Elementaire Deeltjes

Elementaire Deeltjes, de serie boekjes van Amsterdam University Press (AUP), maakt kennis toegankelijk voor een breed publiek. Elementaire Deeltjes is dé manier om snel alles te weten te komen over de onderwerpen die je interesseren.

Experts nemen je mee op een ontdekkingsreis waarbij elk thema in de meest beknopte vorm volledig uitgediept wordt. Een serie handige en handzame boekjes, met altijd het antwoord op de vraag: ‘Hoe zit dat nou eigenlijk?’

Ga naar www.elementairedeeltjes.nl voor een overzicht van alle beschikbare Elementaire Deeltjes.

Mensenrechten

Daan Bronkhorst & Eduard Nazarski

AUP

Ontwerp omslag: Michel van Duyvenbode, Amsterdam

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6298 645 9

e-ISBN 978 90 4853 773 0 (pdf)

e-ISBN 978 90 4853 774 7 (ePub)

NUR 820

© D. Bronkhorst, E. Nazarski / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2018

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Amsterdam University Press.

Inhoud

Inleiding

1. De vluchtelingencrisis: wat zijn mensenrechten?

2. Waar komen de mensenrechten vandaan?

3. Wat betekent de universele verklaring?

4. Wat zijn de kernmensenrechten?

5. Hoe ver reiken de mensenrechten?

6. Technologie en mensenrechten

7. Schenders en berechting

8. Mensenrechtenverdedigers

9. Mensenrechten in Nederland

10. Tot besluit: gevoel en verstand

Literatuur

Index

Inleiding

De mensenrechten omvatten in totaal zo’n negentig verschillende rechten, van de vrijheid van meningsuiting en geweten tot aan het recht op drinkwater en op betaalde vakantie.

Mensenrechten, aldus het internationaal recht, zijn rechten die voor iedereen gelden ongeacht herkomst, geslacht, huidskleur, sociale klasse of enig ander onderscheid. Ze zijn onvervreemdbaar, aangeboren, onlosmakelijk verbonden met het feit van je mens-zijn. Ze moeten je beschermen tegen willekeur of machtsmisbruik van de overheid. Ze geven speciale bescherming aan vrouwen, jongeren, gehandicapten, minderheden, vluchtelingen, migranten en andere specifieke groepen. Ze zijn vastgelegd in een reeks internationale verdragen, waaronder een dozijn verdragen van de Verenigde Naties. Ze zijn op een of andere manier terug te vinden in nagenoeg alle nationale grondwetten.

De praktijk van mensenrechten is echter veel ingewikkelder dan die van het internationaal recht. Het eerste hoofdstuk van dit boek wijden we aan de crises rondom vluchtelingen en migranten, een indringend voorbeeld van die ingewikkeldheid.

We schreven dit korte boek niet als gids voor alle ins en outs van mensenrechten en ook niet als naslagwerk. We presenteren de mensenrechten aan de hand van voorbeelden, achtergronden en theorie. Een leidende gedachte in dit boek is dat er niet slechts één opvatting van mensenrechten bestaat. De term wordt namelijk gebruikt voor uiteenlopende doelen en werkterreinen. De term ‘mensenrechten’ kan verwijzen naar:

– De normen en wetten die zijn vastgelegd in internationale verklaringen en verdragen. De basis werd gelegd met de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens uit 1948, die al meer dan zestig verschillende rechten bevat.

– Een fundament van de rechtsstaat. Mensenrechten zijn de ondergrens voor politiek en maatschappelijk handelen. Ze zijn opgenomen in veel grondwetten. Ze zijn overigens niet het antwoord op alle vragen – de mensenrechten gaan bijvoorbeeld niet over oprechtheid, fatsoen of de liefde.

– Een politiek instrument waarmee regeringen elkaar de maat nemen. Als het in land X ‘slecht is gesteld met de mensenrechten’ kan dat voor land Y aanleiding zijn de handelsbetrekkingen te herijken of een klacht in te dienen bij een internationale organisatie.

– Een drijfveer voor activisme. Mensenrechten zijn de taal waarvan organisaties en actiegroepen zich bedienen om misstanden aan te klagen en op te roepen tot solidariteit.

– Een levensbeschouwelijke of morele basis. De mensenrechten zijn als uitwerking van de menselijke waardigheid voor sommigen identiek aan een humanistische levensvisie, voor anderen de bevestiging van een religie.

We gaan in dit boek uit van zowel de praktijk als de theorie van de mensenrechten. Na het eerste hoofdstuk over vluchtelingen volgen hoofdstukken over geschiedenis, de Universele Verklaring, de ‘harde kern’ van de mensenrechten en het brede terrein buiten die kern waartoe het begrip zich heeft uitgestrekt. Daarna gaat het over drie onderwerpen die voor de mensenrechten van nu van bijzonder belang zijn: technologie, berechting van schenders en het fenomeen van de mensenrechtenverdedigers. Nederland krijgt een apart hoofdstuk. In het laatste hoofdstuk komen we te spreken over de verhouding tussen emotie en verstand, en wat de weerslag daarvan op de mensenrechten is.

Waarom mensenrechten zo belangrijk zijn komt in dit boek op vele manieren aan de orde. Maar waarom ‘werken’ mensenrechten vaak niet? De Canadese denker (en voormalig politicus) Michael Ignatieff zegt:

Ik denk dat we, als het om mondiale visies op rechten gaat, te weinig beseffen hoe ons gedrag 30.000 kilometer verderop overkomt. Je bent voor je gevoel alleen verantwoording schuldig aan je eigen mensen. Er is een spanning tussen universele waarden van gelijkheid en de lokale invulling van rechtvaardigheid.

Dat verklaart volgens Ignatieff ook waarom grote groepen mensen zich weinig of niets willen aantrekken van vluchtelingen, vreemdelingen en überhaupt degenen die anders zijn: ‘Natuurlijk is de reactie die je hebt bij het lijden van iemand biologisch, maar empathie wordt vooral door de cultuur en de politiek bepaald. Als een politiek systeem zegt: generositeit is een keuze tussen je stadsgenoot of de vreemdeling en kiezen voor de vreemdeling is een vorm van verraad, dan sterft generositeit uit.’ Aung San Suu Kyi, in 1991 winnaar van de Nobelprijs voor de Vrede, zei: ‘De ware maatstaf van de rechtvaardigheid van een systeem is de bescherming die ze biedt aan de zwaksten.’ Dat was een uitspraak uit de tijd dat ze door het militaire regime onder huisarrest was geplaatst. Maar eenmaal de politieke leider geworden van haar land, Myanmar, bood ze die bescherming allerminst aan de bedreigde minderheid van de Rohingya.

Het meest betrokken bij de mensenrechten zijn degenen die het sterkst het gebrek eraan ondervinden: de slachtoffers van schendingen van mensenrechten. Over die slachtoffers gaat het in dit boek veel te weinig, om de simpele reden dat slachtoffers pas echt recht kan worden gedaan door ze ieder individueel te beschrijven. Dat is onder meer gedaan door waarheidscommissies, in rechtszaken, in biografieën en in de grotere rapporten van mensenrechtenorganisaties. Wie zich een beeld wil vormen van de individuele werkelijkheid van mensenrechten, vindt die daar. Dit boek beoogt het kader te geven waarin in de eerste plaats die verhalen begrepen kunnen worden, en daarnaast de oorzaken van stelselmatige schendingen en de manieren waarop ze kunnen worden voorkomen, berecht of hersteld.

1. De vluchtelingencrisis: wat zijn mensenrechten?

Het vluchtelingenvraagstuk is misschien wel de meest besproken mensenrechtenkwestie van onze tijd. In de politieke en maatschappelijke discussie over de opvang van vluchtelingen passeren alle aspecten van de mensenrechten de revue.

Bootvluchtelingen

Vanaf 1550 vertrokken tienduizenden protestantse bootmigranten vanuit Frankrijk naar de Europese buurlanden. Er gingen er 60.000 naar Nederland, ruim 50.000 naar Engeland. Het was een relatief goedgeschoolde en welgestelde groep: zilversmeden, zijdenwevers, financiers. In de Nederlanden vonden de ‘hugenoten’ emplooi in het uitgeven van boeken, aan de universiteit en in het leger. Alleen al in Amsterdam vestigden zich 12.000 hugenoten; rond 1700 vormden ze 6 procent van de bevolking van Amsterdam. In 1709 kreeg Engeland te maken met een andere groep bootmigranten: binnen zes maanden tijd arriveerden 13.000 straatarme Duitsers uit de Palts. In overvolle boten waren ze de Noordzee overgestoken, op de vlucht gedreven door oorlog en slechte oogsten. Ze werden niet ver van Londen in legertenten opgevangen.

In onze 21ste eeuw naderde de Libische kustwacht een boot met migranten. In plaats van hulp te bieden, schoten ze in de lucht en beroofden de opvarenden van hun bezittingen. Een onder Nederlandse vlag varend schip van Sea-Watch werd in mei 2017 met veel machtsvertoon door de kustwacht tegengehouden toen het een boot met bijna 500 mensen in nood probeerde te bereiken. De boot werd teruggebracht naar de Libische kust, de opvarenden werden in Libische kampen opgesloten. De Europese Unie steunt en traint de Libische kustwacht, als onderdeel van een breed programma om migratie naar Europa tegen te gaan. Maar de EU gaf geen commentaar op de genoemde gebeurtenissen. De EU heeft tientallen miljoenen vrijgemaakt om met ontwikkelingshulp te voorkomen dat mensen de oversteek naar het Europese vasteland wagen. In Libië heeft die hulp niet verhinderd dat migranten groot risico lopen slachtoffer te worden van detentie, ontvoering, marteling, seksueel misbruik, geweld en slavenhandel. Bij ontstentenis van een centrale overheid kunnen criminele groepen vrijelijk in het land opereren.

Mensenrechten in de werkelijkheid van een crisis

Mensenrechten zijn eenvoudig. De toepassing ervan is dat lang niet altijd. Dat werd nog eens duidelijk gemaakt door de vluchtelingencrisis die zich voordeed in Europa toen er een enorme toename was van het aantal mensen dat zonder uitnodiging en zonder visa de Middellandse Zee overstak naar het zuiden van Europa. In 2012 waren het er nog ruim 50.000, in 2015 steeg het aantal tot 1 miljoen. In Europa werden in dat laatste jaar, inclusief door mensen die over de Balkan waren getrokken, 1,2 miljoen asielverzoeken ingediend. In april 2015 werd het algemeen gebruik om van een ‘crisis’ te spreken. De directe aanleiding daarvoor waren verdrinkingen. Op 13 april zonk een boot met 550 migranten net uit de kust van Libië; aangenomen werd dat 400 van hen waren omgekomen. Op 19 april zonk een boot met ongeveer 850 vluchtelingen aan boord nadat die kort daarvoor de haven van Tripoli had verlaten – 28 drenkelingen werden gered. En in september stond de foto van Alan Kurdi, de verdronken kleuter op het strand van Lesbos, in alle kranten.

De Duitse bondskanselier Angela Merkel verklaarde: ‘Als Europa het laat afweten in de kwestie van de vluchtelingen, dan is dat niet het Europa dat we hadden gewenst. Als we ons moeten gaan verontschuldigen voor het feit dat we een vriendelijk gezicht tonen als antwoord op noodsituaties, dan is dat niet mijn land. Wir schaffen das.’

De crisis was in verschillende opzichten een mensenrechtencrisis. In de eerste plaats vanwege de situatie in de herkomstlanden van de migranten. De Arabische Lente van 2011 had behalve hoop vooral chaos en geweld gebracht. In Syrië was een burgeroorlog uitgebroken. Het overheidsapparaat van Libië was ingestort en leider Qadhafi, die zich in een put had verstopt, werd gedood. In de zuidelijker gelegen landen van Afrika was er sprake van grove repressie, zoals in Eritrea, of wijdverbreid terrorisme, zoals in Nigeria, of burgeroorlog, zoals in Soedan, Somalië en Mali. Naast degenen die in de termen van het internationaal recht als vluchteling kunnen worden aangemerkt, zijn tienduizenden mensen uit Kosovo, Albanië en Servië naar West-Europa getrokken vanwege het ontbreken van een perspectief op betere leefomstandigheden.

In de tweede plaats was het een mensenrechtencrisis vanwege de talloze vluchtelingen die er al waren. In Turkije waren er in 2012 9000 Syrische vluchtelingen, in 2015 1,7 miljoen (en het zouden er 3 miljoen worden in 2017). Ter vergelijking: Turkije heeft een bevolking van 74 miljoen; de EU telt 507 miljoen mensen en heeft van 2011 tot 2015 minder dan 550.000 vluchtelingen opgenomen. Jordanië had 630.000 vluchtelingen opgevangen. In Libanon waren er 1 miljoen Syrische vluchtelingen, van wie de meesten in (provisorische) tenten leefden en zich in leven hielden met een paar dollar per dag. In Libië kregen vluchtelingen en migranten te maken met afpersing, uitbuiting en mishandeling, onder meer van de kant van functionarissen die banden hadden met mensensmokkelaars. Soms werden migranten gemarteld om hen te dwingen hun familie telefonisch te vragen om losgeld te betalen. Dit is de werkelijkheid van de ‘opvang in de regio’ die door veel Europese overheden, maar ook andere, als dé oplossing van het vluchtelingenvraagstuk wordt gezien.

Een derde mensenrechtencrisis deed zich voor bij de opvang in Europa. Die was soms gastvrij, soms vijandig, maar bijna altijd gebrekkig. Op de Griekse en Italiaanse eilanden zetten hulporganisaties en vrijwilligers zich in voor vluchtelingen en migranten. De Europese Unie had afspraken gemaakt dat de ‘kansrijke’ asielzoekers zouden worden overgebracht naar de noordelijke landen, maar in de praktijk kwam daar maar weinig van terecht. In 2015 bereikten 800.000 asielzoekers, meestal op eigen kracht, Duitsland en ruim 100.000 slaagden erin door te reizen naar Zweden. In beide landen kon het asielapparaat die toestroom niet aan. Nederland nam enkele duizenden asielzoekers over. Andere landen deden veel minder of helemaal niets aan opvang. Roemenië, Bulgarije, Griekenland, Estland, Letland, Litouwen, Slowakije en Hongarije bleken ongestraft het naleven van Europese afspraken tot het uiterste te kunnen uitstellen en traineren. Wat de Europese landen wél deden was investeren in grensbewaking en in het oprichten van muren en hekken. Spanje plaatste hoge afrasteringen bij zijn Afrikaanse enclaves Ceuta en Melilla, Griekenland trok een muur op bij de Turkse grens, Bulgarije deed hetzelfde en Hongarije begon met de bouw van een barrière op de grens met Servië. Het systeem van vrij personenverkeer in de Unie begon te wankelen.

En er was nog een vierde crisis: die van de rechtsstaat in Europese landen. Ook daarin hadden de mensenrechten een rol. Er was een direct verband tussen de instroom van migranten en de snelle opkomst van populistische partijen die zich uitspraken tegen geloofsvrijheid, gelijkheid en de gevestigde rechtsstaat. Viktor Orbán, premier van Hongarije: ‘Wij vinden het van grote waarde dat Hongarije een homogeen land is wat betreft cultuur, denkwijze en gewoontes van beschaving. De grote meerderheid van migranten komt uit landen waar EU-soldaten actief zijn. Dus zijn we in oorlog. En dus is de vijand hier.’ De Nederlandse PVV-leider Geert Wilders: ‘Wij raken onze cultuur kwijt. Dit land is gekaapt en we moeten het terugveroveren. Nederland weer van ons!’

Toelating

Waardoor was er eigenlijk een crisis ontstaan, een mensenrechtencrisis ook? Waarom kozen zoveel vluchtelingen en migranten een levensgevaarlijke route in plaats van een reguliere weg? De Europese Unie heeft een aanzienlijke jaarlijkse instroom van migranten, er verblijven er rond 20 miljoen (4 procent van de EU-bevolking). Maar de reguliere immigratie is vooral voorbehouden aan mensen die beschikken over een uitnodiging van een werkgever of onderwijsinstelling. Dat zijn er maar heel weinig in vergelijking met de aantallen mensen die voor vervolging en geweld naar het buitenland zijn gevlucht (22 miljoen), die gevlucht zijn maar vooralsnog binnen de grenzen van hun eigen land zijn gebleven (43 miljoen), die stateloos zijn geworden (10 miljoen) of die vanwege hun leefomstandigheden naar een westers land willen gaan (een niet te schatten aantal). De meerderheid van de toegelaten migranten verblijft maar één of enkele jaren in de EU. Visa worden in de vluchtlanden zelden verstrekt door Europese ambassades, voor zover die er al zijn en voor zover de potentiële vluchtelingen ze kunnen bereiken. Luchtvaartmaatschappijen en andere vervoerders krijgen boetes als ze mensen meenemen die niet over geldige papieren (visa) beschikken. De Europese blue card, een werkvergunning, wordt alleen verstrekt aan hooggekwalificeerde werkers. Jaarlijks kunnen niet meer dan enkele duizenden vluchtelingen profiteren van een uitnodigingsbeleid zoals dat in een deel van de EU-landen bestaat.

De Europese Unie heeft een lange geschiedenis met vluchtelingenopvang. In 1999 werd in het Finse Tampere een gemeenschappelijk Europees asielstelsel uitgedacht. De EU-lidstaten wilden een uniform asielstelsel gebaseerd op bindende wetgeving. Ze wilden het shoppen van asielzoekers uitbannen. Als de omstandigheden in alle lidstaten gelijk zouden zijn, zouden asielzoekers niet meer van land naar land trekken. In de jaren erna nam de EU bindende richtlijnen aan voor ‘geharmoniseerde gemeenschappelijke normen voor asiel’. Die richtlijnen werden toegepast, herzien en weer toegepast, maar in de praktijk bleven de verschillen tussen EU-landen levensgroot. Zo werd de Dublinverordening, die bepaalt dat asielzoekers alleen in het eerste land van aankomst asiel mogen vragen, zelfs openlijk aan de kant geschoven toen Italië en Griekenland de instroom van asielzoekers absoluut niet meer konden verwerken.

De Europese Unie nam in de laatste crisis verschillende maatregelen om de vluchtelingenstroom te keren. De opmerkelijkste was een deal met Turkije, gesloten in maart 2016. Afgesproken werd dat Turkije geen mensen meer op eigen bootjes naar Griekenland zou laten vertrekken. Mensenrechtenorganisaties protesteerden: er waren onvoldoende garanties voor de veiligheid van vluchtelingen in Turkije en evenmin voor de geplande opvang door landen in Europa. Na de deal daalde het aantal mensen dat vanuit Turkije op eigen gelegenheid naar Griekenland overstak dramatisch. Hadden deal en daling met elkaar te maken? De daling had al ingezet voordat de deal was gesloten.

De bescherming van de mensenrechten van vluchtelingen

Er zijn tal van individuen en organisaties die zich inzetten voor mensenrechten, zoals opnieuw bleek in deze vluchtelingencrisis. Een steenrijk Amerikaans-Italiaans echtpaar kocht een kleine vloot van reddingsschepen en noemde hun organisatie de Migrant Offshore Aid Station. Twee inwoners van de Griekse eilanden deden zoveel voor de noodhulp aan pas aangekomen migranten dat de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR hun in 2016 de hoogste onderscheiding uitreikte, de Nansen-medaille. Een vermogende Duitse botenliefhebber charterde voor zijn project Sea-Watch een paar schepen die migranten op zee opspoorden en van hun onveilige vaartuigen haalden. En misschien wel de meest vooraanstaande onder de activisten is Pietro Bartolo, arts te Lampedusa, die naar eigen berekening in twintig jaar 300.000 net aangekomen migranten een eerste medische check-up heeft gegeven. Of soms hun dood heeft vastgesteld.

Een grote rol speelden ook enkele burgemeesters. Die van het Zuid-Italiaanse eiland Lampedusa, van het Griekse Lesbos, van steden op Sicilië. ‘Immigranten hier voelen wat het is om deel uit te maken van een gemeenschap,’ zei de burgemeester van Palermo. ‘Anders dan in Parijs of Brussel, waar ze gescheiden leven van de rest van de wereld. In twee jaar hebben we hier 400.000 migranten opgevangen en er is nooit een incident geweest. Voor mij is Palermo een Midden-Oosterse stad in Europa, ze is een mozaïek.’ De internationale mensenrechtenorganisaties lieten zich evenmin onbetuigd. Amnesty International en Human Rights Watch stuurden waarnemers naar onder meer Italië, Griekenland, Malta, Libië, Jordanië en Libanon. Waarnemers gingen ook mee op de zoek- en reddingsschepen. De organisaties brachten het ene rapport na het andere uit en kwamen dagelijks lobbyen in Brussel.

De Europese instellingen en het vluchtelingenbeleid van regeringen wekken niet veel vertrouwen bij de eigen bevolking. De burgers van Griekenland en Italië denken in groten getale dat de Europese Unie het vluchtelingenprobleem op hen afwentelt. In West-Europese landen zoals Nederland en België vindt een flink deel van de bevolking dat de vluchtelingen die wel worden opgenomen, de eigen bevolking in de verdrukking brengen. Dat laatste is statistisch gezien een zwaar overtrokken beeld. Het aantal nieuw opgenomen vluchtelingen staat in beide landen gelijk aan maar een paar tienden van een procent van de bevolking. Maar dat die beleving is ontstaan, is zo onlogisch niet. Jaar na jaar hebben Europese regeringen gezegd dat er geen immigratielanden zijn, zeker niet voor ongecontroleerde toestroom. ‘Te veel toelating is onverantwoord, al te goed is buurmans gek,’ zei de Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken in het parlement ten tijde van de vluchtelingencrisis die zich in 1987 voordeed. Bij de latere vluchtelingencrises – van een crisis was om de zoveel jaar sprake – lieten politici en bewindslieden zich in gelijksoortige bewoordingen uit.

Een trio van meningen

Op die verschillende betekenissen van mensenrechten zullen we herhaaldelijk terugkomen bij de bespreking van de theorie en in de voorbeelden die dit boek presenteert. In meerdere hoofdstukken van dit boek zullen we een stelling belichten aan de hand van drie invalshoeken. Die meningen vinden we bij mensen die we kortweg aanduiden als de Activist, de Deskundige en de Bestuurder. Soms zijn het concrete personen die we citeren, in andere gevallen is elk van de drie visies ondergebracht bij een prototypisch personage.

De kwestie die we in dit eerste hoofdstuk aan de orde stellen is: wat zijn mensenrechten eigenlijk? Een trio van visies daarop ontlenen we aan mensen die nauw betrokken zijn geweest bij de Europese vluchtelingen- en migrantencrisis van de laatste jaren.

De Deskundige, speciaal de Jurist, benadrukt de normen en regels die in het internationaal recht zijn vastgelegd. Dat recht is in langdurige onderhandelingen en met inbreng van veel partijen tot stand gekomen. De mensenrechten worden ‘onvervreemdbaar’ genoemd omdat zonder die rechten een menswaardig leven niet mogelijk is. Het internationaal recht is altijd in ontwikkeling. Er komen nieuwe rechten bij, de rechten die al in verdragen zijn vastgelegd worden nader uitgelegd en met meer details ingevuld. Het opschorten van een internationaal verdrag zoals het Vluchtelingenverdrag, of toelaten dat er uitzonderingen op worden gemaakt, geldt juridisch als erg riskant. Want het internationaal recht is een bouwwerk, je kunt er niet zomaar stenen uit halen als je niet wilt dat het geheel in elkaar stort. Mensenrechten dienen vooral om degenen te beschermen die niet de meerderheid zijn. Mensenrechten liggen ten grondslag aan de democratie maar ze overstijgen die ook. Mensenrechten beschermen individuen tegen de willekeur of onbetrouwbaarheid van de overheid en zijn er primair om minderheden te behoeden voor de willekeur van meerderheden.

In de ogen van de Bestuurder, iemand als Angela Merkel, zijn mensenrechten een kader voor het doen en laten van de overheid. Ze zijn één pijler, niet het hele fundament. Binnen de staat en in de betrekkingen tussen staten moeten allerlei afwegingen worden gemaakt. Alleen op basis van principes kan een overheid niet regeren, die principes geven nu eenmaal op veel kwesties uit de praktijk geen afdoende antwoord. De grondrechten van een mens kunnen in botsing komen met de grondrechten van een ander. Een overheid moet haar verantwoordelijkheid nemen en dat betekent altijd dat sommigen meer van die grondrechten profiteren en anderen minder. Het betekent ook dat er soms maatregelen moeten worden genomen die niet populair zijn omdat ze een langetermijndoel dienen en geen voordelen opleveren die direct voor iedereen merkbaar zijn. Vandaar, zeggen overheden, de deal tussen de Europese Unie en Turkije: als overheden niet laten zien dat ze de vluchtelingenstroom kunnen beperken, verliest de rechtsstaat steeds meer terrein aan populistische stromingen. Compromissen worden gesloten omdat er geen andere manier is, omdat alternatieven onbetaalbaar worden of omdat er rekening moet worden gehouden met de belangen van andere, speciaal sterke landen. De democratische besluitvorming geeft uiteindelijk de doorslag. En wie na die besluitvorming niet tevreden is, kan naar de rechter stappen.