Begrijp jij Amerika nog?

Frans Verhagen

AUP

Afbeeldingen omslag: President Donald Trump spreekt het Congres toe in Washington, in 2017 (Associated Press, Jim Lo Scalzo, met dank aan Hollandse Hoogte) & Barack Obama spreekt het Congres toe in Washington, in 2009 (Associated Press, Jason Reed, met dank aan Hollandse Hoogte)

Foto auteur: Cora Hendriks

Ontwerp omslag: Sander Pinkse Boekproductie

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6298 643 5

e-ISBN 978 90 4853 769 3 (pdf)

e-ISBN 978 90 4853 770 9 (ePub)

NUR 680

Uitgeverij AUP is een imprint van Amsterdam University Press.

© F. Verhagen / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2018

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Inhoud

Voorwoord

Deel 1 Wat Amerika Amerikaans maakt

De kaart op tafel

Wat maakt iemand een Amerikaan?

Een federatie van staten

Don’t know much about history

Dynamisch conservatisme

Individualistische conformisten

De haat-liefdeverhouding met de overheid

Patriottisme, volksliederen en vlaggen

Land van immigranten

Geloven in Amerika

Diepgeworteld racisme

Seks en seksualiteit

Amerika en de wereld

De wapengekte

Samenzweerderitis en alternatieve feiten

Deel 2 De Amerikaanse droom bedreigd

De vrije markt van lobbyisten

De bedreigde middenklasse

Waar zijn de banen gebleven?

Inkomensongelijkheid

Mobiliteit en meritocratie

Armoede in het rijkste land van de wereld

Verslaafd Amerika

Verzorgingsstaat

Obamacare en zijn vijanden

Het prison-industrial complex

Immigratie als probleem

Boze blanke Amerikanen

Deel 3 Het politieke systeem

Een democratisch paradijs?

Populisme is niets nieuws in Amerika

Politieke partijen

Het do-nothing Congres

Het Supreme Court

Presidentiële macht

Presidentieel materiaal

Dat vreemde kiesstelsel

Deel 4 Het Amerika van Donald Trump

De winnende campagne

De verliezende campagne

Wat had kunnen zijn en wat is

Aanzien in de wereld

Epiloog: Begrijpen we Amerika nog?

Noten

Index

Over de auteur

Voorwoord

Zoals vrijwel iedereen was ik op 9 november 2016 stomverbaasd dat de Amerikanen de dag tevoren een horkerige, onbeschofte, onwetende onroerendgoedboer tot president hadden gekozen. Nou ja, niet alle Amerikanen, niet eens de meeste Amerikanen, maar toch meer Amerikanen dan je ooit had kunnen denken. Voor Donald Trump voldoende om te winnen.

Hoe had ik dit kunnen missen? Ik ben al bijna veertig jaar met Amerika bezig, ik heb in New York gestudeerd en in Washington gewerkt als correspondent. Als journalist heb ik het hele land rondgereisd. Mijn vrouw komt uit Los Angeles, en Californië is nu mijn Amerikaanse thuisstaat. In de aanloop naar de verkiezingen had ik artikelen geschreven over de boze blanke kiezer, wat ‘great’ nu eigenlijk betekende, over de vraag of Amerika op zijn retour was en over Hillary Clinton. Ik zag het, maar tegelijk zag ik het niet. Want afgezien van een doorwaakte nacht een week voor de verkiezingen had ik de kans op een overwinning voor Donald Trump gebagatelliseerd.

Ik zeg altijd dat Amerika het bekendste onbekende land is: een samenleving die we denken te kennen omdat we er dagelijks over praten, omdat de VS de media domineert, omdat we met het land een onverklaarbare affiniteit hebben. Maar tegelijk blijft het een ondoorgrondelijke samenleving, die in al zijn bekendheid raadselen blijft opwerpen. Ik wist dat je om het land te kennen, er langere tijd gewoond moest hebben, dat je de vezels van de samenleving gevoeld moet hebben.

Natuurlijk heeft ook dat zijn beperkingen. Ik weet niet wat het is om arm op te groeien in de Appalachen of rijk in San Francisco. Maar toch, ik meende het een en ander te weten. Ik bezocht 49 van de 50 staten, ik schreef over zowat alle aspecten van de samenleving, wijdde er verscheidene boeken aan. Ik verdiepte me in de geschiedenis en specifieke aspecten van Amerika, zoals immigratie en integratie, mijn kennis verruimend van dat vreemde land, zo dichtbij en toch zo veraf. Mijn familie woont er en veel van mijn vrienden. De socioloog in mij zag en ziet een onderzoeksobject dat nooit al zijn geheimen zal prijsgeven.

Een van de dingen die je leert als correspondent in een ander land is dat je niets vanzelfsprekend moet achten. Je dient je vooroordelen en de ervaringen waarmee je in Nederland ben opgegroeid in de ijskast te zetten en open te staan voor mensen met heel andere vooroordelen en ervaringen. Je zult zeggen: daar hoef je geen correspondent voor te zijn. Dat klopt, maar het vertalen van je dagelijks leven in een ander land naar het land waar je vandaan komt, is een verhaal apart. ‘Lost in translation’ is een gevleugelde kreet over de moeite die dat ook de beste correspondenten kost. We proberen het met een open blik, met een permanent bewustzijn van oogkleppen of kortzichtigheid.

Ik dacht Amerika wel te begrijpen, maar nu werd Donald Trump president van het land waarvan ik houd, ook al is die liefde niet onvoorwaardelijk. Ik realiseerde me dat ik een van mijn vuistregels voor Amerika was vergeten, een regel waarmee ik vrienden regelmatig op de kast kan krijgen, al geven ze wel toe dat er wel iets inzit. De vuistregel is deze: onderschat nooit de capaciteit van Amerikanen om domme dingen te doen. Maar je hoeft niet dom te zijn om domme dingen te doen. Misschien zijn die juist heel rationeel, verstandig en begrijpelijk als je het perspectief neemt van degene die ze doet.

Ook voor iemand die denkt Amerika te begrijpen is de vraag in de titel van dit boek gerechtvaardigd. Begrijp ík Amerika nog? Dit boek probeert met een open blik het Amerika van Donald Trump te plaatsen. Het is verleidelijk om in het Trump-tijdperk volledig te worden opgeslorpt door de capriolen van de 45ste president. Dat is te gemakkelijk, want al zegt Trumps verkiezing en de uitoefening van zijn presidentschap wel degelijk het een en ander over Amerika, er zijn zoveel andere kanten, bekend en onbekend. Ik hoop in dit boek zoveel mogelijk van die kanten te belichten.

Ik heb dit boek zo opgebouwd dat de delen gaan van het algemene naar het meer specifieke: van wat Amerika kenmerkt naar de verkiezing en het presidentschap van Donald Trump. In deel 1 komen de eigenschappen van Amerika en van ‘de Amerikaan’ aan de orde. In deel 2 kijken we naar de sociaal-economische ontwikkelingen van de afgelopen decennia en de gevolgen daarvan voor de Amerikaanse samenleving. In deel 3 ligt het politieke systeem onder het vergrootglas, de structuur zoals de grondwet die heeft opgezet, en de praktische gevolgen ervan 240 jaar later. In deel 4 kunnen we met de kennis van de eerdere delen verklaren waarom Amerika in 2016 koos voor Donald Trump als zijn nieuwe president. We kijken hoe dat zich verhoudt tot de eigenschappen van Amerika die we eerder hebben gezien, wat de keuze voor Trump betekent en wat de praktische gevolgen waren in Trumps eerste jaar. In de epiloog vat ik dat alles samen in het antwoord op de vraag: Begrijp jij Amerika nog?

Dit boek werd afgesloten op 14 december 2017.

Deel 1

Wat Amerika Amerikaans maakt

In dit deel zal ik een aantal aspecten van de Amerikaanse samenleving onder de loep nemen die Amerika zo Amerikaans maken. Hoe het land eruitziet, zijn geschiedenis, zijn eigenschappen, zijn speciale trekjes, soms charmant en innemend, soms onaangenaam en afstotend, hoe mensen met elkaar omgaan. Kortom, al die dingen die zitten opgesloten in het Amerikaanse DNA.

De kaart op tafel

Als ik Nederlanders die naar de Verenigde Staten verhuizen voorbereid op wat hun daar te wachten staat, begin ik altijd met het bekijken van een reliëf- en klimaatkaart. Ieder land is een product van zijn natuurlijke omstandigheden. Amerika is Amerika omdat het een groot land is dat zich uitstrekt over de hele breedte van een continent. Het is divers in alle opzichten, zowel wat de natuur als de bevolking betreft, zowel naar klimaat als naar economische omstandigheden. Het lijkt een open deur, maar laat ik die toch maar wat verder openduwen, want veel van wat verder ter tafel komt, heeft hiermee te maken.

De omvang van het land is evident. Als je Amerika over Europa heen legt, met het westpuntje bij Ierland (we negeren Alaska en Hawaii), dan reikt het tot diep in Europees Rusland. De Verenigde Staten heeft maar één buurland aan de bovenkant: Canada. Slechts één buur aan de onderkant: Mexico. In het oosten en westen een oceaan. Van kust naar kust zo’n 4800 kilometer. Dat is een flinke afstand. Langs verschillende routes heb ik deze drie keer gereden met een drive away car en je moet flink doorrijden om dat in veertien dagen te doen.

De kaart toont twee grote bergruggen. In het oosten zien we de relatief lage Appalachian Mountains, reikend van de regio New England in het uiterste noordoosten tot diep in het zuiden, vlak bij Atlanta in de staat Georgia. De Appalachian Trail, een van de grote wandelroutes in het land, is 3500 kilometer lang. Als je stevig doorstapt doe je er drie maanden over. Ik had het na een paar dagen wel gezien.

De kaart laat zien dat de Appalachen dan wel laag zijn, maar ook dat ze bestaan uit een aantal bergruggen die tegen elkaar aan schurken. Daardoor waren ze voor de eerste kolonisten een behoorlijke barrière. Pas aan het einde van de achttiende eeuw kwam een westwaartse trek op gang toen de Cumberland Gap, een indianenpad tussen de staten Virginia, Kentucky en Tennessee, geschikt werd gemaakt voor huifkarren. De oorspronkelijke dertien staten – dat zijn de dertien rode en witte balken in de Amerikaanse vlag – lagen allemaal tussen de Atlantische Oceaan en deze Appalachen.

Aan de andere kant van het land zien we enorme bergruggen, beginnend met de Rocky Mountains, die als je westwaarts rijdt na honderden kilometers Great Plains majestueus opdoemen. Ze zijn veel hoger dan de Appalachen en veel breder. Achter de Rockies liggen bovendien barre woestijngebieden, zoutvlaktes en ontoegankelijke wouden, en daarna weer bergruggen, in het noorden de Cascades en in het zuiden de Sierra’s.

Wij hebben nu die kaart, maar aan het begin van de negentiende eeuw hadden Amerikanen maar een vaag idee wat er in het westen was te vinden. In 1804 stuurde president Jefferson nog een expeditie op pad om te kijken of er niet een handelsroute was naar Azië. Na een barre tocht die twee jaar duurde, met overwinteringen in de bergen en aan de westkust, concludeerde de Lewis and Clark Expedition, zo genoemd naar hun leiders, dat daarvan geen sprake was.

Tussen de twee bergruggen in ligt het stroomgebied van de Mississippi en de Missouri, samen 6200 kilometer lang. De gigantische Great Plains waardoor deze en andere grote rivieren meanderen en hun sedimenten neerleggen, zijn het hart van de Verenigde Staten. In de negentiende eeuw werd het noordelijke deel de graanschuur van Amerika, nadat de indianen waren opgejaagd, verdreven en deels uitgemoord. Op de vruchtbare zwarte grond langs het zuidelijke deel van de Mississippi werden de plantages gevestigd die tot aan de Burgeroorlog draaiden op slavernij.

Zo’n enorme landmassa brengt natuurlijk een enorme verscheidenheid mee aan landschappen, klimaten en grondsoorten, waardoor Amerika een veel gevarieerder land is dan we vaak denken. Die verscheidenheid heeft geleid tot regionale verschillen in cultuur, gewoontes, economische ontwikkeling en identiteit. Er is lokale muziek, er zijn lokale gerechten, soms een accent, een manier van spreken, een attitude, verschillen in kleding. Het levert andere mensen op met andere wortels en vaak ook een andere geschiedenis. Dé Amerikaan bestaat niet.

Nergens blijkt het anders-zijn duidelijker dan in het Diepe Zuiden, waar de verloren Burgeroorlog nog steeds niet is vergeten. De afgelopen decennia zijn miljoenen noorderlingen zuidwaarts gegaan, maar de regio blijft zijn eigenheid behouden. Het leven gaat er wat langzamer, mensen hebben er meer tijd, ze zijn vriendelijker, dragen een andere geschiedenis mee, ze denken politiek heel anders, zijn geloviger en ga zo maar door. Ze hebben een lange en onaangename geschiedenis van racisme. Het is een spannend gebied, met een spannend en heel eigen verhaal. Niet voor niets komen veel van de grote Amerikaanse schrijvers uit het zuiden. Ik heb er als journalist altijd graag rondgereisd om te proeven van een heel ander Amerika dan we als bewoners van grote steden aan de kusten meemaken.

Wat een verschil met de Pacific Northwest: staten als Washington, Oregon en Idaho. Veel regen, veel groen, veel donkere wolken, en misschien daarom veel koffiehuizen. Starbucks komt er vandaan. Ook veel boekenwinkels – je moet toch wat als het zo nat en donker is – en een bepaald soort literatuur. Misschien zelfs een bepaald soort muziek: grunge rock, met Nirvana als bekendste groep. Er is ruimte, zij het op een andere manier dan in de open woestijngebieden van het zuidwesten. Microsoft heeft zijn hoofdkwartier in Seattle, net als Amazon. De techies hier zijn anders dan de techies in Silicon Valley, 1400 kilometer naar het zuiden. Dat doet Californië met je.

De wereld van de westkust lijkt in weinig op New England. In het noordoosten zijn de mensen meer gereserveerd en bedaagd. Ze wonen in mooie dorpjes met een village green, ze houden vast aan hun town hall meetings, de lokale democratie die de schilder Norman Rockwell in het midden van de vorige eeuw zo goed wist te treffen. De afstanden zijn klein, het is er groen en ’s winters ruig. Het barst er van de universiteitsstadjes zoals Cambridge, Amherst en New Haven. Veel economische activiteit heeft daarmee te maken. Terwijl Spaans handig is als tweede taal in het zuidwesten, schiet je daar in New England weinig mee op.

Het grote Midden-Westen heeft een saai landschap met bijbehorende burgers. Amerikanen hier zijn over het algemeen recht voor zijn raap, gemakkelijk in de omgang en conservatief. Er zijn oude staten zoals Illinois, Ohio en Indiana, met oude industrieën, maar ten westen van Chicago heb je ook de vrijwel onbewoonde landbouwstaten. En dan heb ik het nog niet eens gehad over Florida of Texas. Ik wil geen reisboek schrijven, enkel onderstrepen dat diversiteit Amerika’s levensbloed is.

Voeg bij dit gevarieerde landschap een enorme etnische diversiteit. Hoeveel verschilt een Chinees in Los Angeles van een Puerto Ricaan in New York? Kun je een Poolse katholiek in Chicago verwarren met een in den Here wedergeboren Texaan? Hoe verhouden arme, laagopgeleide blanke ex-mijnwerkers in de Appalachen zich tot zwarte gettobewoners in een vervallen industriestad als Youngstown, Ohio? Je hebt een zekere massa nodig om divers te kunnen zijn, en Amerika stelt niet teleur.

Als we ten slotte die landkaart ook politiek invullen, er de uitslag van de presidentsverkiezingen op projecteren, dan zien we een patroon. Door Republikeinen gedomineerde staten, op televisie altijd rood gekleurd, liggen tussen de bergruggen in. Democratisch stemmende staten, blauw gekleurd, liggen langs de westkust en in het noordoosten. Zoals in dit boek zal blijken is dat niet zo vreemd. Begrip van Amerika begint bij deze vaststelling: It’s all about location.

Wat maakt iemand een Amerikaan?

De vraag wat Amerika Amerika maakt, heeft Amerikanen zelf al sinds de achttiende eeuw beziggehouden. Toen schreef een herenboer uit New York, St. John de Crèvecoeur, zijn Letters from an American Farmer (1782), een van de vroege meesterwerken uit de Amerikaanse literatuur. Europeanen die weinig wisten van dat nieuwe land dat Engeland de voet had dwars gezet, kochten het boek massaal. ‘Wat is dat dan,’ schreef Crèvecoeur, ‘wat is de Amerikaan, deze nieuwe mens?’ Hij had het over principes van gelijke kansen en zelfbestemming die de Amerikaanse samenleving karakteriseerden. Hij juichte over Amerikaanse vindingrijkheid en de ongecompliceerde levensstijl. Hij zag diversiteit in geloof en etnische en culturele herkomst. Hij was van mening dat de Amerikanen elementen in zich droegen van veel Europese culturen, maar op basis daarvan een ander nationaal karakter ontwikkelden. ‘Hier worden de individuen uit alle landen gemengd tot een nieuw soort mensen, wier werken en nalatenschap op een dag de wereld zullen veranderen.’

Het zijn termen die we in de een of andere formulering nog vaak zullen tegenkomen. Ze beschrijven Amerikanen en Amerikaanse eigenschappen. De essentie van Amerika werd in 1835 onnavolgbaar scherp samengevat door Alexis de Tocqueville, de Franse edelman die in Amerika rondreisde om te zien hoe democratie werkt. In Democratie in Amerika analyseerde hij Amerika’s nationale karakter, en hij plaatste het in de context van de tijd en van het denken over samenlevingen. Het was meer dan democratie, maar kon zonder democratie niet bestaan, niet onbelangrijk om ons daarvan in het Trump-tijdperk bewust te blijven.

Steeds terugkerende woorden zijn gelijkheid, vrijheid, eerlijkheid en individuele waardigheid. Ook vrijwillige associatie is zo’n begrip: individuen die zich gezamenlijk inzetten voor iets dat ze belangrijk vinden. Volgens Tocqueville en velen na hem was dit soort spontane organisatie het kenmerk van de Amerikaanse samenleving. Net zo belangrijk: de afkeer van een gevestigde kerk, het aan banden leggen van overheden, de voorkeur voor lokaal boven nationaal bestuur en de afkeer van belastingen. We komen het allemaal nog tegen.

Ik heb hier niet de pretentie volledig te zijn. Het is vrijwel onmogelijk om de Amerikaan als Amerikaan vast te pinnen. Een van mijn favoriete historici, Richard Hofstadter, schreef eens: ‘Het is ons lot als natie om niet ideologieën te hebben maar om er een te zijn.’ Amerika zelf, dat is waarin Amerikanen geloven. En onder deze alles overkoepelende paraplu vullen ze hun Amerikaan-zijn heel verschillend in.

Bij lezingen op middelbare scholen in Nederland nam ik vaak een Amerikaanse student mee. Een van mijn vragen was altijd: wat maakt jou een Amerikaan? Het antwoord rolde er zo uit: taal, land, vrijheid en, cruciaal, de Amerikaanse grondwet. Amerikanen onderscheiden zich omdat ze hun identiteit ontlenen aan een contract, een afspraak. Teken ervoor, en je kunt ook Amerikaan worden. Vergeleken daarmee is Nederlander-zijn te ongrijpbaar om je er iets bij voor te stellen. Mijn scholieren kwamen nooit veel verder dan klompen, kaas, voetbal en, als ik geluk had en wat pushte, polderen. De meeste politici die het over Nederlandse identiteit hebben, komen niet veel verder.

Amerikaan word je door je te committeren aan de afspraken die in de grondwet zijn neergelegd, hetzij door als Amerikaan geboren te worden, hetzij door daarvoor te tekenen als je als nieuwkomer de eed aflegt en het contract accepteert. De essentie van Amerikaan zijn, is dat het een open eenheid is, dat iedereen in principe Amerikaan kan worden. Miljoenen mensen zouden niets liever willen. De Pledge of Allegiance, een soort loyaliteitseed die Amerikaanse schoolkinderen iedere ochtend opdreunen, is een herbevestiging van je deelname.

Dat deze onderlinge afspraak, impliciet of expliciet gemaakt, een overkoepelende identiteit geeft, wil niet zeggen dat je niet ook andere identiteiten kunt hebben. Juist omdat die Amerikaanse identiteit sterk is, kun je onder die paraplu jezelf zijn. Mijn vrouw is Chinees-Amerikaans, dochter van immigranten, geboren in Los Angeles. Als je het haar vraagt dan is ze primair Chinees, vervolgens Californisch en, op een ander niveau, Amerikaan. Ze is nu ook Nederlandse, maar dat betekent vooral dat ze hier als een echte Amsterdamse luid bellend toeristen opzij jaagt.

Ik wil nog een paar kleine dingen aanstippen die Amerika erg Amerikaans maken. Ik noem ze zonder er al te veel conclusies aan te verbinden, al zijn ze wel indicatief. Prijskaartjes en menu’s in Amerika zijn misleidend omdat de salestax, de Amerikaanse btw, er niet bij opgeteld is. Dat moet je zelf doen, of je wordt verrast bij het afrekenen. Waarom doen ze het zo? Mijn beste verklaring is dat ze je ervan willen doordringen dat je belasting betaalt en hoeveel. Het houdt een afkeer van belastingen in stand.

Fooien geven is Amerikaans. Een triviaal onderwerp misschien, maar het is een van de dingen die buitenlanders het meest verrast. Vrijwillige verplichte fooi. Want iedereen weet dat personeel in restaurants en andere gelegenheden waar het geven van fooi de norm is, onderbetaald worden. Zwaar onderbetaald. Je verschaft hun hun inkomen. Fooi kunnen geven heeft ook het effect dat je voelt dat iemand iets aan jou verplicht is, dat je de dienstverlening ter plekke kunt beoordelen en dat je jouw oordeel direct in geld kunt omzetten.

En ja, omdat je ernaar vraagt: ‘How are you?’, de rituele begroeting, is precies dat, een ritueel. En dat geldt ook voor het misschien nog meer irritatie oproepende ‘Have a nice day’ dat je te pas en te onpas wordt toegevoegd. President Trump deed het in september 2017 nadat hij had gesproken met slachtoffers van de orkaan Maria op Puerto Rico, mensen die alles verloren hadden. ‘We leven met je mee. We doen wat we kunnen. Have a nice day!’ Hoewel het hier natuurlijk totaal ongepast was, houd ik wel van die Amerikaanse rituelen en de fundamentele vriendelijkheid die ermee samengaat. Het is een middel om eerste contacten te vergemakkelijken. Een aanbod om in je medemens geïnteresseerd te lijken, al wordt je niet geacht erop in te gaan.

Al die beleefdheid en vriendelijkheid verbergen een groot nadeel van de Amerikaanse samenleving: harde waarheden worden vaak niet verteld. Ik hoor van Nederlanders die in Amerika een managementfunctie hebben dat hun ondergeschikten niet graag hun nek uitsteken door onaangename dingen te vertellen of moeilijke vragen te stellen. Nee zeggen vinden Amerikanen niet fijn. Je wilt niet negatief zijn. Als een Amerikaan een voorstelling, een boek of een concert slecht vindt, dan zegt hij: ‘It was interesting.’ Vrij vertaald: ‘Het was waardeloos maar ik wil degene die er tijd in gestoken heeft het voordeel van de twijfel geven. Bovendien, misschien vond jij het wel leuk en ik wil je niet voor het hoofd stoten.’ Als oordeel heb je daar natuurlijk niets aan.

Al die vriendelijkheid kan ook niet verbergen dat Amerika nogal wat haters kent. De antisemitische demonstratie in Charlottesville, in juli 2017, waar mannen met toortsen riepen dat joden hen niet zouden wegdrukken, past in een lange geschiedenis van antisemitisme en racisme. De haat tegen Obama. De haat tegen de overheid. De haat die omslaat in een aanvechting om tientallen mensen dood te schieten. De haat tegen Hillary Clinton. Het hoort bij die januskop van Amerika dat beide beelden passen: de vriendelijke, nieuwsgierige Amerikaan en de door haat verteerde Amerikaan.

Een federatie van staten

De naam ten spijt, vergeten we vaak dat de Verenigde Staten een federatie is, een bond van staten met een federale overkoepeling. Met de Amerikaanse grondwet als ijkpunt hebben alle vijftig staten van de VS een eigen congres, eigen bestuur en een eigen rechtssysteem. Ze hebben allemaal een eigen grondwet en een eigen gekozen bestuur. Dat maakt het mogelijk om een enorme variëteit aan samenlevingen te hebben, precies wat de bewoners wensen. Wie het niet bevalt in Arkansas kan altijd naar Wisconsin verhuizen.

De verschillen beginnen al met de grondwettelijke structuur. In Texas komt het congres maar 1 keer per 2 jaar bij elkaar en dan slechts 140 dagen. Ze houden er niet van overheid. Nebraska heeft maar één Kamer in zijn Staatscongres, de andere staten hebben er allemaal twee, waarvan de kleinste de Senaat heet. In Californië zijn in de jaren 1910 referenda ingevoerd om de macht van de spoorwegbazen te breken. Tegenwoordig zijn ze een belangrijk middel om het bestuur te beïnvloeden.

Staten hebben hun eigen karakter en hun eigen geschiedenis. In mijn jaren als correspondent maakte ik er een sport van om in iedere staat de hoofdstad te bezoeken. Dat zijn niet per se de grootste of belangrijkste steden in de staat, want burgers wilden graag enige afstand tussen politiek en de gevestigde belangen. Daarom is niet New York City maar Albany de hoofdstad van de staat New York. Nieuwe staten kozen vaak een stad of stadje in het midden van de staat, zodat iedereen even ver moest reizen. Het leverde hoofdsteden op als Pierre in South Dakota, Frankfort in Kentucky en Carson City in Nevada.

Nadat een staat een grondwet had opgesteld, was het tijd om een gebouw neer te zetten dat de lokale democratie moest uitstralen, een state capitol. Die gebouwen en de meestal aanwezige tentoonstelling over de geschiedenis van de staat, vertellen altijd een verhaal, ze geven een beeld van hoe de bewoners zichzelf zien. Wat het gebouw betreft, zijn er heel wat kopieën van de koepelstructuur van het Congresgebouw in Washington DC, soms met een element dat wat over de staat zegt. Zo is de koepel in Nevada zilverkleurig, omdat de staat zijn erkenning in de jaren 1860 dankte aan de zilvermijnen. In Austin, Texas, staat de hoogste koepel van het land, omdat nou eenmaal alles in Texas groter is. Louisiana heeft een toren, Virginia een soort Romeinse tempel.

Sommige staten kennen de doodstraf, andere niet. In sommige staten is de wapenwetgeving streng, in andere zijn er vrijwel geen regels. Texas heeft geen inkomstenbelasting, de meeste staten wel. De sales tax verschilt per staat.

Binnen die federale staat bestaat dus een grote vrijheid om als staat je eigen gang te gaan. Als wat een staat wil, lijkt te botsen met federale wetten of zelfs met de grondwet, dan is het hoogste gerechtshof, het Supreme Court in Washington, in laatste instantie de scheidsrechter. Tot aan Trumps presidentschap hadden Republikeinse staten een grote voorkeur om eigen regels op te stellen, terwijl Democraten de zaken graag centraal regelden. Nu ze in Washington geen invloed meer hebben, kijken ook Democraten wat ze op staatsniveau kunnen doen. Je kunt er gemengde gevoelens over hebben, uiteindelijk waren states rights, de claim dat staten de vrijheid hebben om af te wijken van de landelijke normen, de vlag waaronder zuidelijke staten hun rassenscheiding verdedigden. Nu claimen Californië en elf andere staten een strikt milieubeleid dat ingaat tegen wat de regering-Trump wenst. Sommige staten weigeren illegalen op te pakken.

Democraten meenden altijd dat ze meer baat hadden bij centrale, federale regels dan bij de vrijheid van staten om geen regels of juist onaantrekkelijke regels te maken. Ze moeten oppassen dat ze in hun afkeer van het beleid van president Trump niet doorslaan. Te veel verscheidenheid op belangrijke terreinen zou de eenheid van het land niet bevorderen. Aan de andere kant maakt het wel duidelijk wie verantwoordelijk is voor welke regelingen: geen behoorlijke abortuswetgeving in Texas, geen werkloosheidsvoorziening in Georgia, een ziektekostenverzekering in Massachusetts, de wapenwetgeving in Nevada. Op dat soort wetgeving kan de kiezer reageren door anders te stemmen of door te verhuizen. Overigens spreken we sinds het einde van de Burgeroorlog in 1865 over de Verenigde Staten in enkelvoud. Die tragische slachtpartij verenigde het land.

Don’t know much about history

Als Donald Trump model staat voor de gemiddelde Amerikaan, dan weet die verdraaid weinig van zijn eigen geschiedenis. Trump toonde zich verrast dat Abraham Lincoln, Amerika’s grootste president, een Republikein was, net als hijzelf. ‘Meer mensen zouden dat moeten weten’, zo projecteerde hij zijn onkunde op de rest van Amerika. Trump vergeleek zichzelf met de populistische Democraat Andrew Jackson, president van 1829 tot 1837, en claimde dat Jackson de Burgeroorlog had kunnen voorkomen. ‘Mensen stellen die vraag nooit,’ zei Trump, ‘maar waarom was er een Burgeroorlog? Waarom zou dat probleem niet opgelost hebben kunnen worden?’ Tja, waarom was er een Burgeroorlog? Iedere middelbare scholier kan de vraag beantwoorden. En Jackson, nou ja, die ging dood in 1845, 16 jaar voor de oorlog begon.

Ik steek mijn hand niet in het vuur voor de historische kennis van de gemiddelde Amerikaan, maar ik vermoed dat die meer weet dan Trump. In het algemeen weten Amerikanen meer van hun geschiedenis dan wij denken. Het land staat vol monumenten en gedenkplaten en historische parken met een deskundige park ranger om erover te vertellen. Williamsburg, een nagebouwd stadje uit de zeventiende eeuw op een uurtje rijden van Washington DC, is een van de populairste attracties van het land. Monticello, Jeffersons prachtige landhuis in Charlottesville, mag niemand missen. Lincolns leven kun je nareizen. De hoofdstad, Washington DC, barst van de monumenten en gratis musea vol Amerikaanse geschiedenis en cultuur.

Vooral in het zuiden is historisch bewustzijn deel van het dagelijks leven. De Burgeroorlog wordt er vaak obsessief in herinnering gebracht, soms, zoals bij de rellen in Charlottesville, om een racistisch punt te maken. Zelfs toeristen die alleen in het zuidwesten rondtoeren door eindeloze woestijnen kunnen de Amerikaanse geschiedenis nauwelijks ontlopen. Arizona barst van de historische plekken, van Montezuma’s Castle tot Tombstone, van Route 66 tot Taliesin West, een van de meesterwerken van de architect Frank Lloyd Wright. Californië heeft zijn missieposten, de oorspronkelijk Spaanse nederzettingen waaraan steden als San Diego, Santa Cruz en San Jose hun naam danken. Nevada heeft zijn ghost towns.

Ik maak altijd een omweg voor presidentiële monumenten. Je ervaart daar iets van de manier waarop Amerikanen over hun presidenten denken en hoe deze mannen in hun tijd passen. Dat geldt vooral voor de ‘presidentiële bibliotheken’, musea die alle presidenten sinds Franklin Roosevelt voor zichzelf hebben opgericht. Hoewel de minder plezierige aspecten van hun beleid meestal onderbelicht blijven, geven deze musea een goed beeld van een tijdsperiode. Ze zijn opgezet door ter zake deskundige historici en curatoren die kunnen beschikken over vaak uniek materiaal. Het heeft wel wat om Harry Truman in de befaamde give them hell, Harry-campagne van 1948 op een krakende opname te horen zeggen: ‘Hello, ik ben Harry Truman. Ik werk voor de federale overheid en ik wil graag mijn baan behouden.’ Of naar de Watergate-tapes te luisteren in Nixons bibliotheek.

Amerikanen lezen historische boeken bij de vleet. Nou ja, de Amerikanen die lezen. Niet de president dus. Veelschrijvende historici publiceren de ene na de andere vuistdikke bestseller. Van de avonturen van Lewis en Clark tot de openlegging van het Westen door de spoorwegbaronnen, van de goudkoorts in Californië tot de beatgeneration, van de dikke pil over president Adams tot de inmiddels vierdelige biografie over Lyndon Johnson: prachtige boeken, en ze worden nog gelezen ook. Amerikanen zijn trots op hun verleden en hun tradities. Enthousiast vieren ze Memorial Day, als de slachtoffers van alle oorlogen worden herdacht, en de Fourth of July, Onafhankelijkheidsdag.

Het klopt dat Amerikanen als het eropaan komt weinig details kennen van hun geschiedenis. Ze hebben als het ware de geschiedenis verinnerlijkt zoals die zich vertaalt in het Amerikaan zijn, zonder het precies te weten. Amerikanen zijn gericht op het heden en de toekomst. Ze blijven niet al te lang stilstaan bij het verleden. Wat gebeurd is, is gebeurd. Als ze, zoals de nationalisten en neonazi’s in Charlottesville, het verleden bewieroken, dan is dat vaak om in het hier en nu een politiek punt te maken.