zouden de twee leiders van de christelijke zusterpartijen snel van elkaar vervreemd raken. Waar hij kon, nam Seehofer de kanselier openlijk onder vuur vanwege haar ‘welkomstpolitiek’. De Beierse leider zat als CSU-chef aanzienlijk minder vast in het zadel dan Merkel bij haar partij. Seehofer vreesde dat de woede in zijn partij over de opening van de grenzen ertoe kon leiden dat hij aan de kant zou worden gezet door de hardliners in de CSU, schreef de journalist Robin Alexander. Die publiceerde twee jaar later een boek over de 180 dagen die Duitsland veranderden: Die Getriebenen.25

‘Merkels besluit was fout’, peperde de CSU-partijtop de kanselier in na een spoedberaad. De kanselier wist zich echter gesteund door een belangrijk deel van de Duitsers, die in hoge mate bereid waren de vluchtelingen te helpen. ‘Ze mogen naar ons – Merkel beëindigt de schande van Boedapest’, kopte het massablad Bild am Sonntag, de thermometer van de publieke opinie in Duitsland. In de Bondsdag prezen overlevenden van de holocaust haar ruimhartige vluchtelingenpolitiek.

In de daaropvolgende weken kwamen tienduizenden vluchtelingen het land in, grotendeels ongecontroleerd en ongeregistreerd. De controle die Duitsland steeds van Hongarije en de andere grenslanden verlangde, was het nu zelf kwijt. Gedurende enkele maanden. Want in december hadden alle betrokkenen de situatie bij de grenzen weer in de hand.

Politiek kwam Merkel echter verder onder druk te staan. Niet de pers of de oppositie kritiseerde het besluit van de kanselier, vooral de Beierse zusterpartij en het conservatieve deel van de CDU waren fel tegen Merkels aanpak en eisten verscherping van de Duitse asielpolitiek. Kort na de bewuste septemberavond kreeg Merkel tijdens een besloten fractiebijeenkomst van CDU en CSU drie uur lang de wind van voren. Desondanks week ze niet van haar standpunt. Ook liet ze zich er niet toe verleiden om een grens te stellen aan de opname van vluchtelingen. En ja, als ze opnieuw moest beslissen, zou ze hetzelfde doen, zei Merkel. Ze registreerde alle kritiek, maar bleef laconiek. ‘Het kan me niet schelen of ik schuldig ben aan de toestroom van vluchtelingen, ze zijn er nu eenmaal.’26

Merkel kreeg de schuld van alle tegenslag: het stijgend aantal stemmen voor de extreem-rechtse Alternative für Deutschland (AfD), het dalend aantal zetels in de opiniepeilingen voor CDU/CSU, de almaar groeiende stoet vluchtelingen. Ook de selfies van Merkel met vluchtelingen, die op de sociale media verschenen toen ze opvangcentra in Berlijn bezocht, vielen bij de critici in verkeerde aarde. Een ‘uitnodiging voor andere vluchtelingen’, hekelden CSU’ers. Toen Merkels Oostenrijkse collega Faymann op bezoek kwam in Berlijn en de kanselier tijdens de persconferentie met alle verwijten werd geconfronteerd, reageerde ze onverbloemd. ‘Ik moet heel eerlijk zeggen: als we ons nu ook nog moeten gaan verontschuldigen omdat we in noodsituaties een vriendelijk gezicht laten zien, dan is dat niet mijn land’, zei Merkel, geëmotioneerd maar zelfverzekerd.27

Intussen ijverde de kanselier op tal van fronten om oplossingen te zoeken voor het vluchtelingenvraagstuk. Niet alleen de opvang in Europa vereiste een gemeenschappelijke aanpak, er moest ook meer aandacht komen voor indamming van de grote stroom vluchtelingen. Zelfs het ruimhartige Zweden luidde eind 2015 de noodklok. ‘De grens van het haalbare is bereikt’, zei de Zweedse minister van Migratie. Het land kon geen noodopvang meer organiseren, zoveel vluchtelingen waren de afgelopen maanden naar Zweden gekomen: 1.500 per dag. De Zweden rekenden dat jaar 2015 op 160.000 vluchtelingen. Het land probeerde met Denemarken tot afspraken te komen, maar de Denen hielden de deur potdicht voor de nieuwe migranten. Dus werden nieuwe vluchtelingen aan de Zweedse grens teruggestuurd naar het land waar ze vandaan kwamen: Duitsland.

Merkel werkte intussen volop door aan haar nieuwe plan. ‘Ja, ik heb een plan’, zei de kanselier in het tv-programma Anne Will.28 Tot dan toe waren haar inspanningen erop gericht de vluchtelingen te verdelen en vervolgens mensen die asiel kregen te integreren. Maar de bestrijding van de oorzaken van de stroom migranten vereiste meer prioriteit, meende Merkel. Daarmee stelde ze zichzelf een vrijwel onmogelijke opgave. Sloegen de meeste mensen niet op de vlucht voor oorlog en armoede? Het was onontkoombaar aan de bestrijding daarvan een bijdrage te leveren, vond Merkel. Dat betekende concreet: Afrikaanse landen economisch steunen zodat mensen in eigen land meer perspectief kregen, en afspraken maken met Turkije. Dat was het buurland van Syrië en daar kwamen de meeste vluchtelingen vandaan.

Was het niet veel beter om vluchtelingen op te vangen in de buurt van hun thuisland, zodat ze na afloop van de oorlog konden helpen bij de wederopbouw? Dat had de Britse econoom Paul Collier de kanselier ingepeperd direct na haar ‘open-deurpolitiek’. Collier, directeur van het Afrikacentrum van de universiteit van Oxford, geldt als een groot specialist in Afrikaanse economie alsook in migratie. Hij veegde de vloer aan met het vluchtelingenbeleid van Merkel en van de Europese Unie.

Er was een omwenteling nodig in het beleid, meende Collier, adviseur van de Wereldbank, het IMF en de Britse regering op het gebied van migratie. In zijn boek Exodus, dat in 2013 was verschenen, voorspelde hij dat er steeds meer migranten van arme naar rijke landen zouden trekken. Een beetje migratie was goed voor een samenleving, maar te veel ondergroef het onderlinge vertrouwen, zei Collier in een gesprek met Elsevier.29 Helpen in nood is een plicht, dat erkende Collier ook. Maar Europa ging voorbij aan de centrale vraag: hoe helpen we de vluchtelingen van de oorlog in Syrië en Irak zodanig dat ze die landen weer kunnen opbouwen als het conflict voorbij is? ‘Vluchtelingen moeten de samenleving en de economie straks weer op poten zetten’, aldus de Britse econoom. Daarom was het essentieel dat Europese landen veel meer geld staken in het creëren van een bestaan voor vluchtelingen vlak bij hun eigen land in plaats van ze in handen te drijven van de mediterrane botenmaffia. Geen tentenkampen, want daar hebben vluchtelingen niets te doen, maar schep werk, gesubsidieerde banen. Geef bedrijven ter plekke steun om vluchtelingen in dienst te nemen, adviseerde Collier. Zelf was hij door Jordanië in de arm genomen – dat met Turkije en Libanon de meeste vluchtelingen opvangt – om met hulp van de Wereldbank werkprojecten voor vluchtelingen op te zetten en bedrijven aan te trekken.

Ruim een jaar later was de situatie in Europa veranderd. Gymzalen in Duitse steden werden weer gebruikt om te sporten en niet voor de eerste hulp aan vluchtelingen. Opvangcentra bij de grenzen stonden leeg. Geen overvolle stations met uitgeputte vluchtelingen. De druk was van de ketel. Er waren in 2016 aanzienlijk minder vluchtelingen naar Europa gekomen. Duitsland kreeg dat jaar 280.000 asielaanvragen, slechts een derde van het jaar ervoor. Maar het probleem was verplaatst naar de andere kant van Europa’s grenzen. Mensen sloegen nog even hard op de vlucht voor de voortdurende burgeroorlog in Syrië, alleen bleven ze voortaan in Turkije en de omliggende landen.

Merkel had op een dag de stoute schoenen aangetrokken en was afgereisd naar de ‘sultan’ aan de Bosporus. Uitgerekend de Turkse leider Recep Tayyip Erdogan had ze hard nodig om tot indamming van de vluchtelingenstroom te komen. Het was een historisch bezoek aan de Turkse president, die door Merkel regelmatig op de vingers was getikt wegens schending van mensenrechten. Deze keer maakte Erdogan graag van de gelegenheid gebruik om Merkel pompeus naast hem op een vergulde Ottomaanse troon te zetten achter een marmeren tafel met twee vlaggetjes.30

Was dit beeld niet het bewijs dat Turkije tot een regionale grootmacht was uitgegroeid, bij wie de kanselier van het sterke Duitsland moest aankloppen voor hulp? Het genoegen was af te lezen van Erdogans gezicht.

Turkse academici waren ‘perplex’, thuis in Berlijn regende het kritiek op Merkel uit kringen van de politiek en mensenrechtenorganisaties. Merkel, pragmatisch als altijd, kon met de kritiek weinig beginnen. Ze moest tot een deal zien te komen met Turkije over vermindering van het aantal vluchtelingen. Als gelijkgezindheid doorslaggevend was in de omgang met internationale politieke leiders, dan kon ze maar weinigen in de wereld de hand schudden, merkte ze terug in Berlijn schamper op.

Haar bezoek bleef niet zonder succes. In 2016 bereikte ze een akkoord met Erdogan over vermindering van de illegale migratie. Merkel had dat voor elkaar gekregen – in nauwe samenwerking met Commissie-voorzitter Jean-Claude Juncker, eurocommissaris Frans Timmermans en de Nederlandse premier Mark Rutte, die tijdelijk voorzitter was van de Europese Raad van staats- en regeringsleiders. Turkije zou de grenzen beter bewaken, smokkelbendes oprollen en meer vluchtelingen opvangen. In ruil daarvoor kreeg het land zes miljard euro van Europa en de visumplicht voor Turken naar Europa werd afgeschaft.

De Turkije-deal was één reden voor de vermindering van het aantal vluchtelingen naar Europa. Daarnaast was de Balkanroute zo goed als afgesloten. Balkanlanden als Hongarije, Slovenië, Macedonië, Servië en Bulgarije hadden de regels voor asiel fors aangescherpt. Hoge hekken, prikkeldraad en containercellen waarin vluchtelingen meteen werden vastgezet deden de rest, zoals in Hongarije.

Tegelijkertijd was Merkel druk doende om versneld te werken aan de uitvoering van een ander onderdeel van haar strategie. Ze probeerde met talrijke politieke leiders aan de andere kant van de Middellandse Zee tot afspraken te komen over intensieve samenwerking. Afrika plaatste ze hoog op de agenda. Al in augustus had ze bij haar Europese collega’s aangedrongen op een Afrika-top. In een jaar tijd was de kanselier naar landen gereisd als Niger, Tsjaad, Nigeria, Mali en Ethiopië. ‘Het welzijn van Afrika is in het belang van Duitsland’, zei Merkel ronduit in een interview met Die Zeit.31

Met haar Afrikastrategie oogstte de kanselier ook de nodige kritiek. De mensenrechten die Duitsland propageerde, werden in een land als Soedan sowieso opgeofferd om zogenaamd veiligheid en stabiliteit te bereiken, reageerden ontwikkelingsorganisaties sceptisch. Zo werden met Europees geld Soedanese veiligheidstroepen gefinancierd om de grenzen beter te bewaken, terwijl de Soedanese regering voorheen van schending van mensenrechten werd beschuldigd. Marina Peter van de Duitse Vereniging Soedan en Zuid-Soedan Forum was er kritisch over. Hetzelfde gold voor autoritaire regimes in Eritrea en Egypte waarmee de Europese Unie onderhandelde.32