Het eiland van Pelops

Een literaire reis door de Peloponnesos

Hugo Koning en Hans Verheij

AUP

Afbeelding omslag: Korinthe. Foto: Andrea Russel

Ontwerp omslag: DPS Design & Prepress Studio

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6298 578 0

e-ISBN 978 90 4853 699 3 (pdf)

e-ISBN 978 90 4853 700 6 (ePub)

NUR 500 | 683

Uitgeverij AUP is een imprint van Amsterdam University Press.

© H. Koning, H. Verheij / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2018

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Amsterdam University Press.

Inhoud

Aan de reiziger

Korinthe

Troizen

Epidauros

De vlakte van Argos

Mykene

Nemea

Arkadië

Sparta

Mani

Pylos

Messene

Olympia

Sikyon

Index van auteurs

Tijdlijn

Noten

Aan de reiziger

Je zou de Peloponnesos wel kunnen zien als de akropolis van Griekenland als geheel… nog afgezien van de luister en macht van de volkeren die er wonen, wordt die soevereiniteit alleen al door de geografische gesteldheid bevestigd.

(Strabo, Geographika 8.1.3)

Het majestueuze karakter van de Peloponnesos maakt een diepe indruk op reizigers uit alle tijden. De antieke geograaf Strabo, die een grand tour langs de kust van de Middellandse Zee maakte, ziet heel Griekenland als een lange reeks golven, kapen en landengtes, en noemt de Peloponnesos het voornaamste en meest beroemde van alle schiereilanden, het bolwerk van Griekenland. Ook moderne bezoekers voelen de voortdurende aanwezigheid van de zee, die zich nergens meer dan 60 kilometer verderop bevindt. Maar zij ervaren daarnaast de verhevenheid van de bergen in het hart van de Peloponnesos, de woeste natuur en vooral de onmetelijke rust en stilte die het grootste deel van het gebied beheersen. De diepe rust wordt versterkt door de herinnering aan de luister en macht van de mensen die in de afgelopen drieduizend jaar op deze grond leefden, liefhadden, streden en stierven. Dit boek wil bijdragen aan de belevenis van het schiereiland door die mensen voor de geest te halen aan de hand van authentieke teksten.

Peloponnesos betekent ‘Eiland van Pelops’, naar de mythische held die voor het eerst het schiereiland verenigde. Pelops was de zoon van de oosterse vorst Tantalos, een protegé van de goden die hun vertrouwen beschaamde door Olympische geheimen prijs te geven aan normale stervelingen. De relatie verslechterde toen hij om de alwetendheid van de goden te beproeven zijn eigen zoon als maaltijd aan hen voorzette. De goden doorzagen zijn afschuwelijke misdaad direct en straften hem met de eeuwige kwelling van honger en dorst in de Onderwereld. De arme Pelops werd weer in elkaar gezet en tot leven gewekt. Zijn schouder, die per ongeluk toch door Demeter was opgegeten, werd vervangen door een prothese van ivoor. Na deze ongelukkige episode trok Pelops (‘Donker Gezicht’) naar Griekenland, aangetrokken door verhalen over de schoonheid van het Griekse meisje Hippodameia. Hij won haar hand, werd koning en veroverde het hele schiereiland, dat hij vervolgens naar zichzelf noemde.

Vanaf die mythische tijden werd de Peloponnesos altijd als een min of meer apart gebied beschouwd. In de Oudheid werd het bewoond door de afstammelingen van de Doriërs, een volksstam die zich daar rond 1100 v.Chr. had gevestigd. Zij spraken een eigen dialect en gingen prat op hun eigen gewoonten. Ook de Byzantijnen zagen de Peloponnesos als een aparte bestuurseenheid. In die tijd was inmiddels een nieuwe naam opgedoken voor het schiereiland: de Morea of ‘Moerbeiboom’ – misschien een verwijzing naar het blad van de boom, waarvan de vorm een zekere gelijkenis vertoont met het schiereiland, of naar de zijderupsenteelt die in deze regio was ontstaan (de zijderups, die uitsluitend leeft van bladeren van de witte moerbei, werd in de zesde eeuw door Byzantijnse keizers geïmporteerd). Tegenwoordig worden Peloponnesiërs nog steeds als een apart volkje gezien; andere Grieken spreken wat kleinerend over hen als ‘die beneden de greppel’ of ‘die van daar beneden’ (Χαμουτζήδες, omdat Peloponnesiërs voor 'beneden' χάμω zeggen in plaats van ‘algemeen beschaafd Grieks’ κάτω). Een meer vleiende bijnaam is ‘die van het oude Griekenland’, een naam die de bewoners met trots dragen omdat die verwijst naar de onafhankelijkheidsoorlog tegen de Ottomanen, begonnen op de Peloponnesos.

Sinds 1893 is de Peloponnesos eigenlijk pas echt een eiland. Toen werd het Kanaal van Korinthe in gebruik genomen, een zes kilometer lange kunstmatige waterweg die de Golf van Korinthe verbindt met de Saronische Golf. Het enorme project, waartoe in de Oudheid al verschillende malen een aanzet was gegeven, heeft Pelops’ naam voor zijn rijk dus met terugwerkende kracht gevalideerd.

Dit boek duikt in de geschiedenis van de Peloponnesos maar is geen geschiedenisboek. Wij willen het verleden tot leven laten komen door authentieke bronnen te laten spreken over de meest memorabele gebeurtenissen, figuren en bouwwerken van de meest memorabele plaatsen op het schiereiland. De oorspronkelijke stem van de literaire bron is het uitgangspunt. Naar volledigheid hebben wij niet gestreefd: de selectie van het materiaal is ingegeven door een mengeling van historisch besef en persoonlijke voorkeur. Sommige teksten zijn onontkoombare evergreens, andere nog nooit eerder vertaald. Veruit de meeste verhalen komen uit de Oudheid, maar ook fragmenten uit de Middeleeuwen en de vroegmoderne en moderne tijd zijn opgenomen. Wij hopen dat deze literaire reis een (denkbeeldig) bezoek aan de Peloponnesos verrijkt en verdiept.

Een zeer korte geschiedenis

De teksten in dit boek spreken niet allemaal vanzelf en zijn daarom altijd voorzien van de nodige achtergrondinformatie. In dit voorwoord geven we daarnaast een korte en algemene historische inleiding op de Peloponnesos.

De geschiedenis van Griekenland begint met de Mykeense beschaving (1600-1200), genoemd naar de meest tot de verbeelding sprekende burcht uit die periode, Mykene. Op de Peloponnesos bevonden zich meerdere van dergelijke burchten, zoals in Pylos en Tiryns, die bestuurd werden door een lokale vorst. De koninklijke vesting vormde naast een militair bolwerk ook een economisch centrum, waar opbrengsten van veeteelt en landbouw werden opgeslagen en verhandeld; ook is er bewijs voor contact met overzeese culturen, zoals die van Kreta en Anatolië. Veel van onze informatie over de Mykeense cultuur komt uit de gedichten van de eerste en beste dichter van de Grieken, Homeros, die zijn helden Achilles en Odysseus voorstelt als Mykeense vorsten – maar zijn poëzie is vanuit historisch oogpunt niet altijd even betrouwbaar. Een andere bron is de nog steeds groeiende hoeveelheid vondsten van archeologen, die naast allerhande objecten en gebouwen ook veel kleitabletten hebben opgegraven. Deze tabletten bevatten een oervorm van Grieks die we sinds de jaren vijftig van de vorige eeuw ook als zodanig herkennen. Omdat de Mykeners Grieks spraken, gelden zij als de oudst bekende Grieken.

Aan de beschaving van de Mykeense burchten kwam rond 1200 v.Chr. een abrupt einde. Archeologen hebben op resten van de bebouwing sporen van hevige brand aangetroffen, een vurig einde dat er ook voor zorgde dat de kleitabletten gebakken werden en dus voor ons behouden bleven. Veel geleerden zien een inval van een noordelijke stam, de Doriërs, als de voornaamste oorzaak voor de ineenstorting van de Mykeense cultuur, hoewel anderen wijzen naar de zogeheten Zeevolkeren die in Egypte en Anatolië destructieve raids uitvoerden; misschien ging het wel om een complex van factoren, waaronder mogelijk ook interne conflicten. Hoe het ook zij, rond het einde van de Mykeense periode vond een grote volksverhuizing plaats waarbij Doriërs terechtkwamen op de Peloponnesos. Zij onderscheidden zich van de andere Grieken door eigen gewoonten en vooral een eigen dialect, het Dorisch. De Dorische migratie is daarmee een zeer belangrijke factor geworden voor de eigenheid van het schiereiland. De Grieken zelf kenden deze volksverhuizing als de ‘terugkeer van de Herakliden’, de zoons van de Dorische Herakles die de Peloponnesos terugveroverden op de nakomelingen van Pelops. Verschillende koningshuizen voerden hun oorsprong terug op Herakles, zoals de Bakchiaden in Korinthe en de Agiaden in Sparta, die tot diep in de derde eeuw v.Chr. op de troon bleven.

De migratiestromen vormden het begin van een periode die we nu de Donkere Eeuwen noemen: stedelijke centra verdwenen, de bevolking raakte versnipperd, het schrift verdween. Rond 750 zijn er weer duidelijke tekenen van verstedelijking op het Griekse vasteland: de bevolking groeit, de Grieken varen uit om kolonies te stichten en de polis of stadstaat doet zijn intrede. Een stadstaat is een relatief klein gebied (zoals een bergdal, een kustvlakte of een eiland) waarvan de inwoners zich onderling verbonden voelen en autonoom zijn. Deze politieke fragmentatie is een eeuwige bron van vijandigheden en bondgenootschappen in heel Griekenland. Dat is op de Peloponnesos ook het geval, zij het dat Sparta al vroeg tijdens deze zogenaamde archaïsche periode grote delen van het binnenland aan zijn gezag onderwerpt en de bevolking tot heloten (‘gevangenen’) maakt die voor hen het land moeten verbouwen. De atypische ontwikkeling van deze polis, met zijn eenzijdige toewijding aan militaire dominantie, drukt eeuwenlang haar stempel op de geschiedenis van de Peloponnesos. Andere steden op het schiereiland, zoals Korinthe en Sikyon, krijgen in de archaïsche periode te maken met een typisch fenomeen: de tiran, een alleenheerser die de macht kan grijpen door in te spelen op politieke en economische spanningen die gepaard gaan met de opkomst van een meer complexe maatschappij.

Tegen het begin van de klassieke periode zijn de meeste tirannen weer verdwenen uit Griekenland, niet zelden verdreven met behulp van de Spartanen, die rond dezelfde tijd beginnen met de opbouw van een samenwerkingsverband onder hun leiding: de Peloponnesische Bond. Alle stadstaten op het schiereiland sluiten zich hierbij aan, met uitzondering van aartsvijand Argos. De Bond is een los georganiseerd geheel dat veel vrijheid laat aan de leden. Absoluut hoogtepunt in zijn geschiedenis is de overwinning op de Atheners en hun bondgenoten na een slepende strijd die (vanuit Athenocentrische blik) bekendstaat als de Peloponnesische Oorlog. Niet lang daarna begint de Bond meer en meer de vorm aan te nemen van een Spartaans imperium, veelal tot frustratie van de bondgenoten. De even verrassende als vernietigende nederlaag van de Spartanen in de Slag bij Leuktra (371 v.Chr.) betekent het einde van de Bond. De winnaar van de strijd, generaal Epaminondas uit Thebe, ontmantelt het helotensysteem en sticht de versterkte steden Megalopolis en Messene om tegenwicht te bieden aan Sparta.

Het wankele evenwicht op de Peloponnesos wordt spoedig daarna verstoord door de veroveringen van de Makedoniërs, die ook het schiereiland inlijven in hun koninkrijk. De Makedonische overheersing duurt tot ver in de derde eeuw, tot de nieuw opgerichte Achaïsche Bond langzamerhand alle Makedonische bestuurders en hun troepen verdrijft. Inmiddels hebben de Romeinen zich dan ook al gemeld. De Bond sluit zich aan bij een Romeinse oorlog tegen de Makedoniërs en profiteert wanneer die in het Romeinse voordeel wordt beslecht; onder leiding van generaal Philopoimen verenigt de Bond aan het begin van de tweede eeuw de hele Peloponnesos. Een halve eeuw later zijn de verhoudingen met de Romeinen zodanig verslechterd dat het op oorlog uitloopt. De complete vernietiging van Korinthe en de stichting van de Romeinse provincie Achaea (146 v.Chr.) zijn het gevolg. Ondanks de slechte start breekt met de Romeinse overheersing een rustige en tamelijk welvarende tijd aan voor de Peloponnesos. Het schiereiland verdwijnt tegen de achtergrond van het onmetelijke rijk en speelt geen rol van betekenis, een enkele uitzonderlijke gebeurtenis (zoals het bezoek van Paul0s aan Korinthe) daargelaten.

Als het Romeinse Rijk in 395 n.Chr. in tweeën splitst, wordt de Peloponnesos onderdeel van het Oost-Romeinse of Byzantijnse Rijk. In de zevende en achtste eeuw krijgt het gebied te maken met invasies van Slavische volkeren, die pas in de negende eeuw met aanzienlijke moeite door het Byzantijnse gezag definitief gekerstend en gehelleniseerd worden. Daarna blijft het politiek gezien eeuwenlang rustig, wat goed is voor landbouw en handel. Aan die rust komt aan het begin van de dertiende eeuw een einde wanneer de Franken tijdens de Vierde Kruistocht in 1204 Konstantinopel innemen, de hoofdstad van het inmiddels verzwakte Byzantijnse Rijk. Zo krijgen zij dus ook de Peloponnesos in handen, waar zij het onafhankelijke vorstendom van Morea stichten. Hoewel aan de onafhankelijkheid van Morea al in diezelfde eeuw een eind komt, blijven de Franken ongeveer twee eeuwen op het schiereiland en bouwen daar verschillende kastelen en burchten, onder meer in Mystras.

In de veertiende en het begin van de vijftiende eeuw is de Peloponnesos een belangrijke twistappel, bevochten door Franken, Byzantijnen, Venetianen en Ottomaanse Turken. De verzwakte Franken moeten Mystras al binnen 25 jaar na de stichting afstaan aan het herrijzende Byzantijnse Rijk, dat er het Despotaat van Morea vestigt, een cultureel en politiek machtscentrum naast de hoofdstad Konstantinopel. De Venetianen concentreren zich in de versterkte havensteden, zoals Nafplion en Navarino. De oprukkende Turken voeren langs de kusten geregeld aanvallen uit, die steeds gedurfder en grootser van omvang worden. In 1446 breken de Ottomanen door de verdedigingswerken op de Isthmos en krijgen ze voet aan de grond op de Peloponnesos, hoewel het dan nog bijna een eeuw van soms zeer hevige gevechten zal kosten om het schiereiland helemaal te annexeren. Afgezien van een periode van dertig jaar, waarin de latere doge van Venetië, Morosini, het schiereiland op de Turken weet te heroveren, blijven de Turken zo’n vier eeuwen lang de baas. De veroveraars nemen de meest waardevolle gebieden in, met als gevolg dat een aanzienlijk deel van de Griekse christenen zich terugtrekt in de bergen.

Diezelfde bergen worden zo het thuis voor de kleften (‘dieven’), anti-Ottomaanse rebellen die een guerrillastrijd voeren tegen de bezetter. Zij ontketenen in maart 1821 met de verovering van Kalamata de Griekse Vrijheidsoorlog. Een half jaar later is de Peloponnesos voor een groot deel in Griekse handen, maar door interne conflicten bij de rebellen kan de Egyptische generaal Ibrahim Pasja, die de Turkse sultan te hulp schiet, het hele gebied weer terugveroveren. Zijn bloedige strooptochten over de hele Peloponnesos, waarbij hij duizenden christenen als slaven wegvoert naar Egypte, zijn voor de westerse mogendheden reden zich in het conflict te mengen. Een gezamenlijke zeemacht van Engelsen, Fransen en Russen verslaat de vloot van Ibrahim vernietigend in de Zeeslag bij Navarino (1827). Drie jaar later is de staat Griekenland een feit. Hoofdstad wordt Nafplion. Als de eerste gekozen bestuurder, Kapodistrias, hier door een politieke tegenstander uit de Mani vermoord wordt, besluiten de westerse grootmachten om Otto, de zoon van de filhelleense Lodewijk van Beieren, tot koning aan te stellen. In 1833 arriveert hij met zijn hofhouding aan de kade van Nafplion.

De verhuizing van de regering naar Athene in 1835 is een treffend symbool voor de achteruitgang van de Peloponnesos tijdens de eerste jaren van de nieuwe staat. De bevolking loopt terug en de economie stagneert. De Tweede Wereldoorlog maakt zeer veel slachtoffers op de Peloponnesos, waar hevige gevechten plaatsvinden tussen Duitsers en de Griekse nazaten van de trotse kleften. Op 13 december 1943 wordt de zwartste bladzijde van dat hoofdstuk geschreven, wanneer Duitse troepen de gehele mannelijke bevolking van het bergdorpje Kalavryta uitmoorden wegens verdenking van hulp aan verzetsgroepen. Ook de Griekse Burgeroorlog (1946-1949) trekt diepe sporen op het schiereiland. De wankele democratie komt andermaal ten val tijdens het kolonelsregime van 1967 tot 1974. Onder het militaire bewind wordt het koningschap afgeschaft en wordt Griekenland een republiek.

Met de toetreding tot de EU heeft Griekenland zich aangesloten bij het moderne Westen. Ook de Peloponnesos kon profiteren van de Europese broederschap, niet in de laatste plaats door grote subsidies. De laatste jaren is echter wel duidelijk geworden dat niet alle Grieken het lidmaatschap van de EU als een voordeel beschouwen. Het liefst besturen zij zichzelf.

De drieduizend jaar geschiedenis, hier gecomprimeerd in iets meer dan drie pagina’s, is nog overal terug te vinden in het landschap van de Peloponnesos. De bodem is als een palimpsest, eindeloos opnieuw beschreven door volgende generaties van een volk dat vanaf de tijd van Agamemnon in deze grond de sporen van telkens nieuwe fasen van zijn veelbewogen geschiedenis heeft achtergelaten. Het is die rijkheid van de grond die moderne reizigers fascineert en aantrekt.

Tot slot

Het is onmogelijk om in één boek alle spannende, ontroerende en intrigerende verhalen van en over de Peloponnesos te vangen. We hebben veel moois geselecteerd; we hebben ook veel moois moeten weglaten. Voor schrijnende omissies bieden we op voorhand onze excuses aan. Alle teksten in dit boek zijn door ons vertaald, of de brontaal nu Oudgrieks, Latijn, Nieuwgrieks of Duits is (de enige uitzondering betreft teksten die oorspronkelijk in het Nederlands zijn verschenen). Alle daarbij gemaakte fouten komen derhalve voor onze rekening. Zo goed als alle afbeeldingen zijn afkomstig uit de rijke collectie foto’s van een van de auteurs.

De volgorde van de hoofdstukken is bepaald door wat wij een logische route over de Peloponnesos vinden: starten bij Korinthe, de poort van het schiereiland, en dan min of meer kloksgewijs de geselecteerde locaties langs. Het spreekt vanzelf dat iedere reiziger, imaginair of niet, zijn of haar eigen route bepaalt; de hoofdstukken zijn niet van elkaar afhankelijk en in willekeurige volgorde te lezen.

Voor de spelling van Griekse eigennamen hanteren wij in het algemeen de Griekse spelling; naar ons idee is dat in geen geval verwarrend voor de lezer (zelfs niet bij het wat ongebruikelijke ‘Thoukydides’ (= Thucydides) voor Θουκυδίδης). In de vertaalde teksten hebben we echter de spelling van de auteurs gehandhaafd. Soms wijken de gelatiniseerde eigennamen aanzienlijk af van de Griekse (zoals Ulixes voor Odysseus).

Het laatste woord van deze inleiding moet een dankwoord zijn. Allereerst danken wij Inge van der Bijl van Amsterdam University Press voor haar vertrouwen in het boek en de bijzonder fijne samenwerking. Marianne Hezemans heeft het volledige manuscript doorgelezen en haar kritische blik (zowel op stilistisch als inhoudelijk niveau) heeft ons voor allerlei vergissingen en onvolkomenheden behoed. Roel Kluiver en Marieke Bedaux hebben ons geholpen het middeleeuwse Frans van de Kroniek van Morea te begrijpen. Giovanni Benedetto was zo vriendelijk aanwijzingen te geven bij het Italiaans van Kyriakos van Ancona. Andrea Russel danken we voor de foto van de omslag.

Tonny Verheij en Joëlle Koning zijn wij veel dank verschuldigd. Dit boek is ook een investering van hun tijd.

De auteurs

Korinthe

Waar is je roemrijke schoonheid gebleven, o Dorisch Korinthe?

Waar zijn je kransen van torens? Waar is je aloude schat?

Waar zijn de tempels der goden, je rijke paleizen, je vrouwen,

Sisiphos’ dochters, en waar die duizenden mannen van toen?

Zelfs geen spoor bleef er meer van je over, zo triest was je einde.

Oorlog heeft alles geroofd, alles in één hap verslonden.

Wij Nereïden1 alleen, Okeanos’ dochters, ontkwamen

en wij herinneren als ijsvogels2 steeds aan jouw leed.

(Antipatros van Sidon, Anthologia Palatina 9.151)

De Isthmos

De vele voordelen van het smalle stuk land tussen het Griekse vasteland en de Peloponnesos werden al in de nieuwe steentijd ingezien. De bewoners bewaakten de poort naar de Peloponnesos en hadden toegang tot zowel de Golf van Korinthe als de Egeïsche Zee. Handel moet vanaf het eerste begin van de stad een belangrijke rol gespeeld hebben. De rijkdom die in de stad werd opgehoopt door zeevaarders, kooplui en allerlei investeerders werd in de Oudheid het meest bepalende kenmerk van Korinthe, dat bij dichters als ‘welvarend’ bekendstond. De drukke havens, de overtoom, het populaire Korinthische aardewerk en de grootste marktplaats van Griekenland zorgden vanaf de zevende eeuw voor een ongekende boom in de ontwikkeling van de stad, die haar bijna in één klap uit de archaïsche periode haalde en daarmee tot voortrekker van heel Hellas maakte. Ook na die fase bleef de Isthmos cruciaal voor Korinthe: het moest aan macht en invloed inboeten, maar niemand kon om de stad heen. De strategische ligging bracht niet alleen ongekende voorspoed maar ook totale vernietiging, waarop een fascinerende wederopstanding volgde.

De geschiedenis van de Isthmos van Korinthe in twee foto’s. Links de diolkos, de geplaveide weg over de 6,5 kilometer brede Isthmos, waarover in de Oudheid de Korinthiërs de schepen van de Saronische Golf naar de Golf van Korinthe trokken, of omgekeerd. Deze route bespaarde schepen de omweg van 350 kilometer langs de gevaarlijke Kaap Malea aan de zuidpunt van de Peloponnesos. De stad bezat ook twee havens: Kenchreai en Lechaion. Deze havens en het beheer van de diolkos maakten de stad Korinthe tot een van de rijkste van Griekenland, totdat zij in de vijfde eeuw v.Chr. als handelsstad werd overvleugeld door Athene. Rechts het kanaal, waarvoor Periandros al plannen maakte en waarvoor Nero de eerste spade in de grond stak, maar dat pas werkelijk werd aangelegd in 1893. Foto’s: Luc Soethout.

Oorsprongsmythen

De naam Korinthe is pre-Helleens, en we weten niet wat het betekent. De Grieken losten die moeilijkheid op door een zekere Korinthos in het leven te roepen, een zoon van de zonnegod Helios, die de stad zou hebben gesticht en – zoals gebruikelijk in Griekse stichtingsmythen – zijn naam gaf. Onze oudste Griekse bronnen noemen de stad ook wel Ephyra, naar een dochter van Okeanos die een hand zou hebben gehad in de stichting. De stad Korinthe speelt vanwege haar anciënniteit een belangrijke rol in de Griekse mythologie: vele helden en heldinnen werden er geboren of kwamen er langs tijdens hun avonturen. De Korinthiërs verwezen trots naar hun rijke mythische verleden, dat de stad immers nog meer aanzien gaf.

Een voorbeeld van die trots zien we in een Olympische ode van Pindaros, geschreven ter ere van de aristocraat Xenophon. Deze inwoner van Korinthe was erin geslaagd bij de Olympische Spelen van 464 v.Chr. twee overwinningen te behalen, bij de stadionrace en de pentatlon, een ongekende prestatie. Het gedicht was bestemd om bij de festiviteiten te worden gezongen door een koor, dat er ook bij danste. Conform zijn gewoonte beperkt Pindaros zich niet tot het prijzen van de overwinnaar, maar plaatst hij diens triomf in een groter kader door het memoreren van de prestaties van illustere Korinthiërs uit het verleden. Pindaros kondigt in het begin van zijn gedicht aan dat hij zal zingen over ‘het welvarende Korinthe, voorportaal van de Isthmische Poseidon, stad met de stralende jonge mannen’. In de derde en vierde strofe van zijn ode lost hij die belofte in door het vermelden van Siyphos en Medea en, met name, Bellerophontes.

Helden van Korinthe (Pindaros, Olympische Ode 13.47-92)

Elk ding heeft zijn maat en

het inzicht in timing is alles.

Ik vaar mijn eigen koers, maar dien de gemeenschap.

Ik zing de lof van helden uit een ver verleden

en prijs hun inzicht en hun heldenmoed in de strijd.

Korinthiërs zijn het en geen woord is gelogen:

Sisyphos, in slimheid onovertroffen, een godheid zowat,

en Medea, die tegen haar vader koos voor het huwelijk;

zij redde de Argo en haar bemanning.

En ook zij die ooit voor

de muren van Troje de oorlog

verwachtten te winnen, aan welke kant zij ook vochten,

voor de Atriden3 om Helena thuis te brengen,

of voor de Trojanen die dat wilden beletten.

Glaukos uit Lykië was voor de Grieken een schrikbeeld.

Hij klopte zich op de borst om zijn afkomst: bij Peirene4

lag het paleis van zijn vader, koning Bellerophontes,

daar was zijn vorstelijk erfdeel, daar was zijn stad.

Bellerophontes had bij die bron Pegasos ooit willen temmen, geboren

uit het bloedige slangenhoofd van de Gorgo.

Maar wat een lijdensweg was dat voor hem, totdat

Pallas hem hielp door een bit met gouden hoofdstel.

Zijn droom werd een visioen, toen de godin hem riep: ‘Koning, wat lig je

te slapen, jij die van Aiolos afstamt?

Hier, neem dit wondermiddel dat paarden kan breken en offer

aan je vader, de Temmer,5 een sneeuwwitte stier.’

Dat is wat Athena

met donkere aigis6 hem in

zijn slaap leek te zeggen; meteen sprong hij recht overeind.

(…)

Goddelijke kracht maakt ondernemingen licht, waar

mensen niet op durven hopen en die ze niet kunnen beloven.

Zo wist de sterke Bellerophontes het tovertuig behoedzaam

om te doen bij het dier en temde zo

het vliegende paard; hij besteeg het meteen, geharnast, en paradeerde ermee.

Met hem stortte hij zich vanuit de koude hoogten

van de ijle hemel op het boogschuttersleger

van Amazonen, en hij doodde

de vuurspuwende Chimaira en de Solymoi.7

Over zijn eigen lot zal ik zwijgen,8

maar het paard wachtten op de Olympos Zeus’ eerbiedwaardige stallen.

De Peirenebron beneden aan de Romeinse agora van Korinthe. De resten van dit luxueuze brongebouw, dat de stad van water voorzag, dateren uit de Romeinse keizertijd. Op de Akrokorinth bevindt zich de bovenbron, ontstaan door een hoefslag van het gevleugelde paard Pegasos. Bellerophontes, kleinzoon van Sisyphos, kon het dier hier vangen toen het zijn dorst leste. Met hulp van Pegasos wist de held het monster Chimaira te doden.

De Sisyphos uit Pindaros’ gedicht was de vader van Bellerophontes' stiefvader en gold als de stichter van het Korinthische koningshuis. Hij was beroemd vanwege zijn geslepenheid, en berucht om de vaak gemene daden waarvoor hij die geslepenheid inzette. De mythische koning is daarmee een fraai symbool voor de ontwikkeling van de stad Korinthe: hij zou zich hebben beziggehouden met zeevaart en handel, maar had ook de naam inhalig en arrogant te zijn. Die slechte eigenschappen brachten hem meermalen in conflict met de goden, die hem trouwens niet altijd de baas waren. Toen Zeus bijvoorbeeld eens een eind wilde maken aan Sisyphos’ overmoed, stuurde hij de Dood op hem af, maar dankzij een slimme truc wist Sisyphos juist de Dood gevangen te nemen. Uiteindelijk kwam de goddelijke straf voor Sisyphos pas na zijn dood: in de Tartaros werd hij gedwongen een steen een berg op te duwen, die telkens net voor de top weer de afgrond in rolde. Zo werd een simpele taak voor de meest vernuftige mens die ooit geleefd had een eindeloze bron van inspanning en frustratie.

De mythische Sisyphos werd eind vijfde eeuw gebruikt als hoofdrolspeler in een fragmentarisch overgeleverd toneelstuk dat tegenwoordig wordt toegeschreven aan verschillende auteurs, onder wie Euripides. De passage is vooral bekend vanwege de sterk atheïstische denkbeelden die in de mond gelegd worden van het personage Sisyphos.

De uitvinding van de goden (Euripides?, Sisyphos, fragment TrGF I 43)

SISYPHOS: Er was een tijd dat mensen ongeordend leefden,

als beesten en als slaven van geweld en kracht;

een tijd dat goedheid in een mens niet werd beloond

noch straffen werden uitgedeeld aan onrechtplegers.

En daarom denk ik dat de mensen wetten maakten

die straf oplegden: sinds die tijd heerste het recht

(…) en agressie werd geknecht;

wie onrecht pleegde deed dat niet meer ongestraft.

Maar nu het door de wet ondoenlijk was gemaakt

om openlijk zijn toevlucht tot geweld te nemen,

gebeurde dat voortaan in het geheim. En toen

verzon er iemand, een briljante geest, denk ik,

de angst voor goden, die de slechten schrik aanjoeg,

zelfs als ze iets in het geheim wilden beramen

in woord of metterdaad of zelfs maar in gedachte.

En zo bedacht hij uit het niets toen het geloof

in goddelijke macht, dat er een god bestaat

die heerlijk leeft in eeuwigheid en horen kan

en zien en denken en op dat soort dingen let

in al zijn goddelijkheid. Iemand die alles hoort

wat mensen zeggen, alles zien kan wat zij doen.

‘Als je in stilte broedt op kwaad, dan blijft dat voor

de goden niet verborgen, want die zijn alert.’

Die praatjes speldde hij de mensen op de mouw

en zulke woorden slikte men voor zoete koek,

terwijl hij met die leugenpraat de waarheid juist

maskeerde. Als woonplaats van de goden noemde hij

die plek die mensen zou vervullen met ontzag:

hij wist dat alles wat hun vrees en voordeel brengt

in hun armzalige bestaan afkomstig is

vanuit het hemels firmament, waar bliksem flitst

en donder gromt en waar de glans van sterren straalt,

dat prachtige borduurwerk van de schepper Tijd,

en waar de schitterende massa van de zon beweegt

en van waaruit de regen naar de aarde daalt.

Met die bangmakerij omringde hij de mensen

en wist hij voor de goden een gepaste plek

in zijn verhaal te vinden; zo bereikte hij

dat er niet meer de hand gelicht werd met de wet.

(…)

Op die manier denk ik dat iemand ooit begon

de mensheid het bestaan van goden aan te praten.

De andere mythische figuur in het gedicht van Pindaros is Medea, de buitenlandse prinses en tovenares die met de Griekse held Iason mee naar huis ging toen hij het Gulden Vlies had geroofd van haar vader. Medea en Iason komen in Korinthe terecht nadat ze verstoten zijn uit Iasons vaderstad Iolkos. De twee leven enige tijd ongestoord in Korinthe en krijgen twee kinderen. Het geluk wordt echter verstoord als Iason een huwelijksaanbod van de koning van Korinthe krijgt: als hij met zijn dochter wil trouwen, kan hij de troonopvolger worden. Iason gaat daarmee akkoord, waarna Medea in woede ontsteekt en wraak op Iason tot haar belangrijkste taak in het leven maakt. Ze doodt zijn aanstaande bruid en de koning, en uiteindelijk gaat ze zelfs zover om haar eigen kinderen te doden om Iason zo diep mogelijk te kwetsen.

Euripides voerde in 431 een tragedie op over het conflict tussen Medea en Iason. In de onderstaande passage heeft de moord op de kinderen net plaatsgevonden, en spreken de voormalige geliefden in de aanwezigheid van de levenloze kinderen nog een keer tot elkaar.

Het einde van de kinderen (Euripides, Medea 1363-1419)

IASON: Ach kinderen, dat je zo’n slechte moeder hebt!

MEDEA: Ach jongens, jullie vaders hartstocht werd je dood.

IASON: Nee wacht, het was niet mijn hand die hen heeft gedood.

MEDEA: Maar wel jouw arrogantie en je overspel.

IASON: Dus jaloezie vond jij een reden voor hun dood?

MEDEA: Denk jij dan dat een vrouw daar niet zo zwaar aan tilt?

IASON: Als zij haar hoofd gebruikt dan niet, maar jij ziet alles negatief.

MEDEA: Maar zij zijn dood en dat is jouw verdiende loon.

IASON: Als wrekers leven zij nog voort en achtervolgen jou.

MEDEA: De goden weten wie hiermee begonnen is.

IASON: Ze weten zeker van jouw walgelijke geest.

MEDEA: Je haat me maar, ik ben je zure houding zat.

IASON: Ik die van jou: blij als ik daar verlost van ben.

MEDEA: O graag, wat moet ik doen om van jou af te zijn?

IASON: Geef mij de lijkjes, dat ik hen begraven kan.

MEDEA: Geen sprake van, dat zal ik eigenhandig doen.

Ik breng hen naar de tempel van Hera Akraia,

zodat geen vijand ooit hun graven schenden kan.

En voor dit land van Sisyphos stel ik een feest

en rituelen in: hun goddeloze dood

zal voortaan zo herdacht en ook vereffend zijn.

Zelf ga ik naar Athene toe, Erechtheus’ stad,

en trouw met koning Aigeus, zoon van Pandion.

En jij, ellendeling, jouw dood zal ook ellendig zijn:

een wrakstuk van de Argo valt en raakt jouw hoofd.

Je huwelijk met mij krijgt zo een bitter eind.

(vanaf hier wordt de tekst gezongen)

IASON: Dat hun Wraakdemon ooit en het bloedige Recht

jou vernietigen mag.

MEDEA: Maar wie luistert er nog, welke demon of god,

naar een leugenaar en een bedrieger als jij?

IASON: O jij smerige moordenares van je bloedeigen zoons.

MEDEA: Ga maar snel naar je huis en begraaf je vrouw.

IASON: Ja ik ga, maar de dood van mijn jongens maakt mij tot een wrak.

MEDEA: Heb je nu al verdriet? Wacht maar af tot je oud bent.

IASON: O mijn dierbare zoons!

MEDEA: Voor hun moeder, maar niet voor jou.

IASON: Maar toch doodde je hen?

MEDEA: Als dat jou nu maar pijn doet.

IASON: O, ik ongeluksvader, ik wil

van mijn jongens de lieve mond kussen.

MEDEA: Nú heb je aandacht voor hen, nu wil je hen kussen, maar toen

liet je ons in de steek.

IASON: Laat me toch alsjeblieft

van mijn jongens de zachte huid strelen.

MEDEA: Nee, dat sta ik niet toe, je verzoek is vergeefs.

IASON: Hoort u, Zeus, hoe ik word afgescheept,

wat ik krijg te verduren van deze leeuwin,

die vervloekte kindermoordenares?

Maar zoveel als ik kan zal ik rouwen om hen

en ik roep tot getuige de goden, die zien

hoe jij eerst mijn kinderen zelf hebt vermoord

en nu ook nog verhindert dat ik hen beroer

en hun lijk eigenhandig begraaf.

Het was beter geweest als ik hen nooit verwekt

had, dan dat ik ze hier nu gedood zie door jou.

De plek die Medea uitkiest als laatste rustplaats voor haar kinderen is het heiligdom van Hera Akraia bij Perachora, recht tegenover de stad aan de Golf van Korinthe.9

Het heiligdom van Hera Akraia (= van de kaap) bij Perachora, recht tegenover Korinthe aan de Golf van Korinthe. Hier zou, volgens de Medea van Euripides, Medea haar kinderen hebben begraven. Hier zou zich ook, volgens Herodotos, de episode rond de ontkleding van de vrouwelijke bezoekers door Periandros hebben afgespeeld. Foto: Christi van Vliet.

Moord op de eigen kinderen is een zeldzaamheid in de Griekse mythologie, die nochtans bol staat van geweld binnen de familie. Een van de weinige andere voorbeelden is ook verbonden met de stad Korinthe, en dat is de mythe van Melikertes. Melikertes was een zoon van de Boiotische koning Athamas en zijn tweede vrouw Ino, een Thebaanse prinses. Omdat het stel de zorg voor de jonge god Dionysos op zich had genomen, een buitenechtelijk kind van Zeus, zocht Hera naar manieren om hen te straffen. Ze koos ervoor Athamas met waanzin te slaan, waarop hij zijn zoon Learchos dood sloeg. Toen hij in zijn razernij ook achter Melikertes aan ging, sprong Ino in uiterste wanhoop met haar zoon in zee. De goden kregen medelijden met hen en lieten ze door dolfijnen naar de Isthmos brengen. Daar werden zij vereerd als de lokale goden Leukothoë en Palaimon. Ovidius vertelt het verhaal in de Metamorphosen. In zijn versie wordt ook Ino met waanzin geslagen.

De held van de Isthmische Spelen (Ovidius, Metamorphosen 4.525-543)

Over het zee-oppervlak hing een rots, aan de onderkant door de

stromen geslepen; hij bood als het ware een dak voor de golven.

Horizontaal boven zee hing de punt en keek uit in de leegte.

Ino klimt daar naar boven (haar waanzin verleende haar kracht) en

zonder de angst ook maar even te voelen, werpt ze haar eigen

kind en zichzelf in de zee, en de golf kleurde wit van het schuim. Maar

Venus trekt zich het keiharde lot van haar kleindochter aan en

vleit haar oom met de woorden: ‘O sturende kracht van de zee, wiens

macht alleen maar begrensd wordt door die van de hemel, Neptunus!

Groot is de gunst die ik vraag, maar ik smeek om compassie. U ziet de

mijnen de Ionische diepte instorten en ik wil u bidden:

maak hen tot goden van uw domein. Want de hulp van de diepzee

durf ik te vragen, daar ik uit het schuim van uw bodemloos water

voortkom – een wonder, nog altijd bewaard in mijn Griekse benaming.’10

Zeegod Neptunus verhoort meteen het gebed en ontneemt hun

alles wat sterfelijk is en verleent hun in plaats daarvan grootsheid.

Ook vernieuwt hij in één moeite door hun vormen en namen:

hij heet als god nu Palaemon, en Leucothoë is haar naam.

Isthmia, vlak bij Korinthe, is de plek waar om de twee jaar één van de vier Panhelleense spelen werden gehouden; de andere waren in Delphi, Nemea en – uiteraard – Olympia. Deze Isthmische spelen waren ingesteld ter ere van Palaimon, die hier als heros vereerd werd. Op de foto een reconstructie van het startmechanisme voor de hardlopers; in de put stond de starter die de touwtjes vasthield waarmee de startpoortjes werden bediend. Foto: Maria Overdevest.

Melikertes/Palaimon werd in antieke kunst vaak als een dolfijnenrijder afgebeeld, hoewel in een andere variant van het verhaal de jongeman niet levend door de zeedieren werd vervoerd. In die versie wordt zijn lichaam op de Isthmos neergelegd en aangetroffen door Sisyphos. De koning laat hem begraven in Korinthe en stelt in opdracht van de goden te zijner ere de Isthmische Spelen in, een tweejaarlijks sportevenement dat in de Oudheid grote bekendheid genoot. Dat is althans de mythische oorsprong van de Spelen (zie voor de historisch juiste – en meer prozaïsche – hieronder).

De figuur van Ino is overigens ook nog op een andere manier verbonden met de mythencyclus rond Korinthe, omdat het deze prinses was die de eerste kinderen van haar man Athamas wilde vermoorden. Deze twee kinderen, Phrixos en Helle, vluchtten toen weg op een gouden ram, en het was de vacht van die ram die nu bekendstaat als het Gulden Vlies, de trofee die Iason bemachtigde met de hulp van Medea.

De tijd van de tirannen

Korinthe was aan het begin van de archaïsche periode de rijkste stadstaat van Griekenland en kreeg ook als eerste te maken met serieuze interne spanningen die het gevolg waren van de toegenomen welvaart. De oplossing werd gevonden in een machtsgreep door een alleenheerser, die de aristocratische elite uit de weg ruimde en met hulp van het volk orde op zaken stelde door het herverdelen van het bezit, het stimuleren van de lokale economie en het organiseren van religieuze en ‘nationale’ feesten. Deze alleenheerser, in het Grieks aangeduid met de van oorsprong niet-Griekse term turannos, heette Kypselos. Hij vestigde een (kortstondige) dynastie die een enorme impuls gaf aan de economie van Korinthe. Niet lang daarna grepen ook in andere Griekse steden tirannen de macht.

Het fascinerende verhaal van de machtsgreep van Kypselos wordt verteld door Herodotos, in een passage die gaat over de gevaren van de alleenheerschappij. Herodotos staat daarbij ook stil bij een curieus voorval uit het leven van Kypselos’ zoon en opvolger Periandros.

De aard van een tiran (Herodotos, Historiën 5.92b-g)

Korinthe was aanvankelijk een oligarchie. De stad werd geregeerd door een selecte groep mensen, de Bakchiaden geheten. Ze sloten alleen huwelijken binnen de eigen groep, maar nu was het zo dat Amphion, een van de machthebbers, een dochter had die kreupel was; haar naam was Labda. Niemand van de Bakchiaden wilde haar trouwen, en daarom werd ze de vrouw van Eëtion, de zoon van Echekrates. Hij was afkomstig uit het dorp Petra11 en van oorsprong een Lapith en een afstammeling van Kaineus. Bij die Labda kon Eëtion maar geen kinderen krijgen (en ook bij een andere vrouw niet), en daarom ging hij naar Delphi om naar zijn kans op kinderen te vragen. Toen hij daar aankwam, sprak de Pythia hem meteen toe:

Eëtion, je ontbeert nu de eer in de stad die je toekomt.

Labda is zwanger, een rollende steen zal zij baren die neer zal

vallen op heersende mannen, en recht zal er zijn voor Korinthe.

Die orakelwoorden voor Eëtion kwamen op de een of andere manier terecht bij de Bakchiaden. Zij hadden al eens eerder een orakel voor Korinthe gehoord, dat dezelfde portee had als dat voor Eëtion:

Machtig de leeuw uit het rotsachtig nest van de arend geboren,

woest en vernietigend beest, dat voor velen het einde zal brengen.

Dat hoort u goed te beseffen, Korinthiërs, woonachtig naast de

heerlijke bron van Peirene en onder de hangende rotsen.

Dat eerdere orakel was voor de Bakchiaden altijd onbegrijpelijk geweest, maar toen ze lucht kregen van dat orakel voor Eëtion, begrepen ze het meteen – zo duidelijk rijmde het met de godsspraak voor Eëtion. Ze hielden zich rustig, maar namen zich wel voor ieder kind van Eëtion meteen na de geboorte te doden. Toen de vrouw bevallen was, stuurden ze direct tien man uit hun midden naar het dorp waar Eëtion woonde om het kind te vermoorden. Zij kwamen aan in Petra, gingen het erf van Eëtion op en vroegen om het kind. Labda had geen idee wat zij kwamen doen en dacht dat ze het kind wilden zien uit vriendschap met de vader. Ze ging het kind halen en gaf het een van hen in handen. De mannen hadden onderweg afgesproken dat degene die het kind als eerste in handen zou krijgen, het op de grond zou smijten. Labda gaf het dus iemand in handen, maar door een goddelijk toeval lachte het kindje juist op dat moment naar die man. Hij zag het en werd door medelijden bevangen; hij kon het niet meer doden en gaf het door aan de tweede man, en die weer aan de derde. Zo maakte het kindje een rondje langs alle tien mannen, ieder gaf het door en niemand wilde het doden. Ten slotte gaven ze het kind dus maar terug aan de moeder en gingen naar buiten. Op de drempel hielden ze halt en vielen ze over elkaar heen met verwijten, vooral over de eerste, omdat hij de afspraak niet was nagekomen. Na enige tijd besloten ze weer naar binnen te gaan en met z’n allen mee te doen aan de moord.

Maar het was nu eenmaal voorbestemd dat de zoon van Eëtion zou uitgroeien tot een ramp voor Korinthe. Labda, die achter de deur stond, hoorde namelijk alles. Ze was bang dat ze van gedachten zouden veranderen en het kind zouden doden als ze het voor de tweede keer in handen zouden krijgen. Ze pakte het kind en verstopte het op de meest onwaarschijnlijke plek die ze kon bedenken, in een kist, omdat ze wist dat als de mannen weer binnen zouden komen, ze alles overhoop zouden halen om het te vinden. En dat gebeurde ook. De mannen zochten overal, maar het kind was nergens te vinden. Toen besloten ze maar weg te gaan en tegen hun opdrachtgevers te zeggen dat ze alles gedaan hadden wat hun was opgedragen. En dat deden ze ook. De zoon van Eëtion groeide op, en omdat hij dankzij de kist (kupselè) aan het gevaar was ontsnapt, kreeg hij de bijnaam Kypselos.

Kypselos werd volwassen en ging eens naar Delphi voor een orakel, waar hij een ambivalente uitspraak kreeg te horen. Hij putte er evenwel kracht uit, deed een gooi naar de macht in Korinthe en kreeg die ook. Het orakel luidde als volgt:

Vol van geluk is de man die thans in mijn huis zijn voet zet:

Kypselos, Eëtions zoon, koning van eervol Korinthe,

hij en zijn kinderen hebben geluk, maar de kleinzoons niet meer.

Aldus de uitspraak. En toen Kypselos alleenheerser was geworden, werd al snel duidelijk wat voor man hij was. Veel Korinthiërs werden door hem verbannen, velen werden door hem beroofd van hun bezittingen, en veruit de meesten werden beroofd van hun leven. Hij was dertig jaar aan de macht en bracht zijn levensdraad tot een mooi einde. Zijn zoon Periandros volgde hem op als alleenheerser.

Die Periandros was aanvankelijk milder dan zijn vader, maar na een conversatie door middel van boodschappers met de alleenheerser van Milete, Thrasyboulos, werd hij nog stukken bloeddorstiger dan Kypselos. Hij had namelijk naar Thrasyboulos een heraut gestuurd om te vragen op welke manier hij zijn zaakjes zo veilig mogelijk kon regelen om de stad op z’n best te besturen. Thrasyboulos nam de bode van Periandros mee de stad uit en stapte een ingezaaid veld op. Hij wandelde door het gewas en vroeg de heraut van alles en nog wat over zijn reis vanuit Korinthe. Tegelijkertijd keek hij voortdurend om zich heen naar korenaren die boven de rest uitstaken; die brak hij af en gooide hij weg, totdat hij op die manier het beste en rijkste deel van het gewas had vernietigd. Hij maakte zijn tocht af zonder enig advies te geven en stuurde vervolgens de heraut weg. Na zijn terugkeer in Korinthe werd hij meteen ondervraagd door Periandros, die erg benieuwd was naar de instructies. De heraut antwoordde dat hij geen enkel advies had gekregen, maar dat hij wel verbaasd was over de man op wie hij was afgestuurd: die was zo gek om zijn eigen bezittingen kapot te maken. Hij vertelde wat hij Thrasyboulos had zien doen, en Periandros begreep dat meteen als een verborgen advies van Thrasyboulos om de meest verheven burgers om te brengen.

Vanaf dat moment gedroeg hij zich als een ware tiran tegenover zijn burgers. Wat Kypselos bij zijn moordpartijen en vervolgingen nog achterwege had gelaten, dat voltooide Periandros. Op één dag ging hij zelfs zo ver dat hij alle vrouwen van Korinthe liet uitkleden, allemaal vanwege zijn eigen vrouw Melissa.12 Periandros had namelijk boden gestuurd naar het Dodenorakel bij de rivier de Acheron in Thesprotië om te vragen naar een schat die een vriend bij hem in bewaring had gegeven. De schim van Melissa verscheen, maar wilde niet zeggen op welke plaats de schat verstopt lag. Ze zei dat ze het koud had en naakt was omdat de kleren waarmee ze begraven was nooit verbrand waren. Als garantie voor Periandros dat zij daadwerkelijk zijn vrouw was, liet ze doorgeven dat hij zijn broden in een koude oven had gedaan. Deze boodschap werd gerapporteerd aan Periandros, en hij geloofde er heilig in vanwege de codetaal die alleen voor hem begrijpelijk was: hij had inderdaad gemeenschap met haar gehad toen ze al dood was.

Periandros liet meteen een bevel uitgaan dat alle vrouwen van Korinthe naar het heiligdom van Hera moesten gaan. Zij dachten dat het om een feest ging en kwamen in hun mooiste kleren, maar hij stuurde zijn bodyguards op hen af en dwong hen zich helemaal uit te kleden, de vrijgeboren vrouwen net zo goed als de dienaressen. Daarna gooide hij alle kleren op een hoop, stak die in brand en bad tot Melissa. Toen dat erop zat, liet hij de schim van Melissa opnieuw raadplegen. Zij vertelde hem toen waar de schat was opgeborgen.

In de meeste gevallen werden de tirannen na twee of drie generaties weer vervangen door een breder gedragen regering, vaak een combinatie van de traditionele adel en de nieuwe rijken. Zo ging het ook in Korinthe. Periandros’ neef Psammetichos (genoemd naar de filhelleense farao uit die tijd) had slechts drie jaar geregeerd toen hij vermoord werd. De oligarchische families die de macht overnamen, stelden in hetzelfde jaar de Isthmische Spelen in om de positie van Korinthe als leidende macht in Griekenland uit te dragen.

Welvarend Korinthe

In de Oudheid gold tirannie als een groot kwaad. Desalniettemin beleefde Korinthe zijn gouden eeuw onder leiding van Kypselos en Periandros. Dat kwam niet in de laatste plaats doordat zij de lokale productie van aardewerk stimuleerden, dat zo geliefd was dat er overal in het Middellandse Zeegebied scherven van zijn teruggevonden. Daarnaast werd de gunstige ligging van de stad nog verder uitgebuit en nam Korinthe het voortouw bij het ontwikkelen van de scheepvaart.

Korinthisch wijnschenkkannetje (ca. 580 v.Chr.). Typerend is de gelige kleur van het aardewerk en de beschildering met oriëntaliserende dierfiguren en florale vulornamenten. Staatliche Antikensammlung Berlijn.

De Atheense historicus Thoukydides staat aan het begin van zijn Historiën kort stil bij de vroegste geschiedenis van Griekenland. Na de Trojaanse Oorlog brak volgens hem een periode van politieke onrust en ingrijpende migraties aan, waardoor Griekenland zich niet kon ontwikkelen. Daarna volgden echter betere tijden. Hij moet daarbij in eerste instantie aan Korinthe denken.

Handelsstad Korinthe (Thoukydides, Historiën 1.13)

Griekenland werd machtiger en richtte zich meer dan voorheen op het verwerven van rijkdom. De steden kregen meer inkomsten en er kwamen overal tirannen aan de macht (daarvoor waren er erfelijke monarchieën met vastgelegde voorrechten). Griekenland legde zich toe op de zeevaart en zocht meer de zee op. De Korinthiërs hebben de naam een begin te hebben gemaakt met moderne scheepsbouw, en Korinthe zou de eerste plaats in Griekenland zijn waar triremen werden gebouwd. Het schijnt dat de Korinthische scheepsbouwer Ameinokles in opdracht van de Samiërs vier schepen heeft gebouwd; en het was ongeveer driehonderd jaar voor het eind van deze oorlog13 dat die Ameinokles daarvoor naar Samos ging. De eerste zeeslag in de geschiedenis was tussen Korinthe en Kerkyra, ongeveer veertig jaar daarna. Korinthe ligt op de Isthmos en daarom is het altijd al een handelsstad geweest. Vroeger hadden de Grieken op en buiten de Peloponnesos bijna altijd contact over land in plaats van over zee, en dus konden ze niet om Korinthe heen. Zijn macht was gebaseerd op rijkdom, zoals ook de oude dichters getuigen: die noemen de stad namelijk steevast ‘welvarend’. Toen de Grieken meer gingen varen, legden de Korinthiërs een vloot aan en maakten een eind aan de zeeroverij. Zo faciliteerden zij zowel de handel over land als over zee en konden Korinthe door hun inkomsten laten uitgroeien tot een machtige stad.

Naast de grote hoeveelheid kooplieden, investeerders, zeevaarders, handelaars, scheepsbouwers, toezichthouders, diplomaten en huurlingen trok de dubbele havenstad ook veel prostituees. Een van hen, Laïs, was zo beroemd dat we nu nog altijd meerdere gedichten bezitten die haar (duur gehuurde) kwaliteiten bezingen. Die gedichten staan vaak ook stil bij de vergankelijkheid van jeugd en schoonheid, zoals deze:

Grafschrift op Laïs (Antipatros van Sidon, Anthologia Graeca 7.218)

Badend in gouden en purperen weelde, met Eros steeds

samen; Kypris,14 hoe poezelig ook, heeft niet zo’n tedere huid.

Die vrouw, Laïs, bezit ik, ze kwam uit het zilte Korinthe,

blanker dan water van Peirenes doorzichtige stroom.

Zij was de aardse godin Kythereia, verzamelde nog meer

vrijers dan Helena eens, toen zij als bruid werd begeerd –

allemaal plukten ze Laïs’ gunsten en liefdesverdiensten.

Heerlijk walmt hier haar graf, geur van saffraan stijgt omhoog,

dronken van zoete parfum liggen hier haar welriekende botten,

uit haar glanzende haar golven wolken van geur.

Aphrodite bekraste haar lieflijke wangen in rouw en

akelig huilde haar zoon, Eros, geknakt door haar dood.

Als zij haar bed niet tot allemans-slaaf van de winst had gemaakt, had

Hellas om haar strijd gevoerd, net als om Helena ooit.

Er waren niet alleen prostituees in Korinthe die voor zichzelf werkzaam waren. In de periode van de tirannen en mogelijk ook later was een aantal dames van lichte zeden actief in de tempel van Aphrodite, gelegen boven op de Akrokorinth. Volgens Strabo (8.6.20) was de tempelprostitutie tamelijk groots opgezet: ‘De tempel van Aphrodite was zo rijk dat er meer dan duizend prostituees in dienst waren, die aan de godin geschonken waren door zowel mannen als vrouwen. Ook vanwege hen werd de stad druk bezocht en won Korinthe aan inkomsten. De kapiteins gaven namelijk bij hen met groot gemak hun geld uit. Daar komt ook het gezegde vandaan: “De reis naar Korinthe is niet voor ieder man.”’

De aantallen die Strabo noemt, zijn waarschijnlijk overdreven. Toch hebben we een fragmentarisch gedicht van Pindaros dat ook van een aanzienlijke schenking aan de tempel spreekt. Volgens Athenaios, onze enige bron voor dit fragment, had Xenophon van Korinthe de godin Aphrodite beloofd haar een stel prostituees voor haar tempel te schenken als hij succesvol zou zijn bij de Olympische Spelen. Pindaros schreef na Xenophons overwinningen een ode (zie pag. 23) en kreeg daarna van hem ook de opdracht een skolion te componeren, een lied voor na het offer en feestmaal. Pindaros zou zich ongemakkelijk hebben gevoeld bij het onderwerp, maar accepteerde de opdracht toch.

Een kudde meisjesbenen (Pindaros, fragment 122 Snell)

Jonge vrouwen, gastvrije dienaressen

van Overtuiging15 in het welvarende Korinthe,

jullie zijn het die de gele tranen van de verse wierook

branden, met jullie gedachten zo vaak boven

bij de hemelse moeder

van verlangens, Aphrodite,

Zij stond jullie, meisjes, toe zonder enige verwijten

de vrucht van zachte jeugd te plukken

in verrukkelijke liefdeslegers.

Noodzaak maakt alles goed (…)

Ik vraag me af, wat de heersers van de

Isthmos zullen denken als ik zo’n start maak met

een zoetbedoeld feestlied,

exclusief gewijd aan allemansvriendinnen.

Goud meten we met een zuivere toetssteen (…)

Meesteres van Cyprus, op jouw heilige terrein

heeft Xenophon een kudde van honderd

meisjesbenen gebracht om daar te grazen,

als dank voor de vervulling van zijn wensen.

De verfijning, weelde en elegantie van de stad vonden zelfs in de bouwkunst hun weerslag. Aan het eind van de vijfde eeuw v.Chr. werd in de tempelbouw een nieuwe zuil geïntroduceerd die de gehele Oudheid naast de oudere Dorische en Ionische zuilen bleef bestaan: de Korinthische zuil. De Romeinse bouwkundige Vitruvius legt de verschillen met de andere zuilsoorten uit en gaat ook in op de ontstaansgeschiedenis.

Een zuil als een slank meisje (Vitruvius, Over architectuur 4.1.1-10)

Corinthische zuilen hebben, afgezien van de kapitelen, dezelfde verhoudingen als Ionische zuilen. De hoogte van het kapiteel maakt ze in verhouding langer en ranker. De hoogte van Ionische kapitelen bedraagt namelijk slechts een derde van de zuildikte, maar bij de Corinthische zuil is het kapiteel even hoog als de zuil dik is. Er komt dus twee derde van de zuildikte bij en dat maakt dat de zuilen ranker zijn om te zien. De andere bouwdelen die op de zuilen rusten zijn bij de Corinthische orde ontleend aan de Dorische en Ionische bouwstijlen. De Corinthische orde zelf heeft nooit een eigen stijl van kroonlijsten of andere versieringen gekend. Zij werkt ofwel met mutuli (dakplaten) aan de kroonlijst en guttae (‘druppels’) aan de architraaf, zoals bij het Dorische triglyphen-systeem, ofwel met een gebeeldhouwd fries gedecoreerd met denticuli (getande sierranden) aan de kroonlijst, zoals bij de Ionische orde. Zo kwam er een derde bouwstijl voort uit de andere twee door de vernieuwing van het kapiteel. Want de namen van de drie bouwstijlen – Dorisch, Ionisch en Corinthisch – worden gegeven op grond van de zuilen.

Als eerste en oudste is de Dorische orde ontstaan. (…) Toen de mensen een tempel voor de god Apollo wilden bouwen met zuilen, zocht men naar de beste manier om dat te doen, aangezien de kennis van verhoudingen in de architectuur nog ontbrak. De zuilen moesten zowel geschikt zijn om de last te dragen alsook een zekere bevalligheid bezitten om te zien. Men mat de maat van een mannenvoet in verhouding tot de lengte van het been en dat bleek 1:6 te zijn. Deze zelfde verhouding paste men toen toe op de zuil: de dikte van de zuilvoet maal zes werd de lengte van de zuil, inclusief het kapiteel. Zo karakteriseerden de proporties van het mannelijk lichaam en de kracht en schoonheid van de Dorische zuil het begin van de bouwkunst.

Toen men later besloot een tempel voor Diana te bouwen, werd er gezocht naar nieuwe vormen en gebruikte men hetzelfde uitgangspunt om vrouwelijke elegantie te bereiken. De dikte van de zuil maakte men één achtste van de hoogte, waardoor de zuil langer leek. Bij wijze van schoen voegde men aan de zuilvoet de basis toe en als kapsel bracht men aan het kapiteel voluten aan, die als haarkrullen links en recht neerhingen, terwijl het middendeel versierd werd met guirlandes van bloemen als haren op het voorhoofd. Langs de hele schacht van de zuil brachten ze verticale groeven aan, zoals de plooien van een gewaad dat vrouwen dragen. Zo kwamen er twee verschillende soorten zuilen tot stand: één zonder opsmuk, met een sobere mannelijke uitstraling, de ander met vrouwelijke verfijning en sierlijke proporties. (…)

De derde orde, de Corinthische, imiteert de slankheid van een meisje, dat door haar jeugdige leeftijd en gracieuzere vormen lieflijker en sierlijker is om te zien.

Een Korinthisch kapiteel, gekenmerkt door de acanthusbladeren.

Het verhaal over de uitvinding van dat kapiteel is als volgt. Een Corinthisch meisje van huwbare leeftijd overleed aan een ziekte. Na haar begrafenis verzamelde haar voedster in een mand de speeltjes die het meisje tijdens haar leven dierbaar waren geweest en zette die op het graf. Om de voorwerpen in de open lucht te beschermen legde ze een dakpan op de mand. Toevallig had ze de mand neergezet boven de wortel van een acanthus. In de lente liep die uit en, door het gewicht dat op hem drukte, groeiden zijn bladeren en stengel langs de randen van de mand. Ze kwamen tevoorschijn rond de zijkanten van de dakpan, waarbij ze noodgedwongen grote krullen vormden vanwege het gewicht dat erop rustte.

Toevallig kwam Callimachus daar voorbij, die door de Atheners ‘Kunstsmelter’ genoemd werd vanwege het raffinement en de elegantie van zijn kunstwerken in marmer. Zijn blik viel op de mand en de teerheid van de ontluikende blaadjes eromheen. Getroffen door het vernieuwende van die vorm en stijl maakte hij voor de Corinthiërs zuilen naar dit voorbeeld en met deze verhoudingen. Op basis daarvan stelde hij de regels vast voor de Corinthische orde in de architectuur.

Romeins Korinthe

De Romeinse verovering van Griekenland was een langdurig proces, vooral vanwege de vechtlustige opstelling van de Makedoniërs. Toen de Romeinse politicus en generaal Titus Quinctius Flamininus in 197 v.Chr. de Makedonische koning Philippos V versloeg, brak een tweetal decennia van relatieve rust aan. Flamininus neemt dan het bestuur over van de Griekse staten, maar heeft tijdens de Isthmische Spelen van 196 een bijzondere boodschap voor het publiek.