De geboorte van een dromenwever

Ngũgĩ wa Thiong’o

AUP

Oorspronkelijke uitgave: Ngũgĩ wa Thiong’o, Birth of a Dream Weaver. A Memoir of a Writer’s Awakening. New York: The New Press, 2016 [978-1-62097-240-3]

© 2016 by Ngũgĩ wa Thiong’o

Vertaling: Susan Ridder

Omslagontwerp: Bookbright Media

Uitwerking Nederlandse editie: Klaas Wĳnberg

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6298 707 4

e-ISBN 978 90 4853 855 3 (pdf)

e-ISBN 978 90 4853 856 0 (ePub)

NUR 320

Uitgeverij AUP is een imprint van Amsterdam University Press.

© Ngũgĩ wa Thiong’o / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2017

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Amsterdam University Press.

Ter nagedachtenis aan Minneh Nyambura, herboren in haar kleinkinderen met dezelfde naam: Nyambura wa Mũkoma, Nyambura Sade Sallinen en Nyambura wa Ndũcũ. Haar geest leeft bovendien voort in haar andere kleinkinderen: June Wanjikũ, Chris Ng’ang’a en Ngũgĩ Biko Kimunga.

Inhoud

Opmerking over de nomenclatuur

Voorwoord

1. De wond in het hart

2. Een gewond land

3. Rood en zwart

4. Benzes, sneakers, frisbees en vlaggen

5. Penpoints en vijgenbomen

6. Schrijven voor het geld

7. Zwarte liefjes en zwarte maskers

8. Transition en ‘de brief uit Parijs’

9. Boxers en Black Hermits

10. Pagina’s, podia, plaatsen

11. Kolen, rubber, zilver, goud en nieuwe vlaggen

12. Werken voor de Nation

13. Aantekeningen en aantekenboekjes

14. Een hels paradijs

Dankwoord

Noten

Illustratieverantwoording

Over de schrijver

Opmerking over de nomenclatuur

De gewapende rebellen die de Britten de Mau Mau noemden worden in deze memoires bij hun rechtmatige naam genoemd, de Land and Freedom Army (LFA). De strijders worden soldaten genoemd.

Voorwoord

Ik ben in juli 1959 als onderdaan van een Britse kroonkolonie gaan studeren aan Makerere University in Kampala (Oeganda) en verliet de universiteit in 1964 als burger van een onafhankelijke Afrikaanse staat. In de periode tussen onderdaan en burger werd een schrijver geboren. Dit is het verhaal van de herdersjongen, kindarbeider en middelbareschooldromer uit Dreams in a Time of War (Dromen in een tijd van oorlog) en In the House of the Interpreter (In het huis van de tolk) die een dromenwever werd.

Sir Bunsen met de Britse koningin-moeder bij de afstudeerceremonie van Makerere University College, 20 februari 1959.

1. De wond in het hart

‘Een Britse agent doet zoiets niet. Daarom…’

‘Daarom wat?’

‘Het is een Britse agent. Daarom. Dat is alles.’

Queen’s Court, waar ik tegen een pilaar stond geleund en probeerde te begrijpen wat me net gezegd was, was genoemd naar koningin Elizabeth, nadat de hertog van Edinburgh en zij in april 1954 een bezoek aan Oeganda hadden gebracht. De binnenplaats, een rechthoek met Griekse pilaren omringd door gebouwen, was het middelpunt van de letterenstudies, waaronder de vakgroep Engels. Mijn medestudenten Bahadur Tejani, Bethuel Kurutu, Selina Coelho en Rhoda Kayanja kwamen voorbij en gebaarden dat ik met ze mee moest komen, maar ik negeerde hun uitnodiging. Zouden ze merken dat ik verdrietig was?

Peter Nazareth zou het misschien begrepen hebben. Hoewel hij een jaar hoger zat dan ik, was hij eigenlijk twee jaar jonger. Hij is geboren in Kampala, Oeganda, in 1940; ik ben ter wereld gekomen in Limuru, Kenia, in 1938. We hadden samen aan Penpoint gewerkt, het literair blad van de vakgroep Engels, maar hij was net afgestudeerd en had het redacteurschap aan mij overgedragen. Dus praatte ik in mezelf, alleen, en probeerde mijn zenuwen in bedwang te houden in een realiteit die mijn hulpeloze zelf onmogelijk kon veranderen. Mijn eenakter The Wound in the Heart mocht niet worden opgevoerd in het Kampala National Theater tijdens het jaarlijks nationaal toneelfestival.

We woonden in verschillende studentencomplexen, een leven vol vriendschappelijke rivaliteit op uiteenlopende gebieden van sport tot toneel, en elk toneelstuk dat won in de toneelwedstrijd uitgeschreven door de vakgroep Engels op ‘de Hill’ werd opgevoerd in het enige grote theater in de stad dat er was. Je toneelstuk op een nationaal podium opgevoerd zien worden was het meest aantrekkelijke aspect van het winnen. Je kreeg geen materiële prijs, wat een beetje deed denken aan het toneel op de Griekse Akropolis van weleer,1 waar erkenning van een fictieve creatie elk materieel gewin te boven ging.

In het voorgaande jaar, 1961, had mijn allereerste eenakter The Rebels (De rebellen) – evenals mijn toneelstuk van dit jaar een inzending van Northcote Hall – de tweede prijs gewonnen. De winnaar was toen Brave New Cosmos (Dappere nieuwe kosmos) van Peter Nazareth, die in Mitchell Hall woonde. Zijn toneelstuk werd wel in Kampala op de planken gebracht. Nazareth was ten tijde van Cosmos tot een echte Makerere-persoonlijkheid uitgegroeid, iemand met wie je rekening moest houden op het gebied van muziek, sport, theater, de studentenpolitiek en schrijven.2 Het opperste eerbetoon was aan mijn neus voorbijgegaan, ik had verloren van een vedette van de Hill, maar ik had het niet opgegeven. En in dit jaar, het jaar 1962, had mijn toneelstuk The Wound in the Heart gewonnen. Mijn verhaal ‘The Village Priest’ (De dorpspriester) kreeg de eerste prijs in de categorie ‘korte verhalen’, en door die twee prijzen had Northcote Hall de wedstrijd gewonnen. Hugh Dinwiddy, hoofd van Northcote Hall, noemde het fantastisch nieuws, ‘want de kwaliteit van het werk dat tot de overwinning had geleid was heel goed’3 en ‘veel bewoners van Northcote Hall hadden hun hulp aangeboden om dit te bewerkstelligen’. De goden waren me gunstig gezind. Op naar het National Theater, dacht ik.

Ik begon in de gaten te krijgen dat er iets niet klopte toen, naarmate de tijd vorderde, de opwinding rond het optreden in het National Theater langzaam verdween. De docenten van wie ik dacht dat ze er meer over wisten vermeden de zaak, maar uiteindelijk kreeg ik David John Cook zover dat hij iets losliet.

Cook was een van de twee faculteitsleden die de artistieke verrichtingen van de studenten actief steunden. Cook, afgestudeerd aan het Birkbeck College van de University of London, was in 1961 korte tijd door de University of Southampton uitgezonden, maar keerde in 1962 terug met een vaste benoeming. Hij wendde zijn jeugdige invloed aan om het groeiend aantal plaatselijke talenten te steunen, de opvolgers van de generatie van David Rubadiri, Erisa Kironde en Rebecca Njau, die begeleid waren door Margaret MacPherson. Zij was de drijvende kracht achter de opkomst van de eerste generatie jonge schrijvers van de Hill en de trotse grondlegster van de vakgroep Engels, opgericht in 1948.4

De vakgroep was de parel in de kroon van een universiteit die in 1922 begonnen was als technische hogeschool, en in 1949 uitgegroeid was tot een graad verlenende instelling die gelieerd was aan de University of London. MacPherson heeft dit verhaal opgetekend in het boek They Built for the Future,5 waarvan de titel ontleend is aan het motto van Makerere. De universiteit bediende het gehele Britse Oost- en Centraal-Afrikaanse rijk en nam voornamelijk studenten aan uit Oeganda, Kenia, Tanganyika, Zanzibar, Malawi (toen Nyasaland), Zambia en Zimbabwe (toen respectievelijk Noord- en Zuid-Rodesië). De vakgroep Engels was het huis van de taal van de macht in de kolonie.

Ik trof Cook aan in zijn werkkamer. Hij had mijn inspanningen gesteund en was een van de eersten die me feliciteerden met mijn succes. Hij was bevriend met John Butler, dichter en rector van Lubiri Secondary, een toonaangevende middelbare school in Kampala. Butler woonde regelmatig het Uganda Drama Festival en het Student Drama Festival bij, en had in de jury gezeten van de wedstrijd die ik gewonnen had. Cook zei dat ik kon gaan zitten, maar hij leek niet erg blij om me te zien. Ik kwam meteen ter zake: wist hij waarom het toneelstuk niet mocht worden opgevoerd in het National Theater?

Hij keek me niet in de ogen en zei iets over de British Council en rassenverhoudingen en zo. En toen: ‘Ze denken dat een Britse agent zoiets niet doet.’ Hij had het plotseling ongebruikelijk druk en schoof met papieren op zijn bureau. ‘Ze hebben niets tegen het toneelstuk op zich,’ mompelde hij, ‘maar ze denken dat een Britse agent zoiets gewoon niet doet.’

Het toneelstuk speelt in Kenia gedurende de gewapende vrijheidsstrijd tegen de Britse kolonisten. De Britten noemden de vrijheidsbeweging Mau Mau, ook bekend als de Land and Freedom Army (LFA), het leger dat in 1952 de strijd tegen de koloniale bezetter aanging. De Britten stuurden veel soldaten en burgers die het leger steunden naar concentratiekampen, die toen misleidend genoeg ‘detentiekampen’ werden genoemd. The Wound in the Heart gaat over een soldaat van de LFA (Mau Mau) die na zijn vrijlating uit een concentratiekamp terugkeert naar huis, waar hij ontdekt dat een blanke politieagent, het districtshoofd, zijn vrouw heeft verkracht. De verkrachting wordt niet nagespeeld; er wordt naar verwezen, er wordt over verteld in plaats van dat het getoond wordt. De rode draad in het verhaal is niet de verkrachting, maar de aanvankelijke weigering van de man te accepteren dat er dingen veranderd zijn.

John Butler, het jurylid, vond dat het toneelstuk prachtig geschreven en goed geconstrueerd was, en hij prees de productie en de spelers, die de kwaliteit van het toneelstuk eer hadden aangedaan.6 En omdat Butler lid was van het toneelfestivalcomité moest hij ervoor gepleit hebben om het toneelstuk in het programma op te nemen. Was hij weggestemd of zelfs overruled omdat het onvoorstelbaar was dat een Britse politieman een Afrikaanse vrouw misbruikte? De politiek van iemand die niet van de politiek in het toneelstuk hield had het gewonnen van de toneelkunst.

Cook was slechts degene die het slechte nieuws bracht, niet de boosdoener, maar toen ik daar in Queen’s Court stond, bleven zijn woorden zich eindeloos herhalen in mijn hoofd: ‘Een Britse agent doet zoiets niet…’ Uiteindelijk ging ik weg en sloeg linksaf richting het hoofdgebouw, niet wetend of ik naar de bibliotheek moest gaan of naar mijn kamer. In het hoofdgebouw, een replica van het hoofdgebouw van University College London, bevonden zich de kantoren van de rector en het hoofd van de inschrijvingsdienst en hun medewerkers. Het was het multifunctionele middelpunt van het bestuur en politieke leven van Makerere: er werden grote bijeenkomsten gehouden, en in het weekend werd de vloer in een dansvloer omgetoverd, een regelmatig terugkerend schouwspel van dansende mensen in uitgaanskleding dat georganiseerd werd door het populaire MABADA, een acronym van de Makerere Ballroom Dancing Association (Stijldansvereniging van Makerere). Omdat het hoofdgebouw op de top van een heuvel lag, was dat het middelpunt voor studenten, faculteitsleden en bezoekers uit alle hoeken van de campus.

Ik kwam daar Ganesh Bagchi en zijn vrouw Sudharshana tegen. Zij gaven les op de Government Indian Secondary School (Indiase middelbare regeringsschool) in Oud-Kampala, opgericht in 1954. Ze waren onafscheidelijk, die twee, en deden samen veel toneeloptredens, waarvan sommige door Bagchi zelf geschreven. Samen met Erisa Kironde, een zwarte Oegandese, waren de Indiase echtelieden de meest prominente mensen in de culturele wereld, die voor de rest gedomineerd werd door de witte expatgemeenschap.

Omdat ze theatermensen waren, waren Bagchi en Sudharshana bij uitstek geschikt om mijn rampspoed aan te horen. Ze hadden lang genoeg in het koloniale Oeganda gewoond en ik vroeg me af of zij als Indiase schrijvers in de raciaal verdeelde literaire kringen van Kampala ook weleens hadden meegemaakt dat een van hun toneelstukken werd afgewezen vanwege de inhoud ervan.

Mijn toehoorders schudden hun hoofd als gebaar van hulpeloos medeleven.

Ik ging terug naar mijn kamer, nummer 75 op de tweede verdieping, en ging op mijn bed liggen, waar een kakofonie van geluiden rond het refrein ‘een Britse agent … daarom … dat is alles’ door mijn hoofd speelde en ik almaar op dezelfde vraag uitkwam: is het waar dat een Britse agent zoiets niet doet?

Absurd, misschien?

Soms stellen we vragen

Niet om het antwoord te krijgen dat we niet hebben

Maar om het antwoord dat we al wel hebben.

2. Een gewond land

I

In gedachten zie ik beelden van de talloze gruweldaden die de witte kolonisten in Kenia gepleegd hebben. Het zijn niet zozeer de moedwillige massamoorden, de gevangenneming van grote aantallen mensen en de gedwongen volksverhuizingen waar veel geweld aan te pas kwam; die waren allemaal veel te grootschalig om destijds werkelijk te kunnen begrijpen. Nee, het zijn de op zichzelf staande, schijnbaar willekeurige en bizarre gebeurtenissen waar ik aan denk.

Het vond plaats in Molo. Een witte kolonist leende zijn witte gast een paard om mee naar het station te rijden, dat zo’n 27 kilometer verderop lag. Hij droeg een arbeider, waarschijnlijk degene die voor de stal zorgde, op om met de ruiter mee te lopen, zodat hij het dier terug kon brengen. Het met hoefijzers beslagen paard draafde, de blootsvoetse arbeider rende om het bij te houden. Op de terugweg ging de vermoeide arbeider op het paard zitten. Witten die de zwarte op een paard zagen zitten, meldden het oneerbiedige gedrag.

De koloniale eigenaar gaf de arbeider zweepslagen. Zijn Europese buren kwamen kijken naar dit vermaak. Toen het avond werd, bond de uitgeputte meester de arbeider met een teugel vast en sloot hem op in een voorraadschuur. Na een uitgebreid avondmaal ging de meester terug naar de voorraadschuur en ontdekte dat de arbeider buiten bewustzijn was geraakt en dat de teugel wat losser zat. De meester maakte zich minder zorgen om de bewusteloze man dan om die lossere teugel. Die duidde erop dat de man geprobeerd had te ontsnappen. Hij bond de gevangene nog steviger vast dan voorheen, maakte de handen van de man vast aan een paal en deed de deur op slot. De meester sliep zacht, de arbeider sliep voor alijd in. Dit gebeurde op 10 juni 1923.

Toen de zaak uiteindelijk voor het gerecht kwam, in het Railways Institute in Nakuru en beoordeeld door rechter Sheridan, berustte de uitkomst op de intentie – niet van de moordenaar, maar van degene die vermoord was. Voordat hij zijn bewustzijn verloor, zou hij gezegd hebben: ‘Ik ben er geweest.’ De volledig witte jury kwam tot een unanieme uitspraak: zijn dood had niets te maken met de marteling. Hij wílde dood zijn. De inheemse bevolking stierf niet door toedoen van de kolonisten, ze wilden zelf dat ze doodgingen. De jury bevond de kolonist alleen schuldig aan het veroorzaken van hevige pijn. De zaak werd uitgebreid beschreven in de East African Standard van 2-10 augustus 1923, en afgaand op de archieven van Karen Blixen baseerde zij hierop de hervertelling van de zaak in haar memoires Een lied van Afrika.1 Ze kende de naam van de kolonist, Jasper Abraham, maar noemt die interessant genoeg niet in haar boek.

Hoewel de manier waarop ze het verhaal over Kitosch vertelt en vooral de duidelijke details suggereren dat de zaak haar verontrustte, keurt Blixen, die onder de naam Isak Dinesen schreef, de gerechtelijke dwaling niet af, maar ziet in de dood van de inheemse man ‘een bijzondere schoonheid’. Zijn wil om te sterven is ‘de belichaming van de voortvluchtigheid van de wilden, die zich in geval van nood bewust zijn van een toevluchtsoord dat ergens bestaat; die gaan wanneer zij willen, en op wie we nooit vat krijgen’.2 Doodgaan als gevolg van een marteling is iets moois geworden. Het is de manier waarop de wilden het doen, een mysterie waar een rationele geest zich alleen maar over kan verwonderen.

Hoe gemakkelijk vloeit dit zoölogisch beeld voort uit de liberale en conservatieve pennen van witte reizigers in Afrika. In 1909 was Theodore Roosevelt tijdens zijn safari in Oost-Afrika diep onder de indruk van de wilde mens en de wilde beesten, die deden denken aan het Europa van 12.000 jaar geleden. De Deense en de Amerikaan keken door dezelfde raskleurige bril. Eerder in het boek zegt Blixen dat wat ze van de wilde dieren van het land had geleerd van nut was voor haar omgang met de inheemse bevolking.

In Blixens tijd was Kenia een land dat eerst het bezit was van een Britse onderneming en vervolgens de status van kroonkolonie kreeg; dit gebeurde in 1920. Barones Blixen verliet Kenia in 1931, toen ze naar haar thuisland Denemarken terugkeerde. Maar toen in 1952 de ‘Mau Mau-oorlog’ om land en vrijheid uitbrak en gouverneur Evelyn Baring de noodtoestand afkondigde, doken de gebeurtenis en de theorie omtrent de wil om te sterven op een groter toneel op: het hele land. Deze terugkeer had een verleden.

Een jaar na het uitbreken van de oorlog (of de noodtoestand, zoals hij genoemd werd) huurde de regering dr. J.C. Carothers MB, DPM in, auteur van The African Mind and Disease (De Afrikaanse geest en ziekte),3 en betaalde de psychiater een flinke som geld om ‘Mau Mau’ te bestuderen. In 1955 publiceerde deze expert op het gebied van de Afrikaanse geest zijn resultaten onder de titel The Psychology of Mau Mau (De psychologie van Mau Mau).4 De diagnose die hij stelde was dat Mau Mau een massamanie was die zich uitte in geweld en hekserij.

Hij was niet erg origineel. In 1851, honderd jaar eerder, had Samuel A. Cartwright – nog zo’n zelfverklaarde expert op het gebied van de zwarte geest, dit keer een Amerikaan – een voordracht gehouden voor de Louisiana Medical Association getiteld ‘Diseases and Peculiarities of the Negro Race’ (Ziektes en typische kenmerken van het negerras),5 waarin hij stelde dat het verlangen om aan slavernij te ontsnappen een geestelijke afwijking was die hij ‘drapetomanie’ noemde. Een zware aanval van deze manie resulteerde erin dat het slachtoffer probeerde om aan het slavenparadijs te ontsnappen.

De medische wetenschap van Carothers en van Cartwright vóór hem was gebaseerd op een mengeling van mythen en het christendom: heksen, hekserij en bezeten zijn door de duivel. De kolonist en zijn historische evenknie, de slavenhouder, beschouwden dit systeem als natuurlijk, rationeel, prijzenswaardig en een uiting van Gods goedheid; verzet hiertegen werd als een afwijking en het afwijken van de wenselijke norm beschouwd, het manifest van de duivel. De ingehuurde medische wetenschap had de kant van Cartwrights winstgevende maar vertekende beeld van het universum gekozen. Het ideaal dat bij Cartwright uit de samensmelting van psychiatrie, psychologie en christendom voortkwam, was een slavenplantage; bij Carothers was het een kolonie. Het geneesmiddel dat Cartwright voorschreef, het amputeren van de tenen, waardoor het onmogelijk werd om te voet te vluchten, wordt weerspiegeld door Carothers roep om de amputatie van de ziel, waardoor het onmogelijk was om naar vrijheid te verlangen. Beiden adviseerden om vluchten te voorkomen door de duivel uit te drijven die ervoor zorgde dat de bezetene krankzinnige ideeën in praktijk bracht. In Cartwrights geval door de bezetene aan voortdurende marteling te onderwerpen om hem permanent onderdanig te maken, in Carothers geval door duizenden mensen in concentratiekampen in quarantaine te houden en hen te dwingen hun zonden te bekennen. Maar de door beide experts hoogst aangeprezen geneeswijze was het cruciale ‘laat ze werken’. Werk loutert. In Kenia gingen de aanbevelingen van het bureau van de psychiater naar die van Evelyn Baring, voormalig gouverneur van Zuid-Rhodesië (1942-1944), die in 1952 tot gouverneur van Kenia was benoemd. De doctrine werd officieel: ‘Indien een man ertoe gebracht kan worden wat werk te verrichten, waardoor hij zich kan verlossen van de Mau Mau-eed die hij heeft afgelegd, is er een kans dat hij zal genezen.’6

Het probleem was dat de zieken niet van hun aandoening af wilden. Ze waren politieke gevangen, geen slaven, zeiden ze. In de ogen van hun Britse overweldigers rijmde ‘gevangene’ echter met ‘slaaf’ en ‘inboorling’. Het christendom was er niet in geslaagd de zielen van de achterlijke inwoners van Kenia te corrigeren. Daarom werd het nodig geacht om de ziel via het lichaam te opereren, een idee van John Cowan, destijds Kenia’s hooggeplaatste hoofd van het gevangeniswezen. Zijn filosofie werd toegepast in de beruchte zaak Hola.

Hola was een concentratiekamp in Garissa, Oost-Kenia, waar LFA (‘Mau Mau’)-gevangenen waren ondergebracht die werden beschouwd als de ‘harde kern’, het Britse etiket voor degenen die het meest consistent waren in hun verzet tegen het systeem van concentratiekampen en de Britse koloniale heerschappij. Ze uitten hun grieven. Ze werden gedwongen om ten behoeve van irrigatieprojecten te werken, wat ze weigerden. Ze eisten om als politieke gevangen te worden behandeld, niet als slaven. Ze eisten ook beter eten en betere medische zorg.

Cowans plan werd op 3 maart 1959 in praktijk gebracht. Ongeveer honderd politieke gevangen van de LFA werden geselecteerd voor morele chirurgie door middel van dwangarbeid. Twee hooggeplaatste officieren, gevangenisdirecteur Michael Sullivan en onderdirecteur Walter Coutts, hielden toezicht op het project, dat zou plaatsvinden ondanks ‘het risico dat er iemand gewond zou kunnen raken of gedood zou kunnen worden’.7 Elf mannen werden doodgeknuppeld en tientallen anderen werden kreupel geslagen in wat later het ‘Hola-bloedbad’ werd genoemd.

De gruwel! De gruwel! Zelfs Kurtz uit de roman van Conrad besefte wat een gruwel hij in het hart der duisternis had aangericht. Maar wat het koloniale regime betreft, was de gruwel van Hola dat het regime betrapt was met bloed aan de handen. De gevangenisfunctionarissen waren niet voorzichtig geweest: ‘Als we zonden begaan, moeten we dat in stilte doen.’8 Dit advies werd in 1957 door procureur-generaal van de kolonie Eric Griffith-Jones aan zijn baas, gouverneur Evelyn Baring, gegeven. De 65-jarige Baring – telg uit een bankiersfamilie die een jaar later zijn beproeving te boven kwam als held en eerste baron Howick van Glendale, KG, GCMG, KCVO – bedacht een manier om de zaak in de doofpot te stoppen. Zijn ondergeschikten in de ambtenarij dansten van de hoogste tot laagste rang naar de pijpen van de top en namen de leugen over. De slachtoffers zouden besmet water hebben gedronken. Ze waren gevoelig voor scheurbuik. En de verwondingen? Britse martelaars zijn getrainde christelijke chirurgen: ze slachten niet om te doden, maar om te genezen. De mannen overleden niet aan blauwe plekken en een gebroken schedel. Walter Coutts, een van de twee mannen die toezicht had gehouden op het martelen, vatte het als volgt samen: de mannen hadden er door hun eigen wilskracht voor gezorgd dat ze doodgingen. De vriendelijke Deense barones Blixen had gezegd dat alle wilde wezens dat kunnen.

Deze theorie diende als dekmantel voor talloze gevallen, maar werkte niet voor het bloedbad van Hola op 3 maart 1959. Het werd het onderwerp van een parlementair debat in Groot-Brittannië. Zelfs Londen erkende dat het door Britse functionarissen was aangericht. Gouverneur Baring, bedenker van het besmette-waterfabeltje, werd uiteindelijk gedwongen om toe te geven dat de verwondingen veroorzaakt waren door chirurgische instrumenten zoals zware stokken, knuppels en laarzen. Maar de Kenianen hadden geen debat nodig om daarachter te komen. Bijna iedereen in Midden-Kenia had een familielid of buur die bij de ‘harde kern’ hoorde.

Ook in onze familie hadden we iemand die als zodanig gekwalificeerd werd. Zijn naam was Gĩcini Ngũgĩ. Hij was mijn oom. Hij had voor me gezorgd in de tijd dat ik op mijn eerste basisschool, Kamandũra, zat. Hij was ouder dan ik, ging vroegtijdig van school en kwam terecht in een wereld van kolonisten. Hij en mijn broer Mwangi, oftewel Good Wallace, waren gearresteerd omdat ze geprobeerd hadden aan kogels te komen voor guerillastrijders van de Land and Freedom Army. Good Wallace wist te ontkomen en vluchtte naar de bergen.9 Gĩcini ontsnapte aan de dood omdat hij jong was, maar werd wel in een concentratiekamp opgesloten. Net als honderden anderen wilde hij niet accepteren dat hij aan gevaarlijke verlangens leed, dat hij therapie nodig had. Hij werd als lid van de harde kern bestempeld, maar hij behoorde niet tot de elf mannen die werden doodgeknuppeld.

In Macbeth van William Shakespeare verleidt Lady Macbeth kort nadat haar echtgenoot koning Banquo heeft vermoord haar bevreesde man ertoe om weer naar bed te komen door hem ervan te verzekeren: ‘Gewoon een beetje water zuivert ons van deze daad: hoe gemakkelijk is dat!’10 Het echtpaar Macbeth probeert het bewijs van hun schuld weg te wassen met een beetje water. De koloniale staat probeerde het bewijs van zijn schuld weg te wassen door de naam van de plaats Hola in ‘Galole’ te veranderen. Wat eenvoudig was, werd complex: het bloedbad in Hola bracht aan het licht wat zich achter de façade van wet, orde en beschaving bevond die de kolonie de wereld had voorgehouden. Maar de staat probeerde te doen alsof er niets aan de hand was, alsof het bloed aan zijn handen inderdaad met een beetje water was weggewassen.

Toch hield Hola een soort ontwikkeling in. Op 14 april 1959 werd Jomo Kenyatta – leider van de politieke vleugel van het antikoloniaal verzet die in 1952 als leider van de Mau Mau veroordeeld was tot acht jaar gevangenisstraf en in de gevangenis van Laukitang zat – naar Lodwar verhuisd. Was deze stap een voorbode van de veranderingen die komen gingen? Het gebaar zorgde ervoor dat Hola weer in het nieuws kwam, maar riep de gruwel of nachtmerrie die door het land waarde geen halt toe.

II

De nachtmerrie werd belichaamd door één figuur, een soort boeman zoals die in kinderverhalen voorkomt. Maar deze was echt, en hij was wit, hij was Brits, en de volwassenen waren bang voor hem. Hij was alomtegenwoordig en kon op verschillende plaatsen tegelijk opduiken. Hij was een gevaarlijke demon die zijn eigen wetten had.

Niemand leek te weten wat zijn Engelse naam was. Iedereen kende hem als ‘Waitina’ en noemde hem in één adem met de witte officieren die aan het hoofd van de ‘Administration Police’ en de ‘Home Guard’ stonden.

De Home Guard was gecreëerd door de Britten, een laag betaalde hulptroepenmacht die uit inheemse Kenianen bestond. In januari 1953 stelde majoor generaal Sir William Loony Hinde de hulptroepen onder bestuur van de districtshoofden, de laagste bestuursrang onder witten die in elk district werden aangesteld. Op die manier had Hinde voor een eigen burgerwacht gezorgd die niet onder het directe bevel van het reguliere leger viel. Was de wetteloze politieman een districtshoofd en was Waitina zijn generieke naam, of was het de benaming van de soldaten onder hem?

Het was duidelijk geen generieke naam voor ieder districtshoofd of iedere Britse soldaat. Een Britse soldaat werd ‘Njoni’ genoemd, voor ‘Johnny’, en het districtshoofd heette Ndiũũ: DO voor district officer (‘districtshoofd’). De oplossing van het mysterie lag in de bijnaam: Waitina wordt soms vertaald als ‘iemand met grote billen’, maar de naam betekent letterlijk ‘verwant van aarsgat’ of ‘familie van anus’. Waitina was een witte baas die mannen en vrouwen misbruikte. Het was de naam van iemand die sodomie bedreef, waarschijnlijk een districtshoofd of politieman, want die had je in elk district in Kenia.

Verkrachting was een oorlogswapen; het mocht dan een zonde zijn, maar wie kon dat wat schelen zolang de zondaar zijn zonde in stilte beging en degenen tegen wie gezondigd was te getraumatiseerd waren om openlijk te bekennen dat ze het slachtoffer waren geworden van een seksueel misdrijf? Alleen hun verminkingen konden anderen voor de generieke Waitina waarschuwen.

Er werd beweerd dat Waitina, de alomtegenwoordige wetteloze politieman, lichaamsdelen van zijn slachtoffers verzamelde: handen, oren, ogen, mannelijke genitaliën. Of eigenlijk dat zijn ondergeschikten die in manden of zelfs sisal zakken naar hem toe brachten. Het was het bewijs dat iemand gedood was, werd er gezegd, maar er bestonden aanwijzingen dat hij veel duisterder dingen met de lichaamsdelen deed.

Het verzamelen van lichaamsdelen als bewijs van een moord was niet beperkt tot de witte Waitina, wie hij ook was. Jaren later zou blijken dat een oorspronkelijk uit Oeganda afkomstige zwarte soldaat van de King’s African Rifles, het Brits koloniaal regiment, zich niet alleen onderscheidde door zijn lengte (hij was 1,95 meter), maar door het aantal lichaamsdelen dat hij zijn Britse bazen regelmatig bracht. Hij nam geen gevangenen; hun afgehakte hoofden hadden meer waarde dan wat ze gezegd zouden hebben. Dankzij zijn ijverige strijd tegen LFA-soldaten en mensen die verdacht werden van lidmaatschap van de LFA werd hij snel bevorderd; van soldaat werd hij korporaal en toen sergeant. Zijn naam was Idi Amin. In 1959 plaatsten de Britten hun man over van Kenia naar Oeganda.

Drie jaar eerder was een andere Oegandees teruggekeerd naar Oeganda, een man die in 1950 naar Kenia was verhuisd en die vanwege zijn antikoloniale activiteiten van Makerere University was gestuurd. Zijn naam was Apollo Obote. Hij had zich in Kenia opgewerkt van werknemer van bouwbedrijf Mowlem Construction Company tot verkoper bij een oliebedrijf, hij had met vakbonden gewerkt en keerde in 1956 naar zijn thuisland terug om lid te worden van het antikoloniale Uganda National Congress.

Het National Congress was in 1952 opgericht door Ignatius Musazi, nadat in 1949 de Uganda Farmers Union was verboden. De boerenvakbond was beschuldigd van het organiseren van de rellen in datzelfde jaar naar aanleiding van onder andere het monopolie van de Aziaten in Oeganda op het ontpitten van katoen. De smeulende gevolgen hiervan behoorden mogelijk tot de redenen van de Baganda-boycot van Aziatische winkels in 1958, twee jaar na de terugkeer van de anti-Britse Makerere-man en een jaar vóór die van de pro-Britse militair.

De levens van de twee mannen hadden elkaar geschaduwd. Idi Amin Dada was geboren in Koboko, West Nile, Noord-Oeganda, in augustus 1925; Obote in Akokoro, Lango, Noord-Oeganda, in december 1925. De provincies Lango en West Nile grenzen aan elkaar. Beide mannen hadden in Kenia gewerkt, maar aan weerszijden van het conflict: Obote met de pro-LFA Kenya African Union; Amin met de anti-LFA Britse strijdkrachten. Deze twee mannen, met heel verschillende ervaringen in Kenia, waren rond dezelfde tijd naar Oeganda teruggekeerd.

In 1959 werd Idi Amin opnieuw door de Britten bevorderd, nu tot hogere onderofficier, destijds de hoogste militaire rang voor een Afrikaan in het Britse leger. In datzelfde jaar verliet Obote het Uganda National Congress en vormde het militantere Uganda People’s Congress.

Al deze en nog veel dramatischer gebeurtenissen (het afzetten van Batista en aantreden van Fidel Castro in Cuba; de inlijving van Hawaii als vijftigste staat van de Verenigde Staten; Mary Leakey’s ontdekking van Paranthropus boisei, de 1,75 miljoen jaar oude schedel van een menselijke voorouder in de Olduvaikloof in Tanzania, en de machtsovername door Charles de Gaulle in Frankrijk, achtervolgd door de Franse politiek in Algerije) mochten zich in dat jaar dan openlijk op het wereldtoneel hebben afgespeeld, maar voor mij was het het jaar waarin ik, onderdaan van Brits koloniaal Kenia, de trein naar Makerere nam, dat in het Britse protectoraat en buurland Oeganda lag. Beide landen waren natuurlijk kolonies, maar het mijne was een gewond land; Oeganda werd wel geëxploiteerd, maar was niet door de witte kolonisten verwond.

3. Rood en zwart

I

Het is eind juni 1959 en het is net een droom. Ik stap in Limuru in de trein, op hetzelfde station waar ik vier jaar eerder tranen met tuiten huilde toen de conducteurs me niet met de trein naar Alliance High School wilden laten gaan, omdat ik geen vergunning had om naar een andere regio te reizen, zoals toen verplicht was volgens de krijgswetten die op reizen in Afrika van toepassing waren. Ik moest door een welwillende lager geplaatste medewerker in een andere trein worden gesmokkeld. Nu, vier jaar later, stap ik weer op de trein; niet naar een andere regio van het land, maar naar het buurland. En net als vroeger is mijn moeder mijn anker. Sinds ze me twaalf jaar geleden naar school stuurde heeft ze gewild dat ik eropuit ga, dat ik de wereld om me heen verken.

Ik verlaat het koloniale Kenia van terreur en onzekerheid, maar ook het land van mijn dromen en verlangens. Onder de velen die me uit zijn komen zwaaien is Minneh Nyambura, wier lachende ogen mijn hart zo lieten bonzen dat ik dacht dat de mensen om me heen het konden horen. Ongeveer een week daarvoor hadden we een geheim liefdespact gesloten.

II

Op die eerste dag in juli ontwaakte ik uit het niemandsland tussen privédromen en openbare nachtmerries in een rijdende trein1 die, in mijn gedachten tenminste, ‘ontsnapt, eindelijk ontsnapt’ floot. Mijn eerdere treinreizen waren van mijn thuisstad Limuru naar de middelbare school in Kikuyu, en ik reisde toen derde klas. Nu zat ik in de tweede klas en reisde van het bekende naar het onbekende, maar het onbekende voelde gastvrijer dan het bekende. Bovendien had ik gezelschap van anderen met wie ik op Alliance High had gezeten.

Sommigen kenden de universiteit alleen als een droom, maar anderen die eerder eindexamen op Alliance High hadden gedaan en al op Makerere zaten, hadden ervaring met het leven daar en wilden de nieuwelingen graag laten zien hoe het er op de universiteit aan toe ging. Het overgangsritueel van de groenheid van school naar de rijpheid van de universiteit bestond uit het drinken van alcohol. De transformatie was ongelofelijk. Mensen die ik als gelovige en voorbeeldige leerlingen van Alliance High had gekend, openden bierflesjes met de nonchalance van doorgewinterde drinkers.

Het had iets van een performance, het leek op het openingssalvo van de druk om je aan te passen. Want het werd algauw duidelijk dat het wat hen betreft niet genoeg was om te laten zien dat ze in minder dan een jaar tijd het middelbareschoolleven achter zich hadden gelaten; ze leken er meer op gebrand om de gelegenheid van een treinreis tweede klas aan te grijpen om de nieuwelingen in te wijden in het leven.

Ze deelden het bier rond en sommige nieuwelingen dronken gretig hun glas leeg. Ik had nog nooit bier geproefd. De enige alcohol die ik ooit had gedronken was de huisgemaakte mũratina, een soort wijn van honing en gist. Ik sloeg het aanbod af. Proef gewoon even, zei een van hen. Njĩhia zat één klas hoger dan ik op Alliance, maar nu gedroeg hij zich alsof hij het licht had gezien doordat hij een jaar op de universiteit had gezeten en op een missie was om me uit de grot van Plato te redden. Hoe meer ik weigerde om het licht van de alcohol te zien, hoe meer Njĩhia erop aandrong. Hij wisselde zijn lofzang op het bier, waarvan hij een snor van wit schuim op zijn bovenlip kreeg, af met het bespotten van mijn zogenaamde onschuld en beschuldigde me ervan dat ik het heilig boontje uithing. Kom op, je bent van school af, je bent geen baby meer onder rector Carey Francis. Maar ik weigerde nog steeds om het glas zelfs maar aan te raken.

Gepikeerd omdat ik bleef weigeren stond Njĩhia plotseling op en probeerde me te dwingen het bier te drinken. Het liep over mijn kleren. Nu werd het een fysiek gevecht. De anderen haalden ons uit elkaar. Het was niet bepaald de plezierigste manier om als toekomstige student tweede klas te reizen, maar ik was blij dat ik voet bij stuk had gehouden. Mijn moeder had me geleerd om druk van vrienden om iets te proberen wat me tegenstond te weerstaan. Deze eigenschap zou later van pas komen toen ik opkwam voor waar ik in geloofde, ondanks de druk om me te voegen naar wat populair en in de mode was. Toen ik later, toen ik op de universiteit zat, wel alcohol dronk, was dat om aan mijn sociale behoeften te voldoen, niet om mijn vrienden iets te bewijzen.

Eenmaal bevrijd van deelname aan de door alcohol gefaciliteerde pret ging ik bij het raam zitten en keek naar buiten. Het raam omlijstte een voortdurend verdwijnend tafereel, een reeks landschapsschilderingen met eindeloze variaties in kleur, grootte en vorm van de heuvels, valleien, rotsen, bossen en wouden tot de uitgestrekte ranches van witte kolonisten, graanvelden en koffieplantages.

En toen drong het tot me door. Dit was de spoorweg die dit rijke, gevarieerde land voor de witte kolonisten had opengelegd. De stations en plaatsen waar we langs reden, van Limuru, Nakuru en Eldoret tot de plaatsen bij de grens tussen Kenia en Oeganda, waren ontstaan door de komst van de spoorlijn, die tussen 1899 en 1903 was aangelegd. Er was bloed vergoten door voor- en tegenstanders van de spoorlijn. Het verzet van de Nandi onder leiding van Koitalel tegen de aanleg van de spoorlijn, en de onderdrukking van het verzet door het koloniale leger waren voorlopers van de huidige gewapende strijd van de LFA waar mijn broer Good Wallace en mijn oom Gĩcini Ngũgĩ aan deelnamen. De uitgestrekte heuvels en velden met koffie en graan die de spoorlijn had voortgebracht duidden op de aanwezigheid van witte kolonisten, maar ook op een groot Afrikaans verlies. Ik profiteerde van een geschiedenis die mijn eigen geschiedenis tenietdeed.

Bij Tororo gingen we de grens over van het door terreur geteisterde Kenia aan de ene kant naar een soort beloofd land aan de andere kant van de grens.

III

Zelfs het land dat we binnenreden nadat we de grens met Oeganda waren overgestoken leek gehuld in een stralenkrans. De prachtig verzorgde theeplantages van Limuru en Kericho in Kenia hadden plaatsgemaakt voor Oegandese koffieplanten en bananenbomen die in de vrijheid van de wildernis leken te groeien en nog volle trossen produceerden ook. Het weelderige groen voor ons, geheel in Afrikaanse handen, was adembenemend door de extravagante uitbundigheid van de ongesnoeide tropische overvloed.