Diagnosedrift

Hoe onze labelcultuur kinderen tekortdoet

Sanne Bloemink

AUP

Ontwerp omslag: bij Barbara

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6298 613 8

e-ISBN 978 90 4853 734 1

NUR 740 | 773

Uitgeverij AUP is een imprint van Amsterdam University Press.

© S. Bloemink / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2018

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Inhoud

Voorwoord: Mania diagnostica activa (MDA)

Paul Verhaeghe

Inleiding: De gelukkigste kinderen ter wereld

1. De wereld van het gemiddelde

2. Klassen vol ‘probleemkinderen’

3. Twee kanten van de medaille

4. Digital natives

5. Complexer dan het universum

6. Gezondheidspolitiek

7. Het getemde lichaam

8. Blik naar buiten

9. Schatten: de bal bij ons

Dankwoord

Veelvoorkomende diagnosen onder kinderen

Boeken die mij inspireerden

Voorwoord: Mania diagnostica activa (MDA)

Paul Verhaeghe

Sommige boeken zijn echt nodig, je kan alleen maar hopen dat zo’n boek veel mensen bereikt en vervolgens aan het denken zet. Diagnosedrift is daar een voorbeeld van. Je koestert die hoop omdat je, samen met veel anderen, wil begrijpen wat er aan de hand is en vooral, hoe we dat kunnen verhelpen. Onze kinderen, zowel in Nederland als in Vlaanderen (in Wallonië minder, de Franstalige Belgen ontsnappen vooralsnog aan de angelsaksische diagnostische manie), krijgen steeds meer ziektebeelden opgespeld, slikken steeds meer medicijnen en vertonen steeds vaker gedragsstoornissen. Hetzelfde geldt ook voor ons, volwassenen, maar daar gaat het nu even niet over.

Medicalisering en individualisering, als dubbele verklaring duiken beide ideeën snel op. Ze volstaan niet. Met medicijnen is op zich niks verkeerd. De verklaring van de bejaarde Amerikaanse filmregisseur John Huston voor zijn relatief goede gezondheid luidde ‘Pills and doctors’. Met individualisering ook niet, of wou u terug naar de verzuiling en de verstikkende conventionaliteit van niet eens zo lang geleden? Individualisering wordt een probleem als het een andere benaming wordt voor eenzaamheid. Medicalisering is een fout als het niet-medische problemen tot ziekte verklaart en deze vervolgens gaat aanpakken met medicijnen.

We kunnen er niet omheen: kinderen confronteren ons met moeilijkheden die er een generatie geleden niet of niet op die manier waren. Moeilijkheden in de klas, thuis en op straat, hoofdzakelijk op het vlak van gedrag en sociale vaardigheden. Traditioneel hebben we drie manieren om dergelijke moeilijkheden te begrijpen: psychologisch (het kind heeft een mentale stoornis), pedagogisch (er loopt iets grondig fout in de opvoeding), sociaal (het zijn effecten van het opgroeien in een achterstandswijk). Pas heel recent is daar een vierde verklaring aan toegevoegd: dat kind is ziek, er ontbreekt een stofje (of er is net iets te veel van) in zijn hersenen. Dus: pilletje erin. Wanneer het probleemgedrag daardoor daalt, kloppen we ons op de borst. ‘Zie je wel?’

En nu de koude douche. Er is geen enkel, maar dan ook geen enkel bewijs voor het medische karakter, laat staan voor de medische oorzaken van wat de huidige psychiatrie veiligheidshalve ‘stoornissen’ noemt (de term ‘ziekte’ wordt vermeden, de Amerikaanse auteurs van het gezaghebbende psychiatrische handboek, de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM), willen geen juridische klachten aan hun broek). Veel hypotheses, veel mooie promoplaatjes van de hersenen, dat wel. Geen bewijs. De pillen verminderen het ongewenste gedrag – over de neveneffecten zwijgen we.

Het bewustzijn over de kloof tussen overtuiging en wetenschappelijk bewijs neemt toe, maar voorlopig komt er geen kentering in wat Sanne Bloemink terecht labelt als ‘diagnosedrift’ – als nieuwe stoornis verdient Mania diagnostica activa (MDA) stellig een plaatsje in de volgende editie van de DSM. Wat is de verklaring daarvoor? In haar boek wijst de auteur er twee aan. De menselijke soort wil alles kunnen verklaren, want wat we niet begrijpen, lokt angst uit. Weten-schap is weten in schapjes, vandaar onze voorliefde voor classificaties. Dat we daarbij verklaren verwarren met benoemen of zelfs beschrijven, verliezen we heel snel uit het oog. ‘Mijn kind let niet op en zit niet stil, want het heeft ADHD’, luidt in de volledig uitgeschreven versie: ‘Mijn kind let niet op en zit niet stil, want het heeft de let niet op en zit niet stil-stoornis’ – een cirkelredenering van je welste. Met letterwoorden draaien we onszelf een geruststellend rad voor de ogen. We hoeven ons geen vragen meer te stellen bij het o zo moeilijke gedrag van ons zoontje, eindelijk weten we wat het is!

Dat brengt me bij de tweede, nog veel belangrijkere reden waarom de diagnosedrift en de bijbehorende medicalisering blijft aanhouden. Nagenoeg elke ouder voelt zich schuldig wanneer zijn kind problemen vertoont – ‘Wat heb ik verkeerd gedaan?’ In deze tijden van een naïef geloof in de maakbaarheid van de mens, weegt de vraag nog zwaarder en wordt het schuldgevoel nog groter. De kans is groot dat de ouder op zoek gaat naar medeschuldigen, en die zijn snel gevonden: de school, de docenten, die er niet in slagen de juiste houding aan te nemen. De hete aardappel wordt doorgeschoven, maar op de achtergrond blijft het schuldgevoel knagen. Op dat ogenblik komt een diagnose, toegekend door een expert, als een geschenk uit de hemel en al helemaal indien vergezeld door de belofte van een bijna instant oplossing. Niemand hoeft zich nog schuldig te voelen, gewoon brute pech, en kijk, er is zelfs een pilletje voor. Dit is dé verklaring waarom veel ouders de labels van hun kinderen met hand en tand blijven verdedigen, overigens samen met heel wat docenten.

De laatste tijd horen we andere geluiden, en gelukkig maar. De onderbouwde bedenkingen van kritische wetenschappers zowel bij de diagnose als de behandeling vinden steeds meer gehoor. Dat het over psychologische moeilijkheden gaat, is vanaf het begin duidelijk. Dat een aantal van de problemen verdwijnt bij een pedagogische aanpak met ‘meer structuur’ (een eufemisme voor meer autoriteit, een vies woord in Nederland) is ondertussen ook duidelijk. Maar dit volstaat niet, de moeilijkheden bij kinderen en jongeren, zoals weerspiegeld in de diagnosedrift, hebben niet alleen maar psychologische en pedagogische oorzaken, die zitten dieper. Het hedendaagse accent op het biologisch-neurologische individu maakt dat we het nochtans overduidelijke verband tussen gedrags- en emotionele stoornissen bij kinderen en hun voorgeschiedenis van fysiek, emotioneel en seksueel misbruik over het hoofd zien. Net zoals er veel te weinig aandacht gaat naar de gevolgen van opgroeien in een sociaal zwakke omgeving. Dit past niet in de huidige medische blik en de bijbehorende individualisering.

Daarmee zijn we terug bij af, medicalisering en individualisering, als effecten van een maatschappelijke evolutie die nu een keerpunt bereikt heeft. Ongeveer alle maatschappijkritische auteurs kwamen de voorbije jaren tot dezelfde conclusie: een maatschappij die burgers reduceert tot klanten, die diensten (onderwijs en zorg) verwart met producten, die uit een verzameling elkaar onderling beconcurrerende ZZP’ers bestaat, met ‘excelleren’ als ideaal en financieel succes als bewijs daarvoor, zulk een maatschappij delft haar eigen graf. De kloof tussen winnaars en verliezers blijft groeien, en helaas worden de effecten daarvan het eerst zichtbaar bij de meest kwetsbaren, onze kinderen en jongeren, maar ondertussen ook bij veel volwassenen. Daar bestaat geen pilletje voor.

De bewustwording hiervan is een noodzakelijke stap naar verandering en dit boek zal daar ongetwijfeld aan bijdragen. De laatste jaren zie ik steeds meer projecten bottom-up ontstaan, waar mensen opnieuw op zoek gaan naar verbinding, gaande van gemeenschappelijke stadstuintjes, naschoolse kinderopvang tot politieke burgermanifesten. Het belangrijkste project is een leefbare samenleving voor onze kinderen.

Inleiding: De gelukkigste kinderen ter wereld

Nederlandse kinderen zijn de gelukkigste ter wereld, hoor ik keer op keer. Dat is natuurlijk goed nieuws. Sterker nog: het is een van de redenen dat mijn man en ik besloten na een lang verblijf in New York weer terug te gaan naar Nederland. Die Nederlandse, ontspannen sfeer leek ons fijn voor onze kinderen die toen acht, vijf en drie waren. Van internationale vrienden die in Nederland wonen, horen we ook telkens weer dat het hier zo goed toeven is. ‘Especially for the kids, this is the best place for them to grow up!’

Ja, er pleit veel voor Nederland: kinderen kunnen op veel plekken buiten spelen in mooie speeltuinen, al het groen op straat komt zonder morren uit de pot van gemeenschappelijk geld en de criminaliteit is relatief laag. In vergelijking met veel andere landen is het openbaar vervoer uitstekend, bijna alle scholen zijn gratis en ook voor vervolgonderwijs hoef je niet al bij de geboorte een spaarrekening te openen. Allemaal zaken die worden meegenomen in (internationale) onderzoeken over kindergeluk en die bijdragen aan de positieve uitkomsten ervan.

En die relaxte sfeer? Die is er ook. In de speeltuin bij ons om de hoek staan in ieder geval elke vrijdagmiddag vaders en moeders met een biertje in de hand gezellig bij te kletsen. Kinderen spelen in de zandbak tussen de peuken en moeten de ouders vooral niet te veel lastig vallen. ‘Kom op, samen spelen! Mama is even aan het praten.’ Een New Yorkse vriendin kon het amper geloven. In New York zou een dergelijk tafereel ondenkbaar zijn. Ik moest haar een video sturen als bewijs. Haar reactie: ‘Wow, so relaxed!’

Toch sijpelde in de loop der jaren steeds meer verontrustend nieuws over Nederlandse kinderen bij mij binnen. Een greep uit de berichten van de afgelopen tijd.

Kinderen spelen steeds minder buiten, zitten veel te vaak op hun telefoon en lezen geen boeken meer. Ze schelden elkaar uit voor homo, hebben geen interesse in kinderen die anders zijn dan zij en raken gestrest en overspannen van Citotoetsen en selectietrainingen. Ze lijden wel degelijk onder het grote aantal scheidingen en niet alle samengestelde gezinnen worden zulke gezellige patchwork units als die in de populaire Amerikaanse serie Modern Family.

Dergelijk nieuws ging gepaard met berichten over een explosief stijgend aantal diagnosen en labels onder kinderen. Zo is het aantal recepten voor ADHD-medicatie (methylfenidaat) voor jeugdigen van vier tot achttien jaar in een periode van tien jaar (2003-2013) verviervoudigd (Gezondheidsraad, 2014). In 2015 slikte 4,3 procent van de kinderen tussen de vijf en vijftien jaar ADHD-medicatie (91.000 kinderen). En in 2016 zei 3,5 procent van de ouders van kinderen tussen de vier en twaalf jaar dat hun kind autisme heeft ‒ terwijl wereldwijd de prevalentie van autisme tussen de 0,6 en 1 procent ligt. De cijfers zijn de afgelopen jaren weliswaar iets gedaald, maar ze blijven verontrustend hoog.

Uit ander onderzoek kwam naar voren dat bij 30 procent van de scholen in het basisonderwijs 10 tot 19 procent van de leerlingen de eindtoets deed met een dyslexieverklaring. Terwijl dyslexie volgens verschillende wetenschappers voorkomt bij 3 tot 5 procent van de leerlingen. In 2013 had één op de vijf jongeren in het voortgezet onderwijs emotionele problemen. Hoe ouder de jongeren, des te meer emotionele problemen. Vooral angststoornissen en depressie komen veelvuldig voor (HBSC-onderzoek, 2014).

Daarnaast oefenen ouders steeds meer druk uit om hun kinderen te laten presteren. Uit een enquête van vakbond CNV Onderwijs en het tv-programma EenVandaag (maart 2018) bleek dat drie op de vier leerkrachten van groep 7 en 8 de afgelopen twee jaar onder druk is gezet door ouders om een hoger schooladvies te krijgen voor hun kind. Het gaat dan om intimideren, bedreigen, schelden of dreigen met juridische stappen.

Die nadruk op prestatie blijkt ook uit het groeiende schaduwonderwijs, zo is te lezen in een recent boek van onderwijskundige Louise Elffers (De Bijlesgeneratie, 2018). Steeds meer ouders betalen voor bijles, huiswerkbegeleiding en Citotrainingen. En ook het particulier onderwijs is bezig aan een gestage opmars. Uiteraard is dit alleen weggelegd voor ouders die het kunnen betalen.

Zelfs in het weekend moeten kinderen presteren: op het sportveld worden ouders gemaand zich rustig te houden langs de lijn, geen ruzie te maken met de scheidsrechter en vooral niet te hard te schreeuwen. ‘Geef kinderen hun spel terug’ is de slogan van een recente SIRE-campagne.

‘De mentale druk op jongeren en jongvolwassenen neemt dusdanig toe dat hun gezondheid eronder dreigt te lijden.’ Daarvoor waarschuwt het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) in een onlangs verschenen rapport over de toekomst van de gezondheid in Nederland (juni 2018).

Wat is er met die relaxte sfeer in Nederland gebeurd? Onder hoeveel druk staan onze kinderen eigenlijk? En wat doet dit met hen? Zijn ze wel zo gelukkig? Zou er een verband zijn tussen de opgevoerde druk en de toenemende labeling van kinderen? Als we immers zó veel vragen van kinderen, dan is een diagnose voor hen misschien wel de enige uitweg om nog ‘mee te mogen doen’.

Ik vroeg het me de afgelopen jaren regelmatig af en schreef verschillende artikelen over deze onderwerpen. Waarbij ik merkte dat veel ouders en opvoeders niet bepaald zitten te wachten op een label voor hun kind. In praktische zin kan een diagnose hen echter wel helpen om goede hulp en erkenning voor de problemen te krijgen. Ik sprak verschillende ouders die te maken kregen met een mogelijke diagnose voor hun kind en die merkten dat ze maar heel weinig wisten over de totstandkoming van zo’n diagnose. Terwijl het officiële etiket wél grote gevolgen kan hebben voor de toekomst van hun kind.

De échte inspiratie voor het schrijven van dit boek kwam uiteindelijk van Floortje Scheepers, destijds medisch hoofd van de afdeling Psychiatrie aan het UMC Utrecht, inmiddels tevens benoemd tot hoogleraar Innovatie in de zorg aan diezelfde universiteit.

‘Al die kinderen die met een probleem het ziekenhuis binnen lopen en met een label weer naar buiten gaan.’ Floortje vond het verschrikkelijk om te zien hoe het aantal diagnosen onder kinderen maar bleef groeien. Zonder dat al die kinderen zelf iets te kiezen hebben. En zonder dat ze het gevoel had dat ze kinderen hielp met zo’n diagnose. ‘We zijn helemaal verkeerd bezig,’ verzuchtte ze tijdens een van de gesprekken die ik met haar voerde. Ze wees op de beperkte blik waarmee we naar kinderen kijken. Met die blik persen we kinderen allemaal in een steeds strakker keurslijf van normaliteit en geven we geen ruimte aan andere vormen van intelligentie en kracht. ‘Dit moet echt anders.’

Het lastige was dat Floortje zelf als psychiater als het ware in het hol van de leeuw zat. Ze had wel eens overwogen om de handdoek in de ring te gooien, zo frustrerend was haar werk soms. Maar ze besloot juist het tegenovergestelde te doen: ze ging proberen om het systeem, dat als een logge tanker doorvaart, bij te sturen.

Hopelijk kan dit boek daar eveneens een klein steentje aan bijdragen. Want die tanker sturen wij: ouders, opvoeders, leraren, psychologen, psychiaters en al die anderen, met ons allen. Het voortdurend zoeken naar schuldigen, een irritant trekje van het Nederlandse publieke debat, wil ik hier vermijden. Volgens mij hebben de meeste ouders, leraren, psychologen, psychiaters en overheidsfunctionarissen het beste voor met kinderen. Bovendien brengt het toedelen van schuld ons niets verder. De beschuldigde komt terecht in de verdedigingsstand waardoor het debat verder verstart. Alleen al het gebruik van het woord label maakt sommige mensen bijvoorbeeld razend. (‘Alsof de ziekte van mijn kind geen echte ziekte is!’) Bovenop het trauma van de diagnose lijkt dan een nieuw trauma te ontstaan, veroorzaakt door een gebrek aan erkenning.

Ik wil hier proberen om het anders aan te pakken. Om weg te blijven van de schuldvraag en in plaats daarvan het uiterst complexe proces van medicalisering onder kinderen, dat veel dieper gaat dan de individuele keuzes van opvoeders, leraren of psychiaters, en dat onderdeel is van verschillende maatschappelijke onderstromen, zo voorzichtig mogelijk te ontrafelen. Het doorgronden van de toenemende diagnosedrift is namelijk de eerste stap richting verandering. Alleen als we dit proces écht gaan begrijpen, kunnen we beginnen verantwoordelijkheid te nemen.

In de volgende hoofdstukken benader ik het onderwerp daarom vanuit verschillende gezichtspunten: ouders en opvoeders, psychiaters en psychologen, leraren en pedagogen. Om uiteindelijk te komen tot een beter perspectief op opvoeding en onderwijs, een perspectief dat kinderen (én ons) hoop biedt en ze voorbereidt op de uitdagingen van een onzekere toekomst.

1. De wereld van het gemiddelde

Iedere jonge ouder kent de lichte spanning die gepaard gaat met een eerste bezoek aan het Centrum voor Jeugd en Gezin (vroeger het consultatiebureau). Je pelt je goed ingepakte baby uit verschillende lagen kleding en zit in de wachtkamer met een bijna bloot aapje op schoot. Als je aan de beurt bent, moet hij op een soort tafel liggen waar hij wordt gemeten en gewogen. ‘Hij is goed aangekomen,’ hoor je en dat klinkt uit de mond van de arts als een compliment aan jou. Goed gedaan! Want te weinig aankomen is niet goed, maar te veel ook niet. Zit jouw kindje boven aan de curve of zelfs erbuiten? Dan wordt daar een aantekening van gemaakt.

Je krijgt te horen dat de verhouding van lengte en gewicht kan variëren en dat er in de getoonde grafiek een gearceerd gebied is dat ‘normaal’ is. En hoewel je er zelf weinig invloed op hebt, begrijp je meteen dat jouw baby in dit gebied moet blijven, binnen de bandbreedte van die grafiek, binnen de grenzen van de normaliteit. Welkom: je bent als ouder binnengetreden in de wereld van de gemiddelden.

Want die bandbreedte wordt in het verdere leven van jouw kind steeds nauwkeuriger omschreven en uitgewerkt. Van lengte en gewicht tot concentratievermogen en sociale capaciteit. Bij elke beoordeling wordt jouw kind vergeleken met een gemiddelde. Maakt het kind voldoende oogcontact? Is het kind onrustig? Kan het kind op tijd lezen? Dergelijke vragen worden beantwoord aan de hand van vergelijkbare bandbreedtes van normaliteit. Die liggen niet vast; wij bepalen die. Want wat is precies onrustig? Wat is op tijd? En wanneer is oogcontact voldoende? Wat is het gemiddelde? En vooral: hoe groot is het gebied om dat gemiddelde heen? Die vraag is een stuk subjectiever als het gaat om geestelijke gezondheid, maar ook bij lichamelijke ziekte bepalen wij zelf uiteindelijk wat normaal is en wat ziek. Als de grenzen worden opgerekt bij het stellen van een diagnose en een ziekte dus sneller wordt vastgesteld, spreekt men in de medische literatuur wel van diagnosedrift.

Diagnostic drift

In het begin van deze eeuw was een stijging te zien van het aantal gevallen van huidkanker. Lang werd aangenomen dat dit kwam door een verhoogde blootstelling aan uv-straling. En dit was ook een van de redenen. Maar in 2009 verscheen een studie in de British Journal for Dermatology waarin de onderzoekers concludeerden dat een groot deel van de toename in het aantal melanoomdiagnosen werd veroorzaakt door diagnostic drift. De plekken waar meer melanomen werden gevonden, waren niet de plekken waar veel zonlicht kwam. Het leek meer voor de hand te liggen dat de criteria om tot de diagnose huidkanker te komen waren opgerekt, waardoor steeds meer afwijkingen kanker werden genoemd. Dermatologen waren steeds meer beginstadia van de ziekte gaan classificeren als kanker onder het mom van better safe than sorry. Waarbij uit het oog werd verloren wat de diagnose kanker precies deed met al die mensen. Daarnaast werden de beperkte middelen wellicht niet altijd ingezet om de patiënten die het écht nodig hadden te behandelen.

De onderzoekers bevalen aan om de behandeling van melanoom in een vroeg stadium te heroverwegen, om op zoek te gaan naar betere methoden voor diagnostiek om een vroeg stadium van huidkanker te onderscheiden van kwaadaardige melanomen, en vooral ook om de oorzaken van huidkanker beter te onderzoeken.

Spraaktherapie

Ik woonde lange tijd in New York waar de ontwikkeling van mijn zoon en twee dochters, net als in Nederland, nauwkeurig werd bijgehouden. Toen Teuntje, mijn middelste dochter, met twintig maanden nog steeds een vocabulaire had dat niet verder reikte dan het woord baby, begon de kinderarts zich zorgen te maken. Tijdens het consult in de bloedhete spreekkamer zweette ik peentjes. ‘The cow says?’ vroeg de dokter. ‘Baby!’ riep Teuntje. ‘The sheep says?’ ‘Baby!’ was haar antwoord. ‘What is your name?’ ‘Baby!’ Teuntje keek er telkens erg vrolijk bij, maar ik zag de arts haar wenkbrauwen fronsen. Volgens haar werd het duidelijk tijd voor intensieve spraaktherapie, want dit was absoluut niet normaal voor een kind van twintig maanden. Er was sprake van een forse taalachterstand. Teuntje was uit de curve gevallen.

Ik schrok en kwam direct met excuses. Teuntje werd tweetalig opgevoed: wellicht dat dit te maken kon hebben met haar ‘achterstand’? Misschien hadden we Teuntje wel iets minder aandacht gegeven dan de oudste? Het is immers moeilijk om voortdurend je aandacht te verdelen over twee kinderen. En Teuntje was bij haar geboorte ook nog eens heel ziek geweest. Zou dat ermee te maken kunnen hebben?

De kinderarts was echter ongevoelig voor mijn excuses en gaf me het nummer van een spraaktherapeut waar kinderen met spraakproblemen op weg worden geholpen. Dit was een onderdeel van het zogeheten early intervention program, een gratis programma voor kinderen tot vier jaar. ‘Het is gratis,’ zei ze, ‘dus alleen al daarom moet je het gewoon doen. Als jij denkt dat er geen probleem is, dan krijgt je dochter in ieder geval gratis extra aandacht voor taal. En dat kan je later weer helpen bij de aanmelding voor scholen.’ (Het aanmeldproces voor scholen in New York is zeer competitief.)

Hoewel de arts het grote belang van spraaktherapie dus onderstreepte, heb ik het nummer nooit gebeld. Langzamerhand ging Teuntje een paar woordjes zeggen, en mijn man en ik besloten het even op zijn beloop te laten. Na vier maanden moest ik terug voor controle. Ik was nerveus, want als Teuntje weer alleen maar ‘baby’ zou uitroepen, zou ik vast en zeker op het matje worden geroepen als slechte moeder die haar kind de kans op broodnodige extra taalaandacht door de neus had geboord. Achteraf denk ik wel eens dat Teuntje mijn stress goed heeft aangevoeld, want tijdens dit consult gaf ze totaal onverwacht, in keurig Engels antwoord op alle vragen van de kinderarts. Ze wist zelfs wat de kikker zegt (‘ribbit, ribbit’)! Pfff… Saved by the bell.

Sterrenbigdata

Om de precieze locatie van sterren te bepalen maakten astronomen in het begin van de negentiende eeuw gebruik van verschillende metingen. Het probleem daarbij was dat iedere meting net een klein beetje afweek van de vorige. De vraag rees vervolgens welke meting nu het meest betrouwbaar was en dus moest worden gebruikt. Om dit probleem op te lossen gebruikten astronomen de methode van gemiddelden: alle verschillende metingen werden gecombineerd tot een enkele gemiddelde meting, die uiteindelijk dichter lag bij de werkelijkheid dan alle afzonderlijke, individuele metingen. Een soort negentiende-eeuws gebruik van sterrenbigdata. Het gebruik van deze big data in de astronomie leidde tot de conclusie dat de gemiddelde meting ook altijd de meest accurate is.

Adolphe Quetelet was een Belgisch wiskundige en astronoom die leefde in diezelfde tijd en overtuigd was geraakt van de kracht van het gemiddelde. Zijn belangrijkste bijdrage aan de wetenschap was dat hij de statistische bigdatamethoden uit die tijd besloot toe te passen op de sociale wetenschappen, en dus op de mens. Hij begon de mens vast te leggen in talloze metingen. Zo analyseerde hij een dataset met de borstomvang van duizenden Schotse soldaten om vervolgens te komen tot een gemiddelde borstomvang van ‘de Schotse soldaat’. Niet alleen was deze borstomvang de gemiddelde omvang, in de ogen van Quetelet kwam deze borstomvang tevens het dichtst bij de ideale, natuurlijke borstomvang van een Schotse soldaat. Hoe meer soldaten werden opgemeten, hoe nauwkeuriger het gemiddelde kon worden berekend, en hoe dichter Quetelet dacht te komen bij de waarheid. Net zoals dit in de astronomie gold. De individuele mens vertoonde misschien afwijkingen, maar de gemiddelde mens was perfect. Hij noemde deze ideale mens l’homme moyen.

Quetelet mat lengte, gewicht (hij is de grondlegger van het nog steeds veelgebruikte BMI) en gezichtskleur. Hij mat het aantal geboorten per jaar, het aantal mensen dat in armoede leefde, het gemiddelde aantal suïcides per jaar. En telkens verhief hij het gemiddelde tot de norm en werd alles wat van dit gemiddelde afweek bestempeld tot afwijkend. Hoewel we het gemiddelde niet meer als absoluut ideaal zien (mensen willen tegenwoordig liever bovengemiddeld slim, knap en leuk zijn), hebben de ideeën van Quetelet tot op de dag van vandaag grote invloed op de manier waarop we mensen meten, beoordelen en afzetten tegen een ideaal gemiddelde.

Een kind wordt in zijn verdere leven voortdurend bekeken, beoordeeld en geplaatst in de grafiek waar het als baby begon. Niet alleen fysiek, maar ook geestelijk. En als het kind buiten de bandbreedte valt, dan kan het gebeuren dat je als ouder of opvoeder te maken krijgt met een diagnose. Is een kind te druk of te ongeconcentreerd? Wellicht heeft het ADHD. Maakt een kind te weinig contact? Misschien valt het binnen het spectrum van autisme. Voelt een kind zich vaak down? Mogelijk is het depressief.

Dat bekijken en beoordelen gebeurt niet in de laatste plaats door onszelf. Opvoeders krijgen een vracht aan informatie over zich uitgestort middels opvoedboeken, magazines, via school, van andere opvoeders. Tegen de tijd dat je kind naar school gaat, weet je al zo veel meer dan toen ze net was geboren. We hebben allemaal wel eens online antwoorden gezocht op dringende opvoedvragen. Tot welke leeftijd is bedplassen normaal? Wanneer moet mijn kind de speen afwennen? Is mijn dochter hoogsensitief? Waarom is mijn zoon zo onrustig? Op internet krijgen we te horen waar de grenzen liggen. Wat normaal is en wat afwijkt.