Hoeveel recht heeft de emotie?

Straffen in de slachtoffercultuur

Henri Beunders

Met illustraties van Floris Tilanus

AUP

Afbeeldingen omslag en binnenwerk: Floris Tilanus

Ontwerp omslag: Studio Jan de Boer

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6298 725 8

e-ISBN 978 90 4853 875 1 (pdf)

e-ISBN 978 90 4853 876 8 (ePub)

NUR 820

Uitgeverij AUP is een imprint van Amsterdam University Press.

© Henri Beunders / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2018

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Voor
Victoria, Alexandra en Adriaan

Inhoud

Lijst van gesprekspartners

Voorwoord

Proloog: Mens, maatschappij, media, emoties

1. Ik levenslang, dan jij ook levenslang

2. Het delict als deuk in de samenleving

3. Onrust en botte bijlen

4. De verlegen en verwarde rechter

5. De burger als dam tegen
‘het volk’

6. Het volk, de tijdgeest en de slachtoffercultuur

Slotbeschouwing: Kompas voor de wandelaar

Lijst van gesprekspartners

Mr. A.A.M. van Agt, oud-minister van Justitie (telefoongesprek, mailverkeer)

Mr. F.C. Bakker, voorzitter van de Raad voor de Rechtspraak, Den Haag

Prof.mr. J.M. Barendrecht, hoogleraar Privaatrecht UvT en partner HiiL, Den Haag

Mr. F.G. Bauduin, oud-strafrechter, Amsterdam

Prof.mr. M.J. Borgers, lid Hoge Raad, Amsterdam

Prof.mr. P.P.T. Bovend’Eert, hoogleraar Staatsrecht Radboud Universiteit (telefoongesprek, mailverkeer)

Mr. B. Broers, oud-officier van justitie, Amsterdam

Bert Brussen, hoofdredacteur The Post Online, Amsterdam

Mr. G.J.M. Corstens, oud-president Hoge Raad, Den Haag

Mr. A. Croiset van Uchelen, advocaat, Amsterdam

Dr. R.M. Dekker, historicus, Amsterdam

Mr. M.J. Diemer, oud-strafrechter, Amsterdam

Mr.dr.drs. I. van Domselaar, rechtsfilosoof UvA, Amsterdam

Prof.mr. J.W.M. Engels, hoogleraar Recht Decentrale Overheden en D66-senator, Groningen

Mr. J.W. Fokkens, oud-procureur-generaal Hoge Raad, Den Haag

Mr.drs. J.J.H.M. van Gennip, voorzitter raad van bestuur Reclassering Nederland, Den Haag

Mr. M. Haenen, redacteur NRC Handelsblad, Amsterdam

Prof.dr. E.M.H. Hirsch Ballin, oud-minister van Justitie (mailverkeer)

Dr. G. ter Horst, oud-minister van Binnenlandse Zaken, Egmond-Binnen

Mr. F. Jensma, juridisch commentator NRC Handelsblad, Amsterdam

Prof.dr. A.A.M. Kinneging, hoogleraar Rechtsfilosofie UL (telefoongesprek, mailverkeer)

Dr. H.P.M. Knapen, CDA-senator, Amsterdam

Mr. R. Korver, slachtofferadvocaat, Amsterdam

Mr.dr. M. Malsch, senior onderzoeker NSCR, Amsterdam

Mr. M. van Oosten, oud-rechter, Bussum

Prof.dr.mr. R. Otte, procureur-generaal OM, Den Haag

Prof.dr.mr. D.W.J.M. Pessers, hoogleraar Rechtstheorie VU/UvA, Laren

Prof.dr.ing. S. Schaap, VVD-senator, Emmeloord

Mr. T. Schalken, emeritus hoogleraar Strafrecht en oud-rechter, Muiderberg

Mr. A. Smolders, publicist en gastonderzoeker NSCR, Amsterdam

Mr. G. Spong, strafrechtadvocaat, Amsterdam

Prof.mr.dr. L. Stevens, hoogleraar Straf(proces)recht VU, Amsterdam

Mr. F. Teeven, oud-staatssecretaris Veiligheid & Justitie, Den Haag

Mr. A.G.A.M. van de Ven, rechter-commissaris, Den Haag

Mr. H. Wooldrik, oud-hoofdofficier van Justitie, Amsterdam

Voorwoord

Dit boek komt voort uit verwondering over de betekenis van een woord. Het woord ‘rechtsorde’ om precies te zijn, gevat in de frase die ik de afgelopen jaren steeds vaker hoorde als er ergens weer een ernstig misdrijf was gepleegd: ‘de ernstig geschokte rechtsorde’. Ik ben geen jurist of taalkundige maar historicus, en ik weet dat de taal altijd de spiegel is geweest van de samenleving. Die samenleving lijkt emotioneler geworden, sneller geschokt dan vroeger.

Daarom ben ik op zoek gegaan naar de etymologische herkomst van het begrip ‘geschokte rechtsorde’ en naar de betekenis ervan in het hedendaagse Nederland. Taalkundig is het woord etymologie zelf van Griekse herkomst: etymon is ‘het werkelijke, het ware’. Ofwel, wat gaat er schuil achter woorden en begrippen? Belangrijker nog voor mijn zoektocht is: zegt het iets over de maatschappij als een bepaald woord verdwijnt, juist meer en meer wordt gebruikt, of een heel andere betekenis krijgt?

Emotie komt uit het Latijn, ‘e’ betekent uit, en ‘motio’ betekent ‘beweging’ of ‘koortsrilling’, en dat laatste woord duidt erop dat emotie vroeger met ziekte in verband werd gebracht, niet met de ratio, het verstand of de redelijkheid. Het zijn deze maatschappelijke ‘koortsrillingen’ die al enkele decennia mijn interesse opwekken. In 2002 publiceerde ik hierover de studie Publieke Tranen. De drijfveren van de emotiecultuur. Die ging over het feit dat Nederlanders veel meer dan daarvoor hun emoties in het openbaar gingen uiten, of het nu uit vreugde was of uit verdriet.

Het gevoel dat de hoogtechnologische en bureaucratische cultuur waarin we zijn komen te leven van de weeromstuit ook een emotionelere cultuur is geworden, is in de afgelopen jaren alleen maar sterker geworden. Er is immers sprake van emancipatie en individualisering van de burger enerzijds, en anderzijds van een sterker wordend gevoel dat er nóg meer obstakels uit de weg geruimd moeten worden om het succesvolle autonome leven in al zijn glorie en onschendbaarheid te kunnen vieren. Terwijl de technologie dat paradijselijke leven binnen handbereik lijkt te brengen, worden zaken die vroeger niet of nauwelijks werden opgemerkt steeds grotere strijdpunten.

We leven in een tijd van overgang: van de tijd waarin de toekomst alleen maar rijker zou worden en gelukkiger, naar een tijd waarin nieuwe uitdagingen en gevaren blijken te bestaan. Of het nu migratie is, oorlog en geweld ver weg of dicht bij huis, of de aloude zingeving van het bestaan. Bij het schrijven moest ik dan ook wel eens denken aan wat Karl Marx en Friedrich Engels betoogden in hun Communistisch manifest (1848): ‘Al het feodale en al het vaststaande verdampt, al het heilige wordt ontwijd, en de mensen zijn eindelijk gedwongen hun plaats in het leven, hun wederzijdse betrekkingen met nuchtere ogen te bezien.’

De vraag die ik mij hierbij stelde, was of wij onszelf en onze veranderende omgeving wel ‘met nuchtere ogen’ bezien. Is de maatschappij, en daarbinnen die rechtsorde, wel zo’n nuchtere aangelegenheid geworden? Of zijn het, net als bij de oude Grieken en Romeinen, de emotionele argumenten die het belangrijkste zijn geworden in de processen van verandering die vanzelf op gang komen of die actief in gang worden gezet? Schreef Cicero in De ideale redenaar niet ‘dat de toehoorder zelf zo beïnvloed wordt dat hij meer door opwellingen en emoties wordt beheerst dan door een weloverwogen oordeel’? Juristen die een pleidooi moesten houden hield hij voor dat mensen ‘veel vaker een beslissing nemen op grond van haat of liefde, voorkeur of antipathie, verdriet of vreugde, hoop of vrees, illusies of andere emoties dan op basis van de ware toedracht of van vaste regels – rechtsnormen, procesformules, wetten’. Hij had het natuurlijk ook over politici, kooplieden of burgers die een medeburger, of een heel publiek tegelijk, wilden overtuigen.

Zoals de tijd zelf verandert, en daarmee de gewoonten, gebruiken en het denken en doen, zo verandert ook de taal. Soms is de behoefte om niet verstaan te worden door niet-ingewijden taalvormend, zoals medici, juristen en ook kunstcritici maar al te goed weten. Soms is onbegrip een taalvormend element. Zo spreken we van een eldorado, terwijl we eigenlijk zouden moeten spreken van een dorado. Alles verandert, alles stroomt, om het filosofische cliché van Heraclitus aan te halen.

Alles verandert ook in het denken over de vraag welk gedrag wij geoorloofd achten, wat wij strafbaar vinden, en als de anderen ervan zijn overtuigd dat iets niet geoorloofd is, wat dan het antwoord van ‘de samenleving’ zou moeten zijn. Hierover gaat dit boek. De kern ervan bestaat uit zes hoofdstukken waarvan de eerste vijf afzonderlijk in 2017 zijn verschenen in het liberaal-intellectuele weekblad De Groene Amsterdammer. Een fragment uit hoofdstuk 6, over de cultuur van het slachtoffer, verscheen eerder in dagblad Trouw.

De vorm ervan is, in de journalistieke taal van hoofdredactrice Xandra Schutte, die van de repolyse, een combinatie van de woorden reportage en analyse. Dit woord heeft zij op mijn huid gebrandmerkt, al kende ik de bijbehorende praktijk vanzelfsprekend al decennia, uit mijn journalistieke tijd maar ook als hoogleraar aan de Erasmus Universiteit, die tevens een kwarteeuw verantwoordelijk was voor de opleiding van academisch gevormde journalisten. Ik dank Xandra, en ook Groene-redactrice Margreet Fogteloo, voor de steun voor dit project, dat mede tot stand kon komen dankzij het Fonds 1877. Een betere inspirator en redacteur dan Xandra kan een wetenschapper die een breed publiek zoekt zich niet wensen.

In menig voorwoord van al die boeken die ik voor dit onderzoek naar ‘de ernstig geschokte rechtsorde’ raadpleegde, kon ik lezen dat het project ‘geen soloproject’ was, en dan volgde er vaak een lange lijst van namen. Afgezien van alle reeds vermelde gesprekspartners ‒ Dank! ‒ volgt die lijst hier niet. Want ik heb dit onderzoek vrijwel in mijn eentje verricht, en met veel plezier, heel veel plezier. Maar één persoon mag hier niet onvermeld blijven, en dat is mijn aloude vriend Maarten Huygen. Hij was bereid de tekst te lezen met het kritische oog waarmee hij begiftigd is. Dank! Als er fouten of slordigheden in de tekst zijn blijven staan, ben ik vanzelfsprekend de enige verantwoordelijke.

Naast Xandra Schutte wil ik ten slotte de uitgever bedanken voor het vertrouwen in de publicatie, en met name redactrice Inge van der Bijl, die beschikt over een zonnige, zorgvuldige en zorgzame natuur.

Amsterdam, februari 2018

Proloog: Mens, maatschappij, media, emoties

Plato zag schaamte als fundament van de moraal. Na een ‘schaamteloos tijdperk’ – enige decennia na het begin van The Sixties – is de afgelopen jaren schaamte een van de emoties die – naast angst, woede en wraak – hun rentree hebben gemaakt in het strafrecht. En ook in het gedrag van mensen ten aanzien van grensoverschrijdend gedrag.

Naming and shaming kwam in de jaren negentig in Amerika op als extra maatregel van de kant van de rechterlijke macht om de leer van de vergelding en de preventie kracht bij te zetten. Daders moesten van de rechter bij de publieke taakstraf een T-shirt dragen met op de rug het woord ‘Dief’. Daders van seksuele delicten moesten in hun tuin een bord zetten dat de voorbijgangers waarschuwde wie er woonde.

In deze eeuw is deze methode overgenomen door boze burgers zelf die vermeende daders of vrijgekomen delinquenten thuis belaagden met spandoeken of met stenen door de ruit. De komst van de sociale media heeft ook de schandpaal teruggebracht maar nu in digitale vorm.

Zo zijn de klassieke emoties als angst, schaamte en wraak teruggekeerd in de samenleving, ook in het strafrecht. In de afgelopen halve eeuw van secularisatie en individualisering is deze ontwikkeling steeds duidelijker geworden. Het geloof in God lijkt vervangen door het geloof in het Gevoel. En binnen dat gevoel is verlies ontoelaatbaar geworden, verlies van wat dan ook, maar verlies aan vrijheid en autonomie zeker. Die vrijheid heeft bovendien geleid tot de vrijheid de zo lang beteugelde emoties vrijelijk te uiten, ook in het openbaar. Je kunt geen krant openslaan, of iemand vindt een gebeurtenis ‘verbijsterend’, je kunt geen avondje tv kijken, of je ziet alle mogelijke mensen hun hand voor hun mond slaan, huilen of woedend zijn, en roepen om maatregelen.

Soms doet de mate van emotionalisering van de samenleving – althans wat we ervan in de media en in de politiek zien – denken aan het sprookje van de prinses op de erwt: tien matrassen zijn nog niet voldoende om dat oneffenheidje onder het gewenste welbehagen niet meer te voelen.

De rechtspraak ondervindt hiervan natuurlijk de gevolgen, en voelt zich gedwongen te denken over mogelijke reacties. In hoeverre moet men rekening houden met de emoties van alle procespartijen? Met de slachtoffers en nabestaanden, de dader, en niet te vergeten de maatschappij buiten de rechtszaal, waarbij aan de media steeds meer invloed wordt toegedicht in de vorming van die wisselende bundeling van geuite emoties, de publieke opinie geheten?

Met grote argwaan is in juridisch en criminologisch onderzoek altijd naar emoties gekeken. Liever analyseerde men statistische data om te verklaren waarom, hoe en door wie zoal een misdaad wordt gepleegd. Zo hoopte men politici en beleidsmakers te kunnen voorzien van nuttige informatie over de preventie van misdaad en de strafprogramma’s. De emoties bij daders, slachtoffers en publiek werden niet of nauwelijks bestudeerd.

Emoties mochten volgens sommige rechtsgeleerden ook geen plek hebben in het strafproces, zeker niet als de media hierin een opzwepende rol speelden. Dat werd namelijk vanaf eind jaren tachtig, toen de eerste Stille Tocht werd gehouden – door feministen, om te protesteren tegen de vrijlating van een tbs-er die prompt weer iemand verkrachtte –, af en toe wel het geval. In de vonnissen na gevallen van ‘zinloos geweld’ in de jaren negentig kwam de publieke verontwaardiging ook soms letterlijk terug.

Zoals in 1999 in de ‘Bacchus-zaak’ waarbij twee meisjes bij een schietpartij voor discotheek Bacchus in Gorinchem om het leven kwamen. De rechtbank maakte in het vonnis – zestien jaar celstraf voor doodslag – expliciet melding van de geschokte publieke opinie: ‘Vol afschuw en verbijstering, maar bovenal vol onbegrip heeft de samenleving gereageerd op de dramatische gebeurtenis bij “Bacchus”. De massale deelname aan de stille tocht door de binnenstad van Gorinchem enkele dagen later heeft dat ondubbelzinnig duidelijk gemaakt.’

Deze ‘buiging voor het volk’ werd in die tijd driftig over de hekel gehaald, zoals in de in 2001 verschenen bundel Media en strafrecht. De rechtswetenschappers Afshin Ellian en I.M. Koopmans oordeelden dat het strafrecht en de straftoemeting niet mochten dienen voor ‘sensatienieuws’ voor dagbladen als De Telegraaf, en voor de media in het algemeen die alle onderdeel waren geworden van de ‘amusementsindustrie’. Die media hadden misschien wel meegeholpen aan de emancipatie van het slachtoffer, maar maakten van sommige strafzaken een ‘uitbundig volksvermaak’. Die ‘maatschappelijke ophef’ werd door de media geconstrueerd, en was niet gekoppeld aan de ernst van het gepleegde feit zelf.

Over dat onbegrip van de samenleving waren ze ook heel stellig: ‘De democratische rechtsstaat impliceert de afwezigheid van een allesomvattende culturele en emotionele eenheid die in het woord “volk” tot uitdrukking komt (…) En wanneer het volk als een reële kracht zou bestaan, zou dit het einde van de democratie en oprijzing van een totalitair regime betekenen.’ Hun stelling van ‘de principiële afwezigheid van het volk’ staafden ze met de bekende anekdotische uitspraak van strafrechtgeleerde Willem Pompe (1893-1968) die eens een officier van justitie ter verantwoording had geroepen omdat hij op de zitting had gezegd dat het publiek een zware straf eiste. ‘Hoe weet u dat?’, zou Pompe hebben gevraagd. ‘Wat weet u van het publiek? Hebt u met het publiek gesproken? Namens wie spreekt u?’

Hiermee hebben we de thema’s van dit boek aangeduid: strafrecht, democratie, emoties, publieke opinie. Want sinds Ellian en Koopmans hun tirade hielden, zijn we bijna twintig jaar verder, en is de maatschappij op vele gebieden sterk veranderd. Zij hadden hun tirade tegen ‘het volk’ nog niet in druk gezet of ‘de opstand der burgers’ brak in 2002 uit. Deze opstand had ook grote gevolgen voor het denken over veiligheid en recht. Er kwamen meer bewakingscamera’s, er kwam meer repressie zoals in de vorm van sneller en harder straffen, er kwam meer bemoeienis van ‘de politiek’ met de rechtspraak. En bovenal kwamen er ook meer media.

In 2002 publiceerde ik het boek Publieke tranen. De drijfveren van de emotiecultuur. Dat laatste woord bedacht ik voor de ontwikkelingen naar die steeds meer en vaker publiek geuite emoties als rouw over ‘zinloos geweld’ of de zelfgekozen dood, met als tegenhanger de extase van het stadion en het festival. Later besefte ik dat de toeschouwersdemocratie aan het verworden was tot een emocratie. Incidenten leiden tegenwoordig steeds sneller tot maatschappelijke woede, direct daarop aansluitend tot politieke opwinding, en dan tot bestuursmaatregelen en wetswijzigingen die vaker meer door snelheid dan door zorgvuldigheid worden gekenmerkt. Die verdere emotionalisering van de complexer en multicultureler wordende samenleving is ook steeds meer een mediacratie geworden. Dit monsterverbond heeft ertoe geleid dat de laatste decennia de Nederlandse politiek meer en meer in het teken is komen te staan van veiligheidsbeleid. Binnen zowel het veiligheidsbeleid als de rechtspraak werd ‘het volk’ hierdoor indirect steeds belangrijker. De nadruk die altijd had gelegen op de dader verschoof – mede als gevolg van al die Stille Tochten – steeds meer naar het slachtoffer.

Massale Stille Tochten – die zo veel indruk maakten door het zwijgende protest van de burgers tegen ‘de autoriteiten’, die te weinig om de misdaad zouden geven – zijn er nauwelijks meer. De burgers maken zich volgens onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) nu minder zorgen. Dit kan allerlei oorzaken hebben. Er is minder zichtbare misdaad, mensen voelen zich veiliger op straat. Tussen die explosies van burgerlijke geschoktheid en woede van toen en die betrekkelijke tevredenheid van nu zitten decennia van veranderend beleid van overheid en politiek. Die verandering kan in enkele trefwoorden worden samengevat: verharding, lik-op-stuk, zero tolerance. Over die veranderingen en de gevolgen ervan gaat dit boek.

De vraag die de leidraad vormt bij de rondgang door de wereld van politiek, wetenschap, media en strafrecht is deze: in hoeverre is er sprake van emotionalisering van het strafrecht? En wat zijn de gevolgen ervan? De term die het afgelopen decennium steeds vaker bij voorlopige hechtenis maar ook in vonnissen te vernemen valt, is naast ‘de maatschappelijke onrust’ vooral ‘de ernstig geschokte rechtsorde’. Wat bedoelen de rechters-commissarissen en rechters met deze termen? Hoe wordt dat vastgesteld, zoals Pompe zich terecht afvroeg?

De misschien wel belangrijkste vraag is deze: kunnen we in onze (d)emocratie de term ‘geschokte rechtsorde’ nog wel scheiden van ‘de publieke opinie’? Wanneer wordt ‘de stem van het volk’ zo luid en die roemruchte ‘volkswil’ zo onweerstaanbaar dat de grens met het door de geschiedenis zo onheilspellend gemaakte begrip gesundes Volksempfinden vervaagt, zo niet wordt overschreden?

Ik ben geen jurist, laat staan rechtsfilosoof, maar historicus. Alle mogelijke politiek-maatschappelijke acties en conflicten en de rol van media en de publieke opinie hierin vormen mijn werkterrein. We zullen nog genoeg juristen, rechtsgeleerden en rechtsfilosofen horen spreken over onze democratische rechtsstaat en de veranderende opvattingen over het straffen van ongeoorloofd geachte daden. In dit boek zullen we stilstaan bij de veranderende opvattingen over de rol van de emoties in het strafrecht en de revolutionair veranderde mediawereld. Daarna zullen we ingaan op ‘de volkswil’ als basis van ons recht, en wat er zoal in de loop der tijd veranderd is in het ‘levend strafrecht’ (Ybo Buruma).

Al die Stille Tochten maakten duidelijk dat de woede, het onbegrip en het verdriet onder de mensen vooral tot uitbarsting kwamen bij zedenzaken, ernstige verkeersdelicten en ‘zinloos geweld’. En ook dat rituelen toch belangrijk waren bij het herstel van orde en harmonie in de samenleving. De overtuiging dat emoties erkend moeten worden om de effectiviteit van juridische en gerechtelijke antwoorden te vergroten, dringt sindsdien langzaam, heel langzaam, door in de wereld van het recht. Woede, walging en schaamte worden intussen in hogere mate erkend als ‘nuttige barometers van de sociale moraal’, en ook vaker in het strafproces ingebracht. Het herstelrecht – waarbij dader en slachtoffer elkaar ontmoeten – en het spreekrecht van het slachtoffer in de rechtszaal zijn hier de belangrijkste voorbeelden van.

De grens tussen publiekelijk berouw tonen, boete doen en vernedering is dun. Sommige protestanten op leeftijd denken nog met afschuw terug aan de manier waarop een ongetrouwd stel, waarvan zij in verwachting was geraakt, openlijk door het gangpad van de kerk naar voren moest treden, nog net niet verplicht dat op de knieën te doen zoals keizer Hendrik IV in 1077 deed in zijn ‘gang naar Canossa’ om vergiffenis aan de paus te vragen. Joe Arpaio, naar eigen zeggen ‘de hardste sheriff van Amerika’, liet eerder deze eeuw als sheriff in Arizona gevangenen soms in roze ondergoed en met zo’n kogel aan de enkel langs de kant van de weg werken.

De angst voor schaamte en te schande te worden gezet kan een belangrijke disciplinerende kracht zijn. Maar het publiekelijk aan de schandpaal worden genageld is ook een krachtige bron van woede en wraakgevoelens. Onderzoek naar die emoties bij bijvoorbeeld ‘hangjongeren’, ‘gettojeugd’ en ‘Marokkaantjes’ toont de link aan tussen vernedering, gewelddadig gedrag en de ‘jacht op respect’.

In sommige staten van Amerika geldt de crime passionnel nog altijd als verzachtende omstandigheid bij moord, soms zelfs als reden voor vrijspraak. Omdat de dader bij het betrappen op overspel van de partner buiten zinnen was geraakt door emoties van jaloezie en woede. Nu het slachtoffer de centrale persoon is geworden in onze postmoderne maatschappij, rukt het slachtoffer ook op naar een centrale plaats in het strafrecht. En steeds meer mensen voelen zich slachtoffer, zoals we zullen nog zullen zien in dit boek. Bij een daad van hate speech bijvoorbeeld telt op de zitting de emotie van de gekwetstheid en het zich bedreigd voelen meer dan de daadwerkelijk geleden schade.

Het recht, en met name het strafrecht, is ooit ontworpen om de heftigste emoties en conflicten te kanaliseren via allerlei vormen, waarbij na verloop van vele eeuwen de ratio belangrijker werd dan de emotie. Dit mechanisme om de maatschappelijke orde te handhaven of te herstellen heeft altijd de aandacht getrokken van sociologen, zoals de Fransman Emile Durkheim en de nog voor de Tweede Wereldoorlog naar Engeland gevluchte Duitser Norbert Elias. Zij zagen dat het strafrecht diep verankerd is in de emotiecultuur van samenlevingen, en nauw verbonden is met de structurele en institutionele maatschappelijke patronen. Die nationale verschillen zien we, ondanks de globalisering, tot op de dag van vandaag. Bijvoorbeeld bij acties van naming and shaming bij pedoseksuele misdrijven (zoals de lustmoord op het Britse meisje Sarah Payne in 2000) of moorden op volwassenen (zoals door Joran van der Sloot op Natalee Holloway in 2005).

Deze verschillen zien we ook bij de woedende, kolkende protestbeweging tegen ‘machtsmisbruik’ en ‘grensoverschrijdend gedrag’ op seksueel gebied – de #metoo-beweging – die vooral in Angelsaksische landen over het land spoelde en in het intussen verregaand veramerikaniseerde Nederland. Zowel de publieke heksenjacht op pedoseksuelen als de #metoo-acties hadden veel geringere navolging in landen als Duitsland en Italië, of de landen in Midden- en Zuid-Europa.

Het denken over misdaad en straf is dus cultuurgebonden. Dit betekent dat het strafrecht niet alleen gebaseerd is op specifieke ‘oeremoties’, maar dat de institutionele en culturele patronen – inclusief ‘de media’ – belangrijke medevormgevers zijn van emotionele reacties onder de bevolking. En dit geldt ook voor ‘het volk’. Dat is overal ter wereld weliswaar hetzelfde in de ‘oervorm’, maar kent toch ook overal zijn eigen karakteristieken. Het volk wordt goeddeels geconstrueerd door de cultuur, het politieke systeem en ‘de media’.

Zowel Durkheim als Elias zag de ontwikkelingsgang van de middeleeuwse naar de moderne samenleving echter als een overwegend lineair pad: naar vermindering van de rol van de emoties in de publieke sfeer en ook in de rechtszaal. De ontwikkeling van het strafrecht is daarom ook wel ‘het gevolg van een slecht geweten’ genoemd. De toename van de externe en innerlijke beschaving leidde tot afschaffing van de doodstraf, de lijfstraf, en uiteindelijk bij enkele radicale strafrechtgeleerden in de jaren zeventig van de vorige eeuw tot de oproep het hele strafrecht af te schaffen. Want het was de maatschappij die de werkelijke veroorzaker van misdaad was, en dus verbetering behoefde.

Zo werd de emotie in de rechtszaal meer en meer beperkt, wat in Nederland des te gemakkelijker ging omdat hier geen jury- of lekenrechtspraak bestaat. Het grootste gedeelte van een strafzaak zit ‘in het dossier’, en blijft daar zitten. De advocaat van de verdachte wordt weinig ruimte gegund, terwijl tot voor kort voor het slachtoffer of de nabestaande(n) helemaal geen aandacht was. In Amerikaanse rechtbank-televisie hoor je voortdurend de rechter ‘Order!, Order!’ roepen. Dus ook in dat land van het, in onze ogen, grote juridische lawaai is het doel in het algemeen dat de emoties niet té veel binnendringen in het ‘echte’ domein van de wet: de rede.

Met de verheffing van de rede tot de opperrechter in de rechtszaal raakte steeds meer uit zicht dat de emotie in feite een vitale functie vervult in het recht. Zoals de Britse criminologe Susanne Karstedt terecht als uitgangspunt neemt voor haar studie uit 2011 Emotions, Crime and Justice: het hele gebouw van het strafrecht zelf is gebouwd op een sterk fundament van emoties: de angst voor sancties die gehoorzaamheid aan de wet moet bevorderen, de wraakzucht die door het proces in vreedzamer banen moet worden geleid om eigenrichting te voorkomen. Zij noemt angst de hoeksteen van het strafrechtsysteem.

De ‘her-emotionalisering van de wet’ vindt sinds een paar decennia plaats op twee gebieden: de emotionalisering van het publieke debat over misdaad en strafrecht, en de oplegging van sancties die expliciet zijn gebaseerd op emoties, zelfs bedoeld zijn om emoties op te roepen. Bij dit laatste kunnen we natuurlijk denken aan tv-uitzendingen als Opsporing Verzocht en De Rijdende Rechter. Die programma’s lijken behalve de opsporing of de berechting ook ten doel te hebben de emoties woede en compassie bij de burgers en schaamte bij de daders of hun familie te activeren. Dat eerste programma bestaat al zo’n veertig jaar. Maar we kunnen ook denken aan door de rechter voor de camera uitgesproken vonnissen bij zaken die opwinding veroorzaken waarbij – zoals ook in het Bacchus-vonnis het geval was – de emoties woede en de walging nadrukkelijk worden genoemd en dus gelegitimeerd.

Net als bij schaamte is ook de inzet van de emotie walging een riskante aangelegenheid. Mede onder invloed van sociale bewegingen en ad-hoc-actievoerders worden we steeds meer aangemoedigd van bepaalde praktijken te walgen: van roken, van autorijden, van vlees eten, van discriminatie en racisme, van pesten, van seksisme, van hate crimes, van wijdbeens zittende mannen in de tram, und so weiter. De bevordering van de emotie walging kan dus de emancipatie van achtergestelde groepen bevorderen, of een publieke zaak dienen zoals ‘veilig uitgaan’ of ‘het klimaat’.

Historisch gesproken heeft dit er evenwel soms ook toe geleid dat marginale groepen – Joden, zigeuners, Tutsi’s, Rohingya – door die stigmatisering tot zondebok werden uitgekozen. Waarna de uitstoting uit de gemeenschap volgde, en niet zelden zelfs genocide. Walging is ‘schaamteloos en compromisloos veroordelen’ (Martha Nussbaum), en dat kan goed uitpakken maar ook slecht, zeer slecht. Karstedt waarschuwde er dan ook voor dat als walging door het strafrecht en de politiek tot maatstaf wordt genomen, de overheid zichzelf een belangrijk instrument uit handen slaat om rechtvaardigheid en eerlijkheid de overhand te laten houden. Met schaamte is het hetzelfde. Het kan soms positief uitpakken: het strafproces heeft de potentie om schaamte op te roepen bij de daders. Maar het eist dit niet. En schaamte kan snel omslaan in wrok.

De rechtsinstellingen zijn niet gebaseerd op één enkele emotie of een coherent setje basisemoties, maar op verschillende emoties en gevoelens. Die zijn soms tegenstrijdig, bestaan vaak naast elkaar – zoals walging, woede en sympathie – en nog vaker overlappen ze elkaar. Hoezeer het emotieonderzoek van de laatste decennia ook nieuwe lijnen heeft getrokken door dit moeras, de emotiehuishouding van de mens is en blijft een mysterieus mengsel. ‘Het hart heeft zijn redenen waar het verstand niets van weet.’ Dat was de overtuiging van de zeventiende-eeuwse Franse wis- en natuurkundige én religieus mysticus Blaise Pascal. Dat is, zo geloof ik, nog steeds zo.