De deugden van een wetenschapper

Karakter en toewijding
in de geesteswetenschappen, 1850-1940

Herman Paul

AUP

Afbeelding omslag: Depot van de universiteitsbibliotheek aan het Rapenburg in Leiden, bron: Erfgoed Leiden en Omstreken.

Ontwerp omslag: Sander Pinkse Boekproductie

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6298 672 5

e-ISBN 978 90 4853 804 1 (pdf)

e-ISBN 978 90 4853 805 8 (ePub)

NUR 686

Uitgeverij AUP is een imprint van Amsterdam University Press.

© H.J. Paul / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2018

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Inhoudsopgave

Inleiding

1. Een Leids historisch ethos?

De epistemische deugden van Fruin en Acquoy

2. Voorbeeld en voorganger

Robert Fruin en Godefroid Kurth als vaders van de geschiedwetenschap

3. De Israëlieten te Mekka

Een negentiende-eeuwse controverse over epistemische deugden

4. De Germaanse trouw van Georg Waitz

Een morele, politieke, sociale en epistemische deugd

5. De narcissen van Sophie Weisse

Anekdotes, memoires en de heroïsering van Leopold von Ranke

6. ‘Werken zoo lang het dag is’

Sjablonen van een negentiende-eeuws geleerdenleven

7. Waarheidszin en waarheidsliefde

Een vrijzinnige synthese van geloof en wetenschap

8. Waarheidszin, verdraagzaamheid en mensenliefde

A.M. Kollewijn en het nut van de geschiedbeoefening

9. Rickert in Nederland

Sporen van neokantiaanse geschiedfilosofie

Epiloog

Noten

Verantwoording

Dankwoord

Register

Inleiding

Ruim honderd jaar geleden richtte de Leidse universiteitsbibliotheek een academisch heiligdommetje in. Het was een replica van de studeerkamer van professor Cornelis Petrus Tiele (1830-1902), een godsdiensthistoricus die de faam van de Leidse theologische faculteit tot ver buiten Nederland had verbreid. Omringd door goedgevulde boekenkasten stond daar zijn bureau, ‘als wachtende op den komst van den geleerde, en juist, zooals wij die bij Tiele’s leven hebben gekend: de veeren pennen, het vloeiblad met gewerkte initialen, de papier-cassette, het laklampje, het beeldje van [de Duitse historicus Theodor] Mommsen, photographieën’.1

De journalist die deze sfeerimpressie noteerde, zag Tiele in gedachten alweer plaatsnemen aan zijn bureau. Daarvoor was dit museumpje tenslotte bedoeld: ‘Het geheel voert ons tot den man, die in deze omgeving heeft gedacht en gearbeid.’ De journalist stelde zich voor hoe een schuchtere student hier zou aankloppen en door de hoogleraar welwillend zou worden ontvangen. Wat voor een vertoon van beschaafde geleerdheid zou dan volgen! De professor zou luisteren, ‘dadelijk de kern vattend der zaak’, en de student ‘voorzichtig en wijs’ adviseren.2 De scène zou, met andere woorden, illustreren wat voor een voorbeeldige geleerde Tiele was geweest.

Zo ging het rond 1900 wel vaker. Als wetenschappers werden geprezen, betrof die lof niet zelden hun persoon en de karaktereigenschappen die zij in hun werk etaleerden. Hun ontdekkingen en publicaties volgden vaak pas in tweede instantie. Wat Tiele volgens zijn opvolger, William Brede Kristensen, zo’n uitmuntende wetenschapper maakte, was niet primair zijn theorie van religieuze evolutie, maar zijn ‘volharding’, ‘kritische en psychologische takt’ en ‘helder verstand tezamen met het gevoeligste gemoed en den reinsten wil’ – precies zoals Charles Darwin voor zijn grootste Britse fan, Thomas Huxley, niet allereerst een evolutietheoreticus was, maar ‘the incorporated ideal of a man of science’, gekenmerkt door onafhankelijkheid, intellectuele moed en ‘almost passionate honesty’.3 Het waren, met andere woorden, houdingen, attitudes, deugden of karaktereigenschappen die mannen als Tiele de status van modelwetenschapper bezorgden.

Vanwege deze wijdverbreide focus op de deugden van wetenschappers werd de vraag ‘wat is goede wetenschap?’ bijna als vanzelf vertaald naar ‘wat is een goede wetenschapper?’ Voor zover er rond 1900 een wetenschapsethiek bestond, was dat een ethiek die cirkelde rond de wissenschaftliche Persönlichkeit – de man (nog zelden een vrouw) die, net als Tiele, ‘ernst’, waarheidsliefde en nauwkeurigheid geïnternaliseerd had.4

Openluchtmuseum

Is dit een beeld uit de prehistorie van de wetenschap? Een vertederend inkijkje in een wereld waarin wetenschap nog een zaak van persoonlijke bildung was en de academie een instituut van beschaafde heren met deftige lorgnetten? Voor moderne wetenschappers, verwikkeld in verbeten gevechten om hogere output en rankings, lijkt de studeerkamer van Tiele een openluchtmuseum – een plek waar turf gestoken wordt en graan met sikkels geoogst.

Want hoe onherkenbaar is de wetenschap sinds 1900 veranderd! Studeerkamers hebben plaatsgemaakt voor hightech laboratoria. Beschaafd discussiërende wetenschappers hebben gezelschap gekregen van fel concurrerende onderzoeksgroepen. Al wist ook Tieles generatie wel wat haantjesgedrag was, nooit eerder moesten wetenschappers zich zo in the picture werken om voor onderzoeksgeld in aanmerking te komen. Daarbij komt, in allerlei vakgebieden, een onoverzichtelijke grootschaligheid waarin institutionele en/of commerciële belangen de boventoon voeren. Karakter, deugd en persoonlijkheid lijken in deze context achterhaalde, irrelevante categorieën.

Daar komt bij dat ‘deugd’ als term nogal ouderwetse associaties heeft gekregen. Zo gemakkelijk als negentiende-eeuwers spraken over ‘die Tugenden des Historikers’, zo archaïsch klinkt zo’n frase tegenwoordig. Deugdzaamheid doet denken aan victoriaanse alcohol- en prostitutiebestrijders, niet aan wetenschappers die met ‘volharding’ en ‘kritische takt’ hun werk doen. En dat is geen recent verschijnsel. Al in 1934 stelde de dichter en essayist Paul Valéry dat deugd uit het Franse vocabulaire aan het verdwijnen was: ‘Vertu, messieurs, ce mot vertu est mort, ou, du moins, il se meurt.’5

Als de afstand tussen toen en nu zo groot is, waarom zouden we dan moeite doen ons te verdiepen in negentiende-eeuwse geleerden, in studeerkamers met laklampjes en in archaïsche categorieën van deugd en ondeugd?

Geschiedenis van de geesteswetenschappen

Als dit boek onderzoekt wat onpartijdigheid, waarheidsliefde en waarheidszin voor negentiende- en vroegtwintigste-eeuwse geesteswetenschappers betekenden, doet het dat niet in de eerste plaats vanwege de hedendaagse relevantie van deze deugdtaal (al is die relevantie er wel degelijk, zoals ik in de epiloog zal betogen). Het primaire doel van dit boek is een inhoudelijke en methodologische bijdrage te leveren aan het jonge maar snel groeiende vakgebied dat ‘geschiedenis van de geesteswetenschappen’ heet.6

Op het eerste gezicht lijkt history of the humanities een samenvoeging van kleinere vakgebieden die al geruime tijd bestaan: de geschiedenis van de filologie, de geschiedbeoefening, de kunstgeschiedenis, de muziekwetenschap, de (historische) taalkunde, de literatuurwetenschap, de religiewetenschap en wat dies meer zij. ‘Geesteswetenschappen’ is echter meer dan een paraplubegrip en history of the humanities meer dan een boekbinderssynthese van disciplinaire geschiedenissen. Het doel van dit nieuwe onderzoeksterrein is niet om bestaande vakgebieden op te schalen, maar om nieuwe kennis te genereren door disciplines die tot dusver vaak afzonderlijk werden bestudeerd met elkaar te vergelijken. Zoals de redacteuren van het tijdschrift History of Humanities in 2016 programmatisch verklaarden: ‘[W]e feel that the ambition to write comparative historiographies of the humanities is a powerful heuristic that fills a conspicuous lacuna in the history of knowledge.’7

Cruciaal voor dit project is niet de vraag waar de geesteswetenschappen precies beginnen en ophouden. Studia humanitatis, Geisteswissenschaften en humanities zijn namelijk historisch gegroeide begrippen, die in verschillende (historische, geografische) contexten verschillende ladingen dekken. Onderscheidden de studia humanitatis zich in de Italiaanse Renaissance vooral van de studia divinitatis, in negentiende-eeuws Duitsland was het front verschoven naar de natuurwetenschappen. Mannen als Wilhelm Dilthey, Wilhelm Windelband en Heinrich Rickert probeerden het eigene van literatuur-, muziek- en geschiedwetenschap te bepalen door hun studieobjecten en/of onderzoeksmethoden te contrasteren met die van natuur- en scheikundigen. Het tegenwoordig gangbare begrip humanities daarentegen schurkt dichter tegen het onderwijs aan. Vooral in Amerikaanse contexten verwijst humanities naar liberal arts zoals onderwezen in liberal arts colleges.8 Kortom, wat de geesteswetenschappen zoal omvatten, kan niet in één tijdloze formule worden gevat.

Veel belangrijker dan domeinafbakeningen zijn comparatieve invalshoeken: historians of humanities willen inzichten, ervaringen, idealen en gewoonten van wetenschappers in diverse geesteswetenschappelijke disciplines met elkaar vergelijken. Waarom maakte filologische tekstkritiek in de vroege negentiende eeuw in allerlei vakgebieden furore? Waarom vonden Übungen of informele seminars zo’n snelle verbreiding in vrijwel alle geesteswetenschappen? Hoe omstreden was de ‘politische Professor’ (de hoogleraar als publieke, politiek geëngageerde intellectueel) in verschillende disciplines? Wat betekende German thoroughness voor Amerikaanse geesteswetenschappers rond 1900? En welke effecten had de dekolonisatie na de Tweede Wereldoorlog op vakgebieden als de oriëntalistiek, de literatuurwetenschap en de geschiedschrijving?

Het wetenschappelijke zelf

Als dit het soort vragen is waarover historici van de geesteswetenschappen willen nadenken, dan luidt de vervolgvraag welke gezichtspunten voor deze exercitie het meest geëigend zijn. Eén mogelijke invalshoek is voorgesteld door Rens Bod, die in De vergeten wetenschappen (2010) in kaart brengt hoe taal-, literatuur- en geschiedwetenschappers de eeuwen door op zoek zijn geweest naar patronen en regelmatigheden. Tegenover het neokantiaanse argument dat geesteswetenschappers primair geïnteresseerd zijn in het ‘bijzondere’ en ‘unieke’, laat Bod met allerlei voorbeelden zien dat geesteswetenschappers ook ‘algemene’ inzichten genereren, variërend van grammaticale regels tot muzikale wetmatigheden.9 Anderen hebben geopperd dat vergelijkend onderzoek naar geesteswetenschappers zou kunnen inzoomen op gedeelde praktijken, zoals het colligeren en vergelijken van teksten, het opsporen en corrigeren van inhoudelijke of stilistische inconsistenties en het vervaardigen van glossen, commentaren en indices.10

Beide suggesties zijn veelbelovend, al was het maar omdat ze onderzoek stimuleren naar aspecten van het geesteswetenschappelijk bedrijf die zowel in de beeldvorming als in de wetenschappelijke literatuur onderbelicht zijn gebleven. Tegelijk dekken ze, vanwege hun specifieke focus op patroonherkenning en filologisch geïnspireerde praktijken, slechts een deel van wat geesteswetenschappers denken, hopen, voelen en doen. Er zijn andere, complementaire perspectieven denkbaar – misschien zelfs perspectieven die niet alleen een bepaald type (patroonzoekende, filologisch geïnspireerde) onderzoekers voor het voetlicht brengen, maar die thema’s aan de orde stellen die iedere geesteswetenschapper in heden en verleden links- of rechtsom aangingen.

Dit boek stelt zo’n alternatieve invalshoek voor – tegelijk een derde antwoord op de vraag hoe de geschiedenis van de geesteswetenschappen zou kunnen worden beoefend. Het zoomt in op het ‘wetenschappelijke zelf’: op de persoonskenmerken die mensen binnen en buiten de universiteit met een wetenschapper associeerden. Wat was typerend voor het ‘zelf’ van een wetenschapper? Welke karaktereigenschappen werd een wetenschapper geacht te bezitten? Welke attitudes, talenten en/of vaardigheden golden als wenselijk of zelfs onontbeerlijk voor wetenschappelijk werk?11

Om ten minste drie redenen lijkt deze invalshoek geëigend voor een geschiedenis van de geesteswetenschappen. Allereerst speelden (en spelen) vragen naar scholarly selfhood in elke discipline en in elke tijd. Iedere student of aankomende geleerde werd gesocialiseerd in een taakopvatting, werkwijze en habitus die correspondeerden met een beeld van wat een wetenschapper is. Dit betekent dat vergelijkingen niet aan specifieke casussen zijn gebonden: Japanse literatuurwetenschappers gespecialiseerd in Yasunari Kawabata kunnen evengoed meedoen als Portugese kunsthistorici onder de Estado Novo.

In de tweede plaats liepen opvattingen over het wetenschappelijke zelf niet zelden uiteen, met conflict, debat of subtielere vormen van boundary work tot gevolg. Wie nagaat waarom Leopold von Rankes leerlingen zich distantieerden van de ‘moralistische’ Friedrich Christoph Schlosser, waarom oriëntalisten als Carl Heinrich Becker en Martin Hartman in de late negentiende eeuw de strijd aanbonden met de ‘philologische Kleinarbeit’ van Heinrich Leberecht Fleischer en waarom de musicoloog Philipp Spitta (om nog één Duits voorbeeld te noemen) ‘estheticisme’ à la Eduard Hanslick achter zich wilde laten, stuit op heel verschillende debatten, gevoerd in verschillende registers, in uiteenlopende (academische) contexten.12 Maar al deze discussies draaiden om het wetenschappelijke zelf – om de vraag wat de karakteristieke eigenschappen zijn van respectievelijk een historicus, een oriëntalist en een muziekwetenschapper.

Tot slot laat scholarly selfhood zich breed contextualiseren. Het wetenschappelijke zelf stond namelijk nooit los van andere (private, politieke, economische) ‘zelven’. De deugden van een wetenschapper overlapten met die van een vader, een burger en een gelovige. Ze werden omschreven in termen die soms aan vroegmoderne repertoires werden ontleend, maar evengoed afkomstig konden zijn uit burgerlijke morele vertogen. Met de vraag of en hoe deugden konden worden aangeleerd belanden we midden in de pedagogiek, in negentiende-eeuwse mensbeelden en in sociale conventies die de interactie tussen hoogleraren en studenten mede bepaalden. En al is de campus novel een twintigste-eeuws genre, literaire en journalistieke parodieën op de eigenaardigheden van wetenschappers (als soort of in specifieke gedaanten) zijn eeuwenoud. Een geschiedenis van het wetenschappelijke zelf is dus in staat veel bredere cultuur- en wetenschapshistorische perspectieven te verdisconteren.

Deugden en ondeugden

In de periode die dit boek bestrijkt – de late negentiende en vroege twintigste eeuw – werd, zoals gezegd, het wetenschappelijke zelf veelal in termen van deugden en ondeugden besproken. Historici debatteerden over wat ‘die erste Tugend des Historikers’ was: de voornaamste, meest karakteristieke deugd van een geschiedschrijver.13 Oraties en openingscolleges boden hoogleraren gelegenheid tot moralistische meditaties over de ‘Gesinnung’ waarop het in alle wetenschapsbeoefening aankwam.14 In briefwisselingen waarschuwden oudere geleerden hun jongere collega’s voor ‘the besetting sin of young scholars, in this generaton at least, viz. pride and conceit’.15 En als een noeste werker in het geesteswetenschappelijk bedrijf was overleden, schreef de conventie voor dat ’s mans deugden, wetenschappelijk en anderszins, piëteitsvol werden gememoreerd.16

Hiermee is niet gezegd dat het wetenschappelijke zelf louter in termen van deugden werd aangeduid. Deugden (virtues, Tugenden) was een weinig omlijnde categorie, die door veel negentiende-eeuwse auteurs vrij losjes werd gebruikt, zonder pogingen tot definitie of afbakening. Meer dan eens lijken deugden met plichten, vaardigheden, attitudes en talenten te overlappen. Dit impliceert dat een strakke (filosofische) definitie van deugden niet zomaar in het historische materiaal mag worden hineininterpretiert. ‘Deugden’ fungeerde als een paraplubegrip voor een bredere variëteit aan eigenschappen, attitudes en vaardigheden.17

Een geschiedenis van het geesteswetenschappelijke zelf in de negentiende en vroege twintigste eeuw zou bij dit brede, alomtegenwoordige deugddiscours kunnen beginnen. Over welke deugden, zou ze kunnen vragen, discussieerden geesteswetenschappers zoal? Welke betekenissen hadden ‘Kritik’, ‘Präcision’ en ‘Penetration’ in negentiende-eeuws Duitsland?18 Hoe verhielden zulke epistemic virtues zich tot morele, politieke en religieuze deugden? Waarom meende de historicus Georg Busolt dat ‘ein lange, methodisch geschulter, streng auf die Erforschung der Thatsachen gerichtete Blick’ buiten het bereik van vrouwen viel?19 En wat voor onderwijsvormen, onderzoekspraktijken en carrièremechanismen stelden wetenschappers in staat zoveel waarde aan deugden te hechten?

Exploraties

Het doel van dit boek is deze vragen te verkennen en daarmee de contouren te schetsen van een nieuwe onderzoekslijn.20 ‘Verkennen’ en ‘schetsen’ zijn in dit verband belangrijke begrippen. De deugden van een wetenschapper biedt namelijk geen overzichten en trekt geen conclusies – daarvoor is de onderzoekslijn nog veel te pril. Veeleer wil het boek een thema op de agenda zetten, een gesprek op gang brengen en collega-onderzoekers uitnodigen historisch onderzoek naar wetenschappelijke deugden en ondeugden mee te helpen ontwikkelen.

Daarmee samenhangend is De deugden van een wetenschapper geen monografie, maar een bundeling van essays die uiteenlopende personen, vakgebieden en (on)deugden ter sprake brengen, in de hoop met deze variëteit aan voorbeelden te kunnen laten zien hoe historisch onderzoek naar wetenschappelijke deugden en ondeugden er in verschillende contexten zou kunnen uitzien.21 Een drietal vragen staat hierbij centraal:

1. Wat betekenden deugden als onpartijdigheid, waarheidsliefde en trouw?

2. Waarom hechtten negentiende- en vroegtwintigste-eeuwse geleerden zoveel belang aan deze deugden?

3. Welke praktijken (variërend van theevisites tot voorbeeldfiguren) zetten zij in ter bevordering van wetenschappelijke deugdzaamheid?

Hoofdstuk 1 onderzoekt de eerste deelvraag aan de hand van Robert Fruin en J.G.R. Acquoy, twee bevriende Leidse hoogleraren (ze liggen in hetzelfde graf begraven) die hun afkeer van grote gebaren en politiek-religieus gekleurde geschiedschrijving vertaalden in een ethos van strenge geleerdheid. Hoofdstuk 2 vergelijkt de postume reputatie van Fruin in Nederland met die van Godefroid Kurth in België en betoogt dat beide mannen als historiografische ‘vaderfiguren’ fungeerden, zij het dat Fruin meer dan Kurth een wetenschappelijke persona belichaamde waarop het nageslacht zowel deugden als ondeugden kon projecteren. Hoofdstuk 3 ruilt de geschiedwetenschap in voor de oriëntalistiek en illustreert aan de hand van een emotioneel debat over Reinhart Dozy’s De Israëlieten te Mekka dat het misleidend zou zijn om deugden als scherpzinnigheid (Scharfsinn) te isoleren van andere, overlappende of contrasterende deugden. Karakteristiek voor een negentiende-eeuws begrip van het wetenschappelijke zelf waren ‘constellaties’ of ‘catalogi’ van deugden, waarin scherpzinnigheid een meer of minder belangrijke plaats innam.

Inzoomend op de tweede deelvraag van dit boek, betoogt hoofdstuk 4 dat epistemic virtues dikwijls niet te scheiden waren van morele en politieke deugden. De ‘trouw’ (Treue) die Georg Waitz werd toegeschreven was afkomstig uit een nationalistische interpretatie van Tacitus’ Germania, die in negentiende-eeuws Duitsland zowel historische, sociale als politieke connotaties had. Ook het arbeidsethos van Leopold von Ranke, zoals beeldend beschreven door Sophie Weisse – een zeldzame vrouw in de masculiene wereld van dit boek – was diep geworteld in een negentiende-eeuwse bildungsbürgerliche cultuur. Hoewel hoofdstuk 5 laat zien dat Ranke vanwege zijn uitzonderlijke werklust en output moeilijk als voorbeeldfiguur kon fungeren, voegt hoofdstuk 6 daaraan toe dat ‘scripts’ of ‘narratieve sjablonen’ het negentiende-eeuwse geleerdenleven mede vormgaven. De Leidse theoloog Wessel Albertus van Hengel was niet de enige die zijn doen en laten nauwkeurig afmat aan een (gefingeerd, maar daarom niet minder reëel) academisch voorbeeldleven.

Raken deze voorbeeldlevens al aan de derde hoofdvraag, over praktijken waarin deugden werden geoefend, hoofdstuk 7 bespreekt zulke praktijken in nader detail aan de hand van Abraham Kuenens jaarlijkse openingscolleges, waarin de Bijbelse uitspraak ‘koop de waarheid en verkoop ze niet’ fungeerde als motto van een wetenschapsethiek die cirkelde om waarheidsliefde. Hoofdstuk 8 laat zien dat training in waarheidszin en waarheidsliefde ook buiten de academie werd bepleit, bijvoorbeeld door maatschappelijk geëngageerde onderwijshervormers als Anthonie Marius Kollewijn Nzn. (beter bekend als medeoprichter en eerste hoofdredacteur van Tijdschrift voor Geschiedenis). Aan de hand van Heinrich Rickert, de neokantiaan die scherp onderscheidde tussen natuur- en geesteswetenschappen, keert hoofdstuk 9, tot slot, terug naar de vraag of kunst-, taal- en geschiedwetenschappers zich principieel onderscheiden van natuur- en scheikundigen. Al gaat dit slothoofdstuk, anders dan de voorafgaande teksten, niet expliciet over deugden of ondeugden, het Nederlandse debat over Rickerts scheiding tussen Natur- en Geisteswissenschaften laat fraai zien hoe wetenschappelijke personae door filosofische en religieuze agenda’s werden gekleurd.

Veel, te veel wellicht, blijft in dit boek onbesproken. Zo wacht de vraag waar negentiende-eeuwse deugden en ondeugden vandaan kwamen – in hoeverre fungeerden vroegmoderne vertogen over de vitia sive errores eruditorum als een cultureel repertoire waaruit moderne geesteswetenschappers putten? – op vervolgonderzoek.22 Hoe wetenschappers, variërend op bestaande sjablonen, het wetenschappelijke zelf probeerden vorm te geven in wat Richard Kirwan ‘scholarly self-fashioning’ noemt, komt slechts zijdelings ter sprake.23 Gender-issues zoals voorbeeldig besproken door Falko Schnicke in Die männliche Disziplin (2015) krijgen minder aandacht dan wenselijk zou zijn.24 Hetzelfde geldt, helaas, voor Frankrijk en Groot-Brittannië, om te zwijgen van de wijde wereld buiten Europa. Ook de kwestie hoe het categorieën van deugd en ondeugd verging in de decennia na de Tweede Wereldoorlog blijft grotendeels buiten beeld. Alleen in de epiloog trek ik een paar voorzichtige lijnen tussen ‘toen’ en ‘nu’. Al zijn deugden (uit de hoofdtitel van dit boek) vrijwel verdwenen uit ons morele vocabulaire, toewijding en karakter (uit de ondertitel) zijn nog even actueel als toen.

Besluit

En wat er, tot slot, met Tieles museum in de Leidse universiteitsbibliotheek is gebeurd? Op een onbewaakt ogenblik, tijdens een rigoureuze schoonmaak of herinrichting van het pand, schijnt de UB het heiligdom te hebben opgedoekt. ‘Ik heb me rot gezocht naar die Kamer en heb hem nooit gevonden’, rapporteerde assyrioloog Marten Stol in 1994. ‘Struikelend over de ijzeren trappetjes van een R.K. schuilkerk achter het Rapenburg speurde ik rond; ik heb op de fiets de stokerij van Harteveld naast de Langegracht doorkruist: niets, niets.’25

In zekere zin is dit toepasselijk. ‘Want een studeerkamer’, verklaarde de journalist die stond te mijmeren aan Tieles bureau, ‘staat in zeer innige betrekking tot den man, dien zij tot heiligdom dient.’ Daar immers brengt de geleerde zijn epistemic virtues in de praktijk. De studeerkamer ‘is de plastische uitdrukking van wat er omgaat in zijn brein en in zijn binnenste. Zij verraadt zijn smaak, zijn ijver, zijn wetenschappelijke liefde, zijn methode. Zij geeft verslag van zijne eigenaardigheden, ja, zijn karakter legt zij bloot.’26

Negatief zou de afbraak van dit studeervertrek kunnen symboliseren dat wetenschap in de eenentwintigste eeuw niet langer uit de voeten kan met mannen als Tiele. Maar dat hoeft niet het hele verhaal te zijn. Positief zou de casus Tiele de vraag kunnen opwerpen wat voor scholarly personae wij in onze hedendaagse sites of knowledge production cultiveren. Als wij ons om diverse redenen niet langer aan Tieles voorbeeld kunnen spiegelen, hoe zien onze modellen van wetenschapper-zijn er dan wel uit? Wat zijn dan onze wetenschappelijke doelen, de karaktereigenschappen die wij stimuleren en de deugden (misschien ook de ondeugden) die wij belonen?

1. Een Leids historisch ethos?

De epistemische deugden van Fruin en Acquoy

Inleiding

In maart 1859 trok Robert Fruin, de latere hoogleraar vaderlandse geschiedenis in Leiden, in een Utrechtse voordracht van leer tegen een wel allesbehalve vaderlands verschijnsel: ‘wetenschappelijke wereldgeschiedenis’. De kern van zijn betoog was dat dit verschijnsel – de pretentie de geschiedenis op wereldschaal even wetenschappelijk te bestuderen als inmiddels, halverwege de negentiende eeuw, op nationaal niveau gebruikelijk was – een contradictio in terminis was. ‘Want een geschiedverhaal, waaraan geen volledige, uitputtende studie van alle oorkonden te grond ligt, voldoet niet aan de eischen van de wetenschap, en zoo grondig de geschiedenis van de geheele wereld te bestudeeren – het valt niet te loochenen – is ondoenlijk.’ Hoe het dan wel moest? Fruin gaf zijn Utrechtse publiek concrete raad. ‘Een man van studie bakene zich een veld van niet al te grooten omvang af, dat bewerke hij tot in de kleinste bijzonderheden: zoo kan hij ten laatste een geleerd boek schrijven in zooveel deelen als het uiteenzetten van alle omstandigheden vereischt.’1

Wie zich afvraagt wat voor Fruins generatie als goede geschiedbeoefening gold, vindt in deze woorden zowel een waarschuwing als een advies. Zowel de waarschuwing (neem niet te veel hooi op je vork) als het advies (wees zo volledig mogelijk) laat iets zien van de criteria waaraan, volgens Fruin, historisch onderzoek moet voldoen. ‘Volledige, uitputtende studie van alle oorkonden’, ‘tot in de kleinste bijzonderheden’: dat is een pleidooi voor minutieus onderzoek, op basis van uitputtend bronnenonderzoek. Fruins ideale historicus vertilt zich niet aan grote vragen over aard en afkomst van de westerse beschaving, maar licht één bescheiden thema van alle kanten kritisch door. Hieronder zal ik betogen dat dit wetenschappelijke ideaal schatplichtig was aan wat ik een filologisch ethos noem – en dat dit filologische ethos niet alleen Fruin inspireerde, maar ook andere Leidse geschiedwetenschappers in de late negentiende eeuw, zoals de kerkhistoricus Johannes Gerhardus Rijk Acquoy.

Mijn vergelijking tussen Fruin en Acquoy brengt ook nog iets anders aan het licht. Beide mannen, zal ik laten zien, formuleerden hun wetenschappelijke idealen in termen van deugden. Een goede historicus, meenden zij, is iemand die uitblinkt in deugden als waarheidsliefde, nauwkeurigheid en geduld. Geleerdheid en eruditie komen hem beslist van pas, maar doorslaggevend voor de kwaliteit van zijn werk is de mate waarin hij deugden als tact, vlijt en accuratesse weet te beoefenen. Ten onrechte zijn deze deugden in de literatuur over negentiende-eeuwse geschiedbeoefening onderbelicht gebleven. Zij stellen ons namelijk in staat een aantal misverstanden over de historiografische idealen van Fruins generatie uit de weg te ruimen. Als de ‘onpartijdigheid van den geschiedschrijver’, waaraan Fruin in 1860 zijn oratie wijdde, geen simplistische aanname of naïeve wensdroom was, maar een deugd waarin historici zich oefenen, dan waren de wetenschappelijke idealen van Fruin en zijn tijdgenoten wellicht subtieler en minder ‘positivistisch’ dan menige twintigste-eeuwse commentator heeft gedacht.

‘Ongeloofelijke moeite en scherpzinnigheid’

Neem de diesrede die Fruin als rector van de Leidse universiteit in 1878 uitsprak.2 Deze oratie startte weliswaar in mineur, met een klacht over het ‘onhistorische’ karakter van de onderwijsvernieuwingen van 1876. Maar naarmate Fruin voortschreed en begon uit te leggen wat ‘historische zin’ wél inhoudt, werd zijn toon geleidelijk enthousiaster. Historisch denken? Dat houdt in dat een verschijnsel uit zijn oorsprongen wordt verklaard. Maar zulke oorsprongen hullen zich veelal in nevelen. In veel gevallen moet de historicus het doen met een handvol snippers en een paar terloopse mededelingen. Wil hij – voor Fruin was een historicus altijd ‘hij’ – met deze ‘schrale stof’ iets kunnen beginnen, dan moet hij het historisch metier volkomen beheersen. ‘Door oordeelkundige ontleding van al wat in de opgespoorde berichten besloten ligt, door schrandere samenvoeging, en eindelijk door behoedzame gevolgtrekking en gissing, moet hij dat weinige zoover doen strekken als mogelijk is, zonder verdichting in de plaats van waarheid te geven. Aan zulken arbeid wordt tegenwoordig ongeloofelijke moeite en scherpzinnigheid besteed…’3

Hier stuiten we direct op enkele kenmerken van Fruins model-historicus. Hij is oordeelkundig, schrander, behoedzaam en scherpzinnig. En dat is niet alles. De ideale historicus woekert ook met zijn talent en probeert door imitatio en aemulatio het ambacht steeds beter onder de knie te krijgen:

Want niet ieder, die er lust toe heeft, kan zoo maar waarnemen, onderzoeken en de juiste slotsom trekken. Daartoe behoort, behalve een bijzondere gave, die aangeboren moet zijn, een uitgebreide kennis der reeds verkregene uitkomsten en een vaardigheid, die het gevolg is van langdurige en methodische oefening. Men moet zich op het uitgebreide veld te huis gevoelen en weten waar men behoort te zoeken, om kans te hebben van te vinden wat men van noode heeft. Men moet dat gevondene kunnen beproeven en zijn betrouwbaarheid aan allerlei kenteekenen toetsen. Heeft men zoo al wat er te vinden is van heinde en ver bijeengebracht en geschift, dan moet men het onderling vergelijken, het tegenstrijdige, dat er zich vaak in voordoet, uit de verschillende afkomst verklaren, en het meest aannemelijke verkiezen, en zoo ten slotte uit hetgeen men overhoudt het beeld vormen dat op de waarheid het meest gelijkt. Dat alles geschiedt naar een vaste, beproefde methode, die evenzeer afgezien en nagevolgd worden kan als de methode van het natuuronderzoek, al verschilt zij ook van deze hemelsbreed.4

In deze passage valt op hoeveel vertrouwen Fruin stelde in historische methoden – in de regels voor deugdelijke bronnenkritiek, zoals die door Johann Gustav Droysen en later door Ernst Bernheim op schrift werden gesteld5 – maar ook dat deze methoden volgens Fruin niet klakkeloos kunnen worden toegepast. Ze vergen een geoefende geest en een gerijpt oordeelsvermogen. ‘Gestadige oefening’ is nodig om deze ‘moeilijk te verkrijgen bedrevenheid’ te verwerven. Bovendien is, naast training, een fikse dosis toewijding vereist: een ‘zucht naar nauwkeurigheid ook in het kleine’ en ‘onvoorwaardelijke liefde en eerbied voor de waarheid’.6

Dankzij deze combinatie van eigenschappen bezwijkt Fruins ideale historicus niet snel voor de verlokking van ‘wetenschappelijke wereldgeschiedenis’ of, meer in het algemeen, voor de verleiding grote vragen snel te willen beantwoorden. De fruiniaanse historicus gedijt bij detailonderzoek, bij puzzels waarvoor schaars en tegenstrijdig bronnenmateriaal hem plaatsen. Waagt hij zich al aan een werk op grotere schaal, zoals een handboek over de vaderlandse geschiedenis, dan dwingt zijn wetenschappelijke geweten hem bij elke hobbel te pauzeren.

Telkens moet hij bij het beschrijven staken, om een onderzoek in te stellen naar dingen van ondergeschikt belang, maar die toch niet verwaarloosd mogen worden; en dan kost dat onderzoek, dat tot de hoofdzaak weinig bijdraagt, soms weken tijds. Daarom besteden wij vooralsnog onzen tijd en onze vlijt het nuttigst aan het onderzoeken van nog onvoldoend bekende bijzonderheden. Wij mogen ons daarbij troosten met de gedachte, dat wij zoodoende de cartons gereed maken, waaruit de groote schilderij dan later kan worden samengesteld.7

Fruins eigen oeuvre is uiteraard een fraaie illustratie van deze fascinatie voor het detail, deze ‘neiging tot napluizen, tot ontwarren van ingewikkelde kwesties’.8 Weliswaar was Fruin, vooral aan het begin van zijn carrière, ook een auteur van synthetische werken, zoals blijkt uit zijn magistrale Tien jaren uit den Tachtigjarigen Oorlog en zijn breed opgezette Gids-artikel ‘Het voorspel van den Tachtigjarigen Oorlog’.9 Maar naarmate de jaren vorderden, legde hij zich, om uiteenlopende redenen, steeds consequenter toe op detailonderzoek. Fruin werd een auteur van meesterwerkjes op de vierkante centimeter. Zo wist hij maar liefst vijf artikelen te wijden aan wat hij zelf een onderwerp ‘van weinig of geen belang’ noemde: het levend begraven van Allaart Beylinc door Jacoba van Beieren in 1425. Doel van deze exercitie was, naar Fruins eigen zeggen, niet een betere kennis van de vijftiende eeuw. Het onderzoek was slechts als ‘proeve van historische kritiek bijzonder leerrijk’.10 Zelfs zijn beroemdste opstellen, zoals ‘De drie tijdvakken der Nederlandsche geschiedenis’, presenteerde Fruin als onderzoeksbijdragen, niet als afgeronde interpretaties. ‘Liever onze krachten besteed aan het ophelderen van bijzonderheden, dan verspild aan het leveren van algemeene beschouwingen, die slechts gedeeltelijk juist zijn. Niet aan het gebouw begonnen eer de bouwstof bijeen en gereed is.’11 Zo is Fruin, terecht of niet, dan ook de geschiedenis ingegaan: als een man die consciëntieuze geschiedvorsing bijna persoonlijk belichaamde, maar die aan geschiedschrijving, aan synthetiserend werk, vrijwel niet toekwam.12

Goede geschiedwetenschap, kortom, was voor Fruin een kwestie van ‘alles onderzoekende en napluizende kritiek’, van scrupuleus onderzoek, van vlijt en volharding. Zolang nog niet alle bronnen van voren en van achteren waren bekeken, was analyse op detailniveau het hoogste gebod. De fruiniaanse historicus kon het Shakespeares Jago nazeggen: ‘I am nothing if not critical.’13

‘Eene taaie volharding en een onuitputtelijk geduld’

Aan de Leidse universiteit was Fruin niet de enige die zich toelegde op kritisch bronnenonderzoek. Toen de Gentse historicus Paul Fredericq in 1885 in Leiden de festiviteiten rond Fruins 25-jarige ambtsjubileum bijwoonde, maakte hij van de gelegenheid gebruik zich uitvoerig op de hoogte te stellen van de Nederlandse geschiedwetenschap. In dat kader bezocht hij in Leiden niet alleen Fruin, maar woonde hij in het Academiegebouw ook een college bij van Johannes Gerhardus Rijk Acquoy, de kerkhistoricus die sinds 1878 aan de theologische faculteit doceerde. Acquoy was een specialist in middeleeuwse handschriften en, volgens Fredericq, een inspiratiebron voor al zijn studenten. De Vlaamse waarnemer roemde niet alleen Acquoys ‘enseignement très vivant, plein d’humour et de bonhomie’, maar ook zijn nauwgezette studies naar thema’s uit de middeleeuwse kerkgeschiedenis.14

Acquoy bracht zijn historiografische idealen het duidelijkst onder woorden in zijn Handleiding tot de kerkgeschiedvorsching en kerkgeschiedschrijving (1894), een boekje voortgekomen uit zijn privatissimum voor ‘meergevorderde studenten’.15 Net als Fruin, zo blijkt uit deze handleiding, tilde Acquoy zwaar aan ‘vorsching’: aan het onderzoek van primaire bronnen. ‘De ware geschiedschrijver’, schrijft hij, zal zich ‘niet met afgeleide beken behelpen, zoolang het hem mogelijk is, tot de oorspronkelijke bronnen te gaan. Slechts onwetenschappelijke lieden werken uit de tweede of derde hand.’ Evenals Fruin beklemtoont hij ook dat bronnenonderzoek een zaak is van nauwgezette, zorgvuldige, bedachtzame analyse. ‘Eerst door critiek toch wordt eene wetenschap tot wetenschap, omdat zij eerst op deze wijze tot de rechte kennis der waarheid leidt.’ Uitvoerig behandelt Acquoy daarom zowel externe als interne bronnenkritiek, met voorbeelden van geruchtmakende vervalsingen, en drukt hij de aankomende kerkhistoricus op het hart zich te hoeden voor ‘bevooroordeelde kritiek’ van allerlei soort, voor ‘overdrijving’ en voor ‘twijfelzucht’ die in scepsis ontaardt. Daarbij koestert ook Acquoy een ideaal van nauwkeurigheid en precisie dat hem doet gruwen van speculaties en overhaaste generaliseringen:

Hoe onervarener een historicus is, des te eerder zal hij zich aan stoute combinatiën en gewaagde hypothesen overwegen. Doch hoe meer ondervinding hij heeft opgedaan, hoe waarheidslievender hij is geworden, hoe meer hij geleerd heeft zich zelven te verloochenen, niet naar de toejuiching van den tijdgenoot, maar naar de goedkeuring van het nageslacht te vragen, des te meer zal hij geneigd zijn, zijne onwetendheid te belijden en zich niet aan te stellen, alsof hij alles weet en alles kan verklaren.16

Welke eigenschappen onderscheiden dus de goede van de minder goede historicus? De goede heeft, naast ‘eene uitgebreide encyclopaedische kennis’, ‘eene taaie volharding en een onuitputtelijk geduld (…), benevens een gezond oordeel en eene groote mate van scherpzinnigheid’. Daarnaast brandt hij van liefde voor de waarheid. ‘De historie moet vóór alles wetenschap zijn, en de historicus een waarheidslievend man.’ Uit deze liefde volgt, logischerwijs, een ‘streven naar volkomen objectiviteit en onpartijdigheid, d.i. het streven, om zonder eigene sympathieën of antipathieën aan alle personen recht te doen wedervaren’. En:

Met nadruk voeg ik hierbij, dat een geschiedschrijver niet slechts verdraagzaam, maar ook waardeerend moet wezen, want verdraagzaamheid is een negatief, waardeering daarentegen een positief begrip; verdraagzaamheid sluit afkeuring, waardeering sluit goedkeuring in zich; verdraagzaamheid is hooghartig, waardeering zachtmoedig; bij verdraagzaamheid staat het ik op den voorgrond, bij waardeering het gij.17

Explicieter dan Fruin stelt Acquoy ook een reeks van eisen aan de stijl van een historicus. De Handleiding schrijft voor dat deze ‘beknopt zonder duisterheid, eigenaardig zonder gezochtheid, levendig zonder onrust, boeiend zonder overprikkeling, schilderachtig zonder schrille kleuren’ dient te zijn. Acquoy geeft zelfs nauwkeurige regieaanwijzingen voor de opmaak van een historisch werk. Zorg bijvoorbeeld, instrueert hij zijn studenten, voor een vlekkeloos manuscript, in ‘goed leesbaar schrift zonder veel doorhalingen, inlasschingen en verwijzingen’ – dat is voor de zetter wel zo prettig. Met cursiveringen en spatiëringen dient een auteur terughoudend te zijn, omdat deze ‘zoo licht dat onrustige en woelige karakter geven, dat in een geschiedkundig werk zoozeer mishaagt’. En alsjeblieft geen sierlijke krulletters op het kaft van een historische monografie: ‘Dáár moet alles waardig en kalm zijn, zonder eenige onrust.’18 Acquoys ideale historicus heeft, kortom, iets weg van een bedaagde heer op leeftijd, die dagelijks kalm naar het archief wandelt om daar, in keurig schoolmeesterschrift, een stel oude akten te excerperen. Elke haast, elke opwinding, elke aandrang tot scoren is deze gentleman historian vreemd.

Zelf moet Acquoy, die bekendstond als ‘een man van buitengewone nauwkeurigheid en waarheidsliefde’, op deze gentleman historian hebben geleken. Zijn biograaf verhaalt hoe hij reeds als student in Amsterdam de concept-artikelen van zijn leraar Willem Moll nauwkeurig corrigeerde. Later, als hoogleraar in Leiden, viel hij op door ‘groote zorgvuldigheid’ en ‘grondigheid, onder aanwijzing van bronnen en literatuur’. Deze liefde voor scrupuleuze bronnenstudie ging gepaard met onbegrip voor andere, minder gedetailleerde typen geschiedbeoefening. ‘Met minachting’, vertelt zijn opvolger Frederik Pijper, ‘sprak hij over boeken, door de schrijvers zelven bedorven, omdat zij te traag of te onwetenschappelijk waren om zich te begeven tot de bronnen. Een doctorandus, wiens dissertatie niet berustte op bronnenstudie, vergeleek hij bij een vader, die zijn kind ten doop bracht, maar meteen het doodkistje medevoerde.’19 De gelijkenis met Fruin is treffend: beide mannen zochten hun kracht in bronnenonderzoek van het nauwkeurigste, betrouwbaarste soort. Niet toevallig constateerde Fruins opvolger, Petrus Johannes Blok, dat Acquoys ‘groote zin voor preciesheid van kennis en nauwkeurigheid van verwijzing’ kon leiden tot een overmatige fascinatie voor ‘détails van geringe beteekenis’. Dit had tot gevolg dat Acquoy, net als Fruin, aan het schrijven van een meesterwerk ook op gevorderde leeftijd niet toekwam.20

‘Andacht zum Unbedeutenden’

Vanwaar die fascinatie voor details, die eerbied voor precisie en nauwkeurigheid? Fruin en Acquoy, luidt mijn antwoord, zijn schoolvoorbeelden van een filologisch ethos in de negentiende-eeuwse geesteswetenschappen. Volgens Franz Schultz, de Duitse literatuurwetenschapper aan wie ik deze term ontleen, werd dit ethos – deze attitude, deze opvatting over hoe een wetenschapper te werk behoort te gaan – gekenmerkt door zaken als ‘zurückhaltende Selbstverantwortlichkeit, Treue im Kleinen, Andacht zum Unbedeutenden, eingezogene Lebensführung’ en ‘Scheu vor subjektivistischen Vorläufigkeiten und bloßen Impressionen’.21 Dit is inderdaad precies wat Fruin en Acquoy hun studenten voorhielden. Trouw aan het kleine, aandacht voor het onbeduidende, gecombineerd met een grondige afkeer van hypothesen en speculaties – dat waren Fruin en Acquoy ten voeten uit.

Als Schultz dit ethos ‘ein Erbteil philologischer Mentalität seit Jahrhunderten’ noemt, presenteert hij, ironisch genoeg, een generalisatie van het soort dat zich met het ethos in kwestie wat moeizaam verdraagt.22 Welke filologische mentaliteit, zouden Fruin en Acquoy onmiddellijk hebben gevraagd? Die van Lorenzo Valla, Jean Bodin of Josephus Justus Scaliger, in de vroegmoderne tijd? Of moeten we denken aan de filologische exercities van Johann Joachim Winckelmann en Christian Gottlob Heyne, in de late achttiende eeuw? Vast staat dat tegen het einde van die achttiende eeuw een ware ‘Philologisierung der wissenschaftliche Grundhaltung’ plaatsvond, in de zin dat de filologie, met haar kritische tekstanalyse, niet alleen een methodisch voorbeeld werd voor andere domeinen van kennis, maar ook een bijbehorend ethos overdroeg.23 Vooral in de geschiedbeoefening is dit proces goed zichtbaar. De oudheidkunde, met al haar filologische detailonderzoek, was tot in de late achttiende eeuw een ondergeschoven kindje in vergelijking met de geschiedschrijving, die in het vertellen van historische verhalen meer belang stelde dan in het analyseren van bronnenmateriaal. Maar vanaf de vroege negentiende eeuw trad, in de woorden van Ulrich Muhlack, een ‘historiographische Umsetzung der philologischen Methode’ op.24 Het succes van Leopold von Ranke en Theodor Mommsen, in de negentiende eeuw, berustte niet in de laatste plaats op hun integratie van filologische methoden en attitudes in de geschiedschrijving.25

Ook Fruin en Acquoy zijn voorbeelden van deze ‘filologisering’. Geschoold als klassiek filoloog – zijn proefschrift had zich bewogen op het terrein van de egyptologie – vond Fruin de filologie weliswaar niet helemaal bevredigend: ‘Voor de eigenlijke philologie daarentegen kon ik den smaak maar niet vatten’, blikte hij in zijn afscheidsrede terug.26 Want zolang men zich louter met filologie bezighoudt, verklaarde hij in 1886, ‘doet men den historischen zin niet op’. Wat historici van filologen onderscheidt, is hun vermogen ‘de feiten in hun samenhang en als uit de verte’ te overzien.27 Echte historici ‘kritiseren’ niet alleen, ze ‘combineren’ ook. Voor Fruin had de filologie dus vooral met bronnenkritiek te maken. Eigenlijk was hij van mening dat het historisch metier méér inhield dan de beoefening van zulke kritiek. Zijn eigen (latere) publicaties kwamen echter zelden verder dan dat. Fruins kracht als historicus lag uitgerekend in zijn kritische, filologische ontleding van bronnenmateriaal. Wat dit betreft bestond er tussen Fruin de filoloog en Fruin de historicus geen significant verschil – net zoals er, naar Fruins eigen overtuiging, geen noemenswaardig verschil bestond tussen filologische en historische kritiek (‘de kritiek is uit haar aard van algemeene toepassing, en tusschen de philologische en historische bestaat geen wezenlijk verschil’).28

Als ik Fruin en Acquoy een filologisch ethos toeschrijf, bedoel ik dus dat zij zich vóór alles toelegden op zulke kritiek. Ondanks hun besef dat geschiedbeoefening uit zowel Forschung (geschiedvorsing) als Darstellung (geschiedschrijving) bestaat, lieten zij de eerste graag prevaleren boven de laatste. Primair waren ze immers gefascineerd door historisch bronnenmateriaal, waarmee zij de historische waarheid zo dicht mogelijk dachten te kunnen benaderen. Talloze brieven deden ze de deur uit, naar collega’s in binnen- en buitenland, met gedetailleerde vragen over moeilijk toegankelijke archivalia. Ze hoopten dan ook de onderste steen boven te krijgen, vol verwachting dat hun kennis van het verleden op deze kritische grondslag een onwrikbaar fundament zou vinden. Ik spreek van een ‘ethos’ (van het Griekse èthos, dat verwijst naar motivatie en karaktereigenschappen) om op deze dimensie van hoop en verwachting, van vlijt en inzet, van enthousiasme en Entdeckungsfreude het volle licht te laten vallen.29 Kenmerkend voor Fruin en Acquoy was niet alleen hun historische kritiek, maar ook, zo niet vooral, hun bezieling, hun Begeisterung, hun diepgewortelde geloof dat zulke kritische vorsing de wetenschap op het rechte pad zou voeren.

‘Met onverflaauwden ijver volharden’

De vraag is dan of dit filologische ethos beperkt was tot Fruin en Acquoy. Waren zij de enige Leidse geesteswetenschappers die ‘Treue im Kleinen’ en ‘Andacht zum Unbedeutenden’ als levensmotto voerden? Wie let op de nauwe betrekking tussen beide mannen – ze liggen aan de Leidse Groenesteeg zelfs in hetzelfde graf begraven – zou kunnen speculeren dat hier sprake was van een gedeelde attitude, of ten minste van wederzijdse invloed, die zich niet per se hoefde uit te strekken naar andere Leidse leerstoelhouders. Inderdaad stonden Fruin en Acquoy wellicht dichter bij elkaar dan welke andere negentiende-eeuwse Leidse geleerden dan ook.30 Matthias de Vries, bijvoorbeeld – de beroemde taalkundige, die in Leiden ook de vaderlandse geschiedenis doceerde, vóór Fruin in 1860 deze opdracht kreeg – was op het eerste gezicht een meer flamboyante geleerde dan Fruin of Acquoy. Meer ook dan deze beiden koesterde De Vries de ambitieuze hoop een aantal ‘wetten’ of ‘algemeene krachten’ in de ontwikkeling van de Nederlandse taal op het spoor te komen.31 Niettemin, zodra De Vries kwam te spreken over het omstreden genie van Willem Bilderdijk, verdedigde hij een filologisch ethos dat sterk herinnert aan Fruin en Acquoy. Bilderdijk, verklaarde hij dan, was te ‘levendig van geest, om den weg der strenge redenering te bewandelen’. Hij schoot tekort ‘waar het koele verstand moest beslissen, waar het aankwam op onvermoeide waarneming, op naauwlettende vergelijking, op juiste gevolgtrekking’. Bilderdijks ‘spelend vernuft’ was, in één woord, ‘onwetenschappelijk’.32 Ook toen De Vries in zijn oratie van 1853 de ideale Nederlandse taalkundige portretteerde, verschilde dat ideaal niet veel van dat van Acquoy of Fruin:

Wie ernstig de wetenschap behartigen wil, hij stelle zich ten pligt, de geheele reeks der aanverwante talen vlijtig na te sporen; met onverflaauwden ijver te volharden in de beoefening der bronnen, waaruit de geschiedenis der taal moet worden gekend; bovenal eene onvermoeide aandacht te wijden aan de gouden eeuw onzer dichtkunst en aan de letterkunde der middeleeuwen, beiden voor den taalvorscher zoo onuitsprekelijk leerrijke tijdperken. Hij streve er naar, de taal dier vervlogene dagen inner en volkomen te verstaan, niets, hoe schijnbaar gering ook, onopgemerkt te laten, alles door het licht van onderlinge vergelijking te verhelderen.33

Een ander voorbeeld biedt Abraham Kuenen, de Leidse theoloog die met zijn ‘historisch-kritisch’ onderzoek naar het Oude Testament zoveel opzien baarde.34 In een (Engelstalige) verantwoording van zijn methode legde Kuenen in 1880 uit dat het begrijpen van oude, oosterse culturen een bijna ondoenlijke opgave is. ‘We do not altogether know even ourselves; how much less can we know a man we have never seen, and who is perhaps parted from us by hundreds of years!’ Wil een historicus toch iets van zo’n lang vergane wereld proberen te peilen, is moeizaam bronnenonderzoek vereist: ‘we should have to “eat our bread in the sweat of our face”.’ Criticism is daarom Kuenens kernwoord. Met ‘utmost care’ zal de historicus zijn bronnen proberen te wegen: ‘they must not be blindly accepted and followed, but must be carefully weighed and estimated.’ Helaas blijken veel bronnen dan ‘open to grave suspicion’ en loopt de historicus het risico te verdwalen in een doolhof van vragen naar de ware aard, auteur en achtergrond van de teksten op zijn bureau. Soms lukt het ‘to go through all the evidence once again, and consider it carefully, giving due weight to all that has been urged by or on behalf of the parties concerned’. Zo kan dan een enkele vraag beantwoord worden. Maar voor een historicus die solide bewijsvoering boven speculatie verkiest, blijven meestal vele vragen open. ‘Very often the cautious critic must end by admitting several possible solutions and declining to pronounce any judgment at all for fear of deserting the true path.’35

De ruimte ontbreekt hier om andere Leidse professoren – Reinhart Pieter Anne Dozy en Michaël Jan de Goeje, bijvoorbeeld – de revue te laten passeren.36 Op zichzelf zijn de voorbeelden van De Vries en Kuenen echter al toereikend bewijs voor mijn stelling dat het filologische ethos van Fruin en Acquoy door meerdere collega’s rond het Leidse Rapenburg werd gedeeld. Wat voor een specialisme zij ook beoefenden (de arabistiek, in het geval van Dozy en De Goeje), zij allen participeerden in wat Fruin ‘de historische richting’ van ‘onze dagen’ noemde.37 Zij allen stelden historische vragen, speurden naar primaire bronnen en verwachtten door kritische filering van dit materiaal de waarheid op het spoor te komen. Vrijwel zonder uitzondering ook waren deze mannen lid van de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde, dat bolwerk van geleerdheid dat in de late negentiende eeuw het filologische ethos bijna institutioneel belichaamde.38 Het is niet overdreven te zeggen dat een hele generatie Leidse geesteswetenschappers doordrenkt was van heilig geloof in ‘historische kritiek’.

Het zou echter onjuist zijn te denken dat hier van een specifieke Leidse school of van een exclusief Leids ethos sprake was. Weliswaar liep de Leidse universiteit, vergeleken met die van Groningen, Utrecht en Amsterdam, relatief voorop in het propageren van zo’n kritisch ethos. Vooral voor Bijbelwetenschappers was Leiden ten tijde van Kuenen vrijwel synoniem met een ‘historisch-kritische’ bestudering van het Oude en Nieuwe Testament.39 Maar internationaal gezien was Kuenen evenmin als Fruin of Acquoy een einzelgänger. Zoals Fruin zich aan Ranke spiegelde, zo oriënteerde Kuenen zich qua methode op Heinrich von Sybel. Acquoys Handleiding op haar beurt is verwant aan Bernheims Lehrbuch der historischen Methode (een boek dat Acquoy in zijn inleiding hogelijk roemde).40 Niet toevallig ontwaart Schultz het ‘filologische ethos’ bij een hele generatie negentiende-eeuwse Duitse geleerden, germanisten zowel als historici, oudheidkundigen, oriëntalisten en Bijbelwetenschappers, die elk op hun eigen manier gegrepen waren door een ethos van nauwkeurige bronnenkritiek.41 Dat wil uiteraard niet zeggen dat iedereen hiervan in gelijke mate gecharmeerd was. Zo kon de historicus Johannes van Vloten zich mateloos ergeren aan Fruins pietepeuterige gedoe.42 Niettemin, Fruin en Acquoy stonden met hun ethos niet alleen. Ze representeerden een beweging, in Leiden en daarbuiten, van toegewijde bronnenkritiek.

‘Het veredelen van den mensch’

Geeft de term ‘ethos’ al aan dat deze bronnenkritiek méér dan een kwestie van methoden was – ook toewijding en vlijt zijn vereist, werden Fruin en Acquoy niet moe te herhalen – de citaten die ik hierboven heb gegeven suggereren nog iets specifiekers. Fruin en Acquoy verwoordden hun filologische ethos in termen van deugden. Een goede historicus bezit niet alleen kennis en inzicht, maar is, wat Fruin betreft, ook ‘behoedzaam’, ‘scherpzinnig’, ‘nauwkeuriger’ en ‘vlijtig’. En omgekeerd: een minder goede historicus verraadt zich niet alleen door gaten in zijn kennis, maar ook door ondeugden als haast, luiheid of oppervlakkigheid. Zo klaagde Fruin dat de graecus Carel Gabriël Cobet, toch niet de minste onder zijn Leidse collega’s, ten enenmale de ‘onmisbare volharding’ miste die historici nodig hebben om ‘moeitevollen arbeid, in het zweet des aanschijns’ te verrichten.43 Cobets natuurtalent vergoedde veel, maar Fruin liet er geen misverstand over bestaan dat Cobet de historische wetenschap een grotere dienst had bewezen als hij de deugden van accuratesse, nauwkeurigheid en volharding wat intensiever had gepraktiseerd.