Gevaarlijke gekken?

Onder redactie van
Gijsbert de Reuver en Stephan Sanders

AUP

Ontwerp omslag: DPS Design & Prepress Studio, Amsterdam

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6298 771 5

e-ISBN 978 90 4853 948 2 (ePub)

NUR 686

Uitgeverij AUP is een imprint van Amsterdam University Press.

© De auteurs / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2018

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Inhoudsopgave

Inleiding. Hoe de volksmond soms gelijk krijgt

Gijsbert de Reuver en Stephan Sanders

1. Gevaarlijke gekken aan de macht. Een psychiatrische invalshoek

Frank Koerselman

2. Heeft Donald Trump een narcistische persoonlijkheidsstoornis?

Aleksander Korzec en Mecheline H.M. van der Linden

3. Donald Trump. Een monument van onwelvoeglijkheid

Paul Brill

4. Mao Zedong. Meedogenloze machtswellusteling, verafgode vader des vaderlands

Jan van der Putten

5. Vladimir Poetin. De spion die tsaar werd

Eva Cukier

6. Sepp Blatter. Conformist in een corrupte organisatie

Ruud Stokvis

7. Ulrike Meinhof als stem van de RAF. Protest met pen en pistool

Jacco Pekelder

8. Richard Nixon. Hoe een achterdochtige politicus naar erkenning streefde

Ruud Janssens

9. Slobodan Milosevic. Gevaarlijke gek of onbegrepen held?

Raymond van den Boogaard

10. Sayyid Qutb. De islam tegen de rest

Maurits Berger

11. Ayn Rand. God zegene de dollar

Hans Achterhuis

Literatuur

Over de auteurs

Inleiding. Hoe de volksmond soms gelijk krijgt

Gijsbert de Reuver en Stephan Sanders

Iedereen komt ze weleens tegen in eigen kring of kent ze uit ondervinding: de onverantwoordelijke ouder, de bully op het schoolplein, de pester in de kleedkamer, de onberekenbare docent, de gewelddadige levenspartner, de maniakale manager, de tirannieke geestelijk leider, de spiedende stalker, de crimineel die wil afrekenen midden in je woonwijk.

In het dagelijkse spraakgebruik bestempelen we dit soort types zonder enige schroom als ‘gevaarlijke gekken’. Gek én gevaarlijk. Gevaarlijk én gek. Uit ervaring weten we maar al te goed hoe levensbedervend, ontwrichtend en traumatiserend zo’n gevaarlijke gek in de persoonlijke levenssfeer kan zijn.

Aanleiding

Zou de impact van een ‘gevaarlijke gek’ misschien ook spelen op grotere schaal? Op de schaal van de politiek, de samenleving, de wereld of de geschiedenis? Die vraag kwam alweer een aantal jaren terug op bij het Instituut voor Interdisciplinaire Studies van de UvA bij het brainstormen naar onderwerpen voor nieuwe collegereeksen. De directe aanleiding voor deze vraag was een – inmiddels veelgeciteerde – zinsnede uit een elektrificerende speech van Obama in november 2008: ‘One voice can change a room. And if one voice can change a room, then it can change a city. And if it can change a city, it can change (…) a nation. And if it can change a nation, it can change the world.’ Obama bedoelde het positief. Maar zou deze dynamiek ook de andere kant op kunnen schieten en ook kunnen gelden voor de donkere kant van de geschiedenis? Zou de stem van één gevaarlijke gek een zaal, een stad, een land, de wereld kunnen veranderen?

Relevantie en urgentie

Deze mijmering resulteerde in eerste aanleg in een mapje ‘Gevaarlijke gekken’ dat vanaf 2008 binnen het Instituut voor Interdisciplinaire Studies (IIS) begon te circuleren. De YouTube-video met de speech van Obama werd aangevuld met een allegaartje aan knipsels, briefjes met losse gedachten, onderzoeksresultaten, literatuuroverzichten, namen van documentaires en speelfilms, namen van ‘interessante’ gevaarlijke gekken, interviews, cartoons, citaten, foto’s. Wie weet, misschien zou dit mapje leiden naar een nieuwe grensverleggende reeks van het IIS.

Het rijpen van het idee ging opmerkelijk traag, want er was ook twijfel en aarzeling. En onbegrip, weerwerk en afwijzing. ‘Dit is flauwekul, in het dagelijkse spraakgebruik kun je iemand langs je neus weg een gevaarlijk gek noemen, iedereen weet direct wat je bedoelt, maar in een academische setting kun je mensen niet zomaar wegzetten als gevaarlijk gek’, zo werd gezegd. Er waren ook bedenkingen of het ‘personalistische’ concept ‘gevaarlijke gek’ wel op grotere schaal zou werken. In de politiek, de samenleving, de wereld of de geschiedenis is de rol van enkelingen niet doorslaggevend, daar gaat het om structuren en processen die het individu overstijgen. Zo rond 2014 dreigde het mapje ‘Gevaarlijke gekken’ de sticker ‘NIET’ te krijgen en te verdwijnen in de verdwijnput die iedere bureaucratische organisatie kent.

En toen, toen – als een duveltje uit een doosje – was er Trump. In 2015 stelt hij zich kandidaat voor de verkiezingen. In 2016 nomineert de Republikeinse Partij hem en bestempelt de New York Times hem als de slechtste kandidaat ooit. Bij het IIS vallen ineens alle reserves weg, alle lichten komen op groen te staan voor een reeks: gevaarlijke gekken op wereldschaal blijken wel degelijk te bestaan. Let wel, we hebben het hier over Trump in opkomst in 2016, die het natuurlijk nooit zou redden tegen de gedoodverfde nieuwe president Hillary Clinton, en niet over de Trump van het boek Fire and Fury uit 2018.

De witte olifant in de kamer

Het knipselmapje werd opgedolven en bewees zijn waarde, want snel was er overeenstemming dat de aard en het brisante van het onderwerp vroegen om een andere aanpak dan een doorsnee collegereeks van het IIS. Er zou ruimte moeten komen voor meer dynamiek en een meer journalistieke aanpak – zonder dat dit ten koste zou gaan van wetenschappelijke precisie en nuance. Om dat te realiseren werd contact gezocht met De Groene Amsterdammer. De Groene werd graag partner en de lezers van De Groene zouden de reeks kunnen volgen.

Stephan Sanders van De Groene zou de serie, die – hoe kan het anders – ‘Gevaarlijke gekken’ als lokkende titel meekreeg, modereren. Stephan Sanders en Bert de Reuver van het IIS maakten samen een programma. Vanwege de consternatie rond Trump, maar ook door bijvoorbeeld het onrust stokende handelen van Poetin en Erdogan, werd de timing van de serie in brede kring gewaardeerd. In maart 2017 ging de reeks van start binnen de UvA. Mede door de inbreng en ondersteuning van de twee assistenten, Marleen Postma en Marleen Kruithof, werd de reeks een succes.

En Trump? Trump was ironisch genoeg niet opgenomen in de programmafolder die in het najaar van 2016 verscheen. Een volle avond besteden aan Trump zou een beetje zonde van de tijd zijn. Hij was immers een beetje een sneue figuur die het vast en zeker zou afleggen tegen de Clintons. Even hebben we in de weken voor de start van de reeks overwogen om dit te repareren en Trump alsnog een plaats te geven in het programma, maar dat hebben we niet gedaan. Trump was onbedoeld de drager geworden van de reeks, op dat moment was dat prima. Door Trump wist iedereen wat de inzet van het programma was. En inderdaad, zijn naam lag als een slagschaduw van de eerste tot de laatste minuut over de collegereeks. Trump was de man op de achtergrond die gaande de reeks steeds dreigender en beeldvullender werd. De witte olifant in de kamer.

Keuze van protagonisten

De bijdragen in dit boek liggen in het verlengde van de collegereeks van voorjaar 2017. De meeste bijdragen zijn bewerkingen van presentaties op de collegeavonden. Een paar verschenen al eerder als artikel in De Groene Amsterdammer. Voor de balans in dit boek zijn enkele nieuwe auteurs benaderd. En Trump, die mocht in dit boek natuurlijk niet ontbreken.

Hoe maak je een acceptabele selectie van gevaarlijke gekken? Beperking vormde een pragmatisch, structurerend criterium. Een collegereeks bij het IIS bestaat vanwege organisatorisch-psychologische redenen uit maximaal tien bijeenkomsten. Om voldoende aandacht te geven aan het aspect van psychische stoornissen besloten we ruimte te maken voor twee psychiaters. Bleven acht avonden over. Het leek ons zinnig een demarcatie in de tijd te maken en de keuze te beperken tot personen met een directe, aanwijsbare invloed op het huidige tijdsgewricht. Met uitzondering van Mao zijn alle protagonisten in de twintigste eeuw geboren. Dus geen Dzjengis Khan, Cesare Borgia, Nero of Napoleon. Daarnaast hebben we ook gezocht naar een balans in geografische spreiding. We kwamen uit op de Verenigde Staten, Europa, Rusland, China en de wereld van de islam.

De lijstjes in de knipselmap bleken gevaarlijke gekken in diverse levenssferen te bevatten en zeker niet alleen politici. In 2008 was het plan om een plaats te geven aan gevaarlijke gekken uit bijvoorbeeld de wetenschap, de kunst, de sport of het bedrijfsleven. Dat is niet gelukt, de politiek heeft het onmiskenbaar gewonnen. Het dubieuze handelen van politici heeft kennelijk de grootste aantrekkingskracht, reikwijdte en impact. Dit boek kent één uitzondering: de wereld van de FIFA. En dat is niet voor niets, buiten de politiek in strikte zin is er waarschijnlijk geen domein dat meer aanschurkt tegen de wereldpolitiek dan de internationale voetbalwereld met zijn toernooien in Rusland en Qatar.

Uit de opgestelde lijstjes kwam nog een opmerkelijk punt naar voren: vrouwen moesten we met een lampje zoeken. Zoals zo vaak waren daardoor ook in deze collegereeks, en in deze bundel, vrouwen zwaar ondervertegenwoordigd. In dit geval lijkt ons dat eerder een geruststellend compliment dan een zaak van onderwaardering. Een verklaring ligt voor de hand: vrouwen ontwikkelen zich nog steeds veel langzamer dan mannen in de richting van gekmakende en gewelddadige macht.

Rode draad

Dit boek heeft ‘gevaarlijk gekken’ als rode draad, maar kent geen operationele definitie van dit begrip, hoewel daar voor, tijdens en na de colleges verschillende keren uitdrukkelijk naar is gevraagd. We hebben bewust afgezien van zo’n definitie – zelfs van een werkdefinitie – om essentialisme te vermijden en sprekers/auteurs de optimale vrijheid te geven. Feitelijk fungeert het begrip ‘gevaarlijk gek’ in dit boek als een ‘sensitizing concept’ of ‘sensitizing instrument’. Het geeft een werkrichting aan die een andere kijk kan geven op de impact van eenlingen op processen in de politiek, de samenleving, de wereld en op de loop van de geschiedenis. Iedere auteur in dit boek vult die werkrichting op zijn eigen manier in en geeft daaraan eigen accenten vanuit zijn discipline en theoretisch kader. Dat kan ook uitlopen op de weigering het idee ‘gevaarlijke gek’ toe te passen op de protagonist die een auteur onder de loep neemt.

Welbeschouwd stellen de auteurs in dit boek een oud vraagstuk aan de orde: wordt de geschiedenis gemaakt door enkelingen of is ze uitkomst van onvermijdbare structuren en onomkeerbare processen? Mooi omschrijft Oriana Fallaci dit dilemma in het voorwoord van haar vuistdikke boek Interview met de geschiedenis (1974), waarin 26 wereldleiders uit de periode 1967-1974 aan de tand worden gevoeld:

Het is een oud dilemma, ik weet het, dat niemand heeft opgelost en niemand zal oplossen. Het is ook een oude valstrik, die uiterst gevaarlijk is omdat ieder antwoord zijn eigen tegenspraak in zich sluit. Niet toevallig antwoorden velen met een compromis en beweren ze dat de geschiedenis door allen en door weinigen wordt gemaakt, dat de weinigen tot de leiding opklimmen doordat ze op het juiste moment zijn geboren en dat moment weten te duiden. Misschien. Maar wie zich geen illusies maakt over de absurde tragedie van het leven is eerder geneigd Pascal aan te hangen als hij zegt dat als de neus van Cleopatra korter was geweest, het hele aangezicht van de aarde veranderd zou zijn; hij is eerder geneigd de vrees van Bertrand Russell te delen toen deze schreef: ‘Vergeet het maar, wat er in de wereld gebeurt hangt niet van jou af. Het hangt af van meneer Chroesjtsjov, van meneer Mao Zedong, van meneer Foster Dulles. Als zij zeggen “sterf”, zullen wij sterven, als zij zeggen “leef”, zullen wij leven.’ Het lukt me niet hem ongelijk te geven. Het lukt me niet te loochenen kortom, dat over ons bestaan door weinigen wordt beslist, door de mooie dromen of de grillen van weinigen, door het initiatief of de willekeur van weinigen. De weinigen die door middel van hun ideeën, ontdekkingen, revoluties of oorlogen, of zelfs door een eenvoudig gebaar als de moord op een tiran, de loop van de dingen en het lot van de meerderheid wijzigen. (Fallaci, pp. 7-8)

Overzicht van bijdragen

De rode draad van dit boek ligt op het grensvlak van psychiatrie enerzijds en menswetenschappen, in het bijzonder maatschappij- en historische wetenschappen, anderzijds. Dat vraagt om een substantiële inbreng vanuit de psychiatrie. Die is dan ook relatief groot. Twee psychiaters leveren een eigen bijdrage en geven daarmee ook een kader aan het geheel.

Frank Koerselman geeft aan de hand van het classificatiesysteem DSM-5 antwoord op de algemene, fundamentele vraag: wat is gek? Specifiek gaat hij in op persoonlijkheidsstoornissen. Zijn artikel geeft een solide terminologisch en taxonomisch instrumentarium voor het duiden en wegen van de andere bijdragen. Koerselman werpt ook een aantal prangende kwesties op, zoals het vereiste onderscheid tussen ‘mad’ en ‘bad’, tussen psychiatrische en morele oordelen.

Aleks Korzec en Mecheline van der Linden beginnen aan de andere kant. Zij diagnosticeren een specifieke casus en redeneren naar meer algemene conclusies. Korzec en Van der Linden fileren de ‘casus’ Trump minutieus met behulp van het DSM-handboek. In dit stuk zien we de door Koerselman beschreven psychiatrische diagnostiek in volle actie. Korzec en Van der Linden stellen ook een meer principiële kwestie aan de orde: mag je – zelfs als professionele psychiater – iemand op afstand diagnosticeren? Is dat ethisch verantwoord? Ze maken aannemelijk dat diagnose op afstand verdedigbaar is en geven hiervoor een concreet stappenplan.

Met de aanvaardbaarheid van een diagnose op afstand worstelen meer auteurs. Daarom staan we hier even bij stil. Een aantal auteurs aarzelen, wijzen diagnose op afstand niet radicaal af, maar proberen te nuanceren en nemen een voorzichtig, gereserveerd standpunt in.

Door het verschijnen van The Dangerous Case on Donald Trump (Lee, 2017), waarin 27 vooraanstaande Amerikaanse psychiaters en experts op het terrein van geestelijke gezondheid Trump onder het vergrootglas leggen, heeft de discussie over het op afstand (mogen) diagnosticeren een wending gekregen. Zo lezen we in het voorwoord van deze bundel:

Psychiatrists’ codes of ethics derive directly from these principles (Principles of Medical Ethics van de American Psychiatric Association uit 2001, red). In ordinary practice, the patient’s right is the bedrock of mental health care dating back to the ethical standards of the Hippocratic Oath. However, even this sacrosanct rule is not absolute. No doubt, the physician’s responsibility is first and foremost to the patient, but it extends ‘as well as to society’ (American Psychiatric Association 2013, p. 2). It is part of professional expectation that the psychiatrist assess the possibility that the patient may harm himself or others. When the patient poses a danger, psychiatrists are not merely allowed but mandated to report, to incapacitate, and to take steps to protect. (…) Assessing dangerousness is different from making a diagnosis: it is dependent on the situation, not the person. Signs of likely dangerousness due to mental disorder can become apparent without a full diagnostic interview and can be detected from a distance, and one is expected to err (…) on the side of safety when the risk of inaction is too great.’ (Lee, 2017, p. 4, 5)

De bijdragen in de bundel The Dangerous Case on Donald Trump laten zien dat onder psychiaters in de VS een heftig debat gaande is over nieuwe vormen van diagnostiek en dat conventies aan het schuiven zijn. De zienswijze in deze bundel beschouwen wij daarom als een steekhoudende leeswijzer voor het perspectief van dit boek.

Paul Brill stond van alle auteurs misschien wel voor de moeilijkste en meeste riskante opgave: de plek opvullen die we in de collegereeks bewust open hadden gelaten; een bijdrage schrijven over Trump. Trump, wiens silhouet over dit hele boek hangt en bij wie sprake is van dagkoersen of beter misschien nog dagdeelkoersen: een va et vient van medewerkers en standpunten en beslissingen. Brill heeft gekozen voor een historische en politicologische invalshoek. Door zijn bijdrage krijgen de uitspraken en analyses van andere auteurs over Trump een bedding.

Xi Jinping geldt de laatste jaren als Mao 2.0. Sinds de grondwetswijzing in maart 2018 is hij dat ook staatsrechtelijk. Xi’s macht is daardoor bijna absoluut geworden en hij kan die macht eindeloos blijven uitoefenen. Vergeleken met het ‘monster’ Mao 1.0 oogt Xi op het eerste gezicht als een moderne manager. Jan van der Putten schetst aan de hand van de verschillende historische contexten waarin Mao opereerde hoe Mao stap voor stap veranderde in een totale gevaarlijke gek. Speciale aandacht geeft hij aan de massahysterie: waarom had Mao zoveel bewonderaars? Het hilarisch toppunt van die massahysterie is de verering van de ‘heilige mango’, die beschouwd werd als de incarnatie van de Grote Roerganger zelf. Gekker kun je het niet bedenken.

Poetin ontpopt zich de laatste maanden steeds meer als de grote ontregelaar van het Westen. Hij mengt zich schaamteloos in verkiezingen, test de tolerantiegrens van westerse overheden en sluit monsterverbonden met populisten uit lidstaten van de EU. Eva Cukier typeert Poetin aan de hand van zijn achtereenvolgende ontwikkelingsfasen: de spion, de tsaar, de mythe. Poetin lijkt steeds meer achter zijn narratief te verdwijnen. In Rusland is vandaag de dag niets meer wat het lijkt. De verkiezingen zijn volledig georkestreerd, tot in de praktijken van oppositiepartijen toe. Politiek, FSB, plutocraten en onderwereld vloeien probleemloos in elkaar over en gaan op in een nieuwe, ongekende vorm van nepotisme met Poetin aan het hoofd.

De bijdrage van de socioloog Ruud Stokvis biedt een contrapunt in deze bundel. Hij beschrijft de oekazes en machinaties binnen de FIFA en de rol daarin van de Zwitserse oud-voorzitter Sepp Blatter. Volgens Stokvis is Sepp Blatter zeker geen gevaarlijke gek, maar veel meer een slachtoffer van de moderne voetbalindustrie. Die wordt beheerst door media, grootkapitaal en politiek. Natuurlijk heeft Blatter boter op zijn hoofd, maar eerst en vooral is hij een pion in een spel dat beheerst wordt door wetmatige structuren en onvermijdelijke processen. De regels van die nieuwe orde zijn onomkeerbaar. Volgens Stokvis moeten we ons hoeden voor snelle, gemakkelijke moralistische uitspraken over hoofdrolspelers in internationale sportorganisaties.

Jacco Pekelder geeft in zijn bijdrage een nieuwe kijk op Ulrike Meinhof. Hij laat zien hoe het persoonlijke politiek kan worden en hoe het politieke persoonlijk kan worden. Treffend schetst hij de tijd van de Rote Armee Fraktion (RAF) en de Duitse herfst, een periode waarin ook nogal wat Nederlandse studenten en academici flirten met de ideeën van de RAF en het in woord en daad opnemen voor de gevangen gezette leden van de terreurgroep. Pekelder werpt een aantal prikkelende nieuwe vragen op. Ook laat hij wat minder bekende, verbluffende kanten van Meinhofs leven zien. Zo raakt zij aan het eind van haar leven het spoor steeds verder bijster en komt zij in antisemitisch vaarwater terecht. Pijnlijk ironisch, gezien de politieke opstelling in haar jaren als scholier en student, en de open wond van het nationaalsocialisme in de BRD in de jaren vijftig en zestig.

Richard Nixon zat van 1969 tot 1974 als president in het Witte Huis. Hij kreeg de spotnaam Tricky Dick, die hij te danken zou hebben aan een poster uit de campagne van John Kennedy uit 1960 met de tekst: ‘Would You Buy a Used Car from This Man?’ Nixon was en is en blijft de geïncarneerde schurk, hoewel hij zelf vond van niet. ‘I am not a crook’, zei hij in november 1973 tijdens een persconferentie op de televisie. Ruud Janssens geeft een boeiende analyse van het leven en werk van Nixon op basis van een langeretermijnontwikkeling, plaatst Nixon in zijn tijd en attendeert op de tragedies in Nixons carrière. Janssens laat scherp zien dat we Nixon misschien niet in alle opzichten een gevaarlijke gek kunnen noemen, maar dat hij onmiskenbaar de man is die de schakel vormde naar de ‘gekte’ waarmee de huidige Amerikaanse politiek steeds meer besmet is geraakt.

De genocide in Srebrenica is een open wond in de recente Nederlandse geschiedenis. Raymond van den Boogaard tekent tegen de achtergrond van een geopolitieke en historische analyse de rol van Milosevic in de Balkanoorlog. Ondanks het Joegoslavië-tribunaal en ander onderzoek is er nog veel duister over de precieze verwikkelingen in die oorlog en vooral ook over de exacte rol van de belangrijkste protagonisten daarin, onder wie Milosevic. Trefzeker laat Van den Boogaard zien dat Milosevic als een van de eersten de nieuwe tijd heeft onderkend. Hij geeft hem een ereplaats in de galerij van een nieuw type autocraten:

Als een der allereerste Europese politici na de Tweede Wereldoorlog heeft hij (Milosevic, red.) begrepen dat het mogelijk is om in een situatie van historische onzekerheid en verandering – zoals de politieke omwentelingen na de Koude Oorlog en de snelle veranderingen in de wereldeconomie – allerlei primitieve nationalistische en agressieve sentimenten wakker te roepen, waarvan velen eigenlijk hadden aangenomen dat zij al archaïsch waren – en die vervolgens voor eigen politieke doeleinden of persoonlijk gewin te exploiteren. Die les is goed begrepen, door Poetin, door Erdogan, door Orban en Kaczynski, maar ook door Trump en andere autocraten in spe. Milosevic heeft school gemaakt. Als je hem als een gevaarlijke gek wilt zien, dan zijn de gekken nu in ruime mate onder ons. (zie bladzijde 179)

In het islamdebat in Nederland duikt regelmatig het woord ‘salafist’ op. Over de betekenis daarvan bestaat nog al wat onenigheid. Zo beweerde burgemeester Aboutaleb van Rotterdam rond kerst 2017 dat elke moslim een beetje salafist is. Een maand later maakte hij de verwarring compleet door te beweren dat je ook salafisten onder christenen hebt. Waar ligt de ideologische bakermat van het salafisme? In zijn bijdrage laat Maurits Berger zien dat hoe het denken en leven van Sayyid Qutb, de ideoloog van de Egyptische Moslimbroederschap, de latere radicale salafisten en jihadisten inspireerde. Berger tekent Qutb als een kind van zijn tijd. Een diepgelovig man die opriep tot activisme en sociale rechtvaardigheid. Die onder de repressie van Nasser definitief radicaliseerde en daardoor een held werd in de hele islamitische wereld. Qutb zelf had een wat ambivalente opvatting over de vorm en mate van geweld waarmee zijn doel, een rechtvaardige samenleving op basis van de beginselen van de islam, bereikt zou kunnen worden. Duidelijk is wel dat Qutbs nieuwe zienswijze op de islamitische beginselen munitie was voor terroristen in de afgelopen jaren.

Hans Achterhuis laat in zijn stuk over Ayn Rand zien dat er een rechtstreekse lijn loopt van het werk van Rand naar de denkwereld en het presidentschap van Trump. Trump beweert het werk van Rand te kennen en zegt zich ermee verwant te voelen, hoewel – en dat zal niet verbazen – hij er ook onnavolgbare interpretaties aan geeft. Via een close reading van een vroeg werk van Rand, We the living, gaat Achterhuis na of we de verkiezing van Trump kunnen begrijpen vanuit het ideeëngoed van Rand. Maar Achterhuis zet nog een volgende stap. Hij maakt aannemelijk dat Trump niet alleen ideeën ontleent aan Rand, maar dat ook Trumps ongeëvenaarde retorica, waarmee hij zijn aanhangers weet te bedwelmen, wortels heeft in Rands fictie: ‘Net als Rand in haar dikke boek (De kracht van Atlantis, red.) laat Trump in zijn rede (inaugurale rede 20 januari 2017, red.) op uitgekiende wijze dystopie en utopie in elkaar overgaan.’ (Zie bladzijde 202.)

Kunnen we iets van deze gevaarlijke gekken leren?

Met uitzondering van Blatter die officieel niet tot het politieke domein behoort – officieus natuurlijk wel – hebben alle kandidaten in dit boek gemeen dat ze zich onmiddellijk verhouden tot het politieke: de potentiële ‘gevaarlijke gekken’ zoeken de politiek, de politieke filosofie of de politieke religie om van zich te doen spreken. Want de politiek, zeker die van de twintigste eeuw, vroeg om Visie met een hoofdletter, om grote en gevaarlijke gebaren. Inmiddels zijn we zeker in Nederland gewend geraakt aan het betere managementwerk van Mark Rutte, maar het hemelbestormen is in de twintigste eeuw, de eeuw van de religie, naar het politieke verhuisd. In die zin is de politieke islam, ook als ze voorgeeft salafistisch te zijn en terug te willen naar de tijd van de Profeet, een moderne stroming (zie Qutb).

Een van de hete hangijzers in het democratische Westen is nu hoe ‘de kloof’ tussen overheid en burgers, tussen ‘elite’ en ‘volk’, te dichten. Het idee is dat de ‘gewone man’ of de ‘gewone vrouw’ zich zou moeten herkennen in de mensen die hem of haar besturen. Politici moeten ‘weten wat er leeft’, ze moeten als het ware spiegelen wat de kiezer aan wensen en verlangens heeft.

Het is niet moeilijk een lijst te maken van succesvolle politici die juist opzichtig afweken van het volk dat ze representeerden, en een pregnant voorbeeld daarvan is te vinden in het beroemde boek Het verhaal van een Duitser van de essayist Sebastian Haffner (1907-1999). Als jonge ooggetuige van de Weimarrepubliek en van de teloorgang daarvan merkt Haffner op: ‘De massa reageert het sterkst op degene die het minst op haar lijkt.’

Haffner bespreekt Gustav Stresemann, een belangrijke liberale Duitse politicus uit die Weimartijd, lange tijd minister van Buitenlandse Zaken en zelfs een maand Rijkskanselier. Stresemann, analyseert Haffner, was ‘populair maar normaal, een Duitser zoals alle Duitsers’. Dan komt Haffner te spreken over Walter Rathenau (1867-1922), ook een democratisch-liberale Duitse politicus, kort minister van Buitenlandse Zaken, maar ook: een joodse, zeer rijke industrieel die een ongekend enthousiasme bij de bevolking wist los te maken. Met Rathenau kon worden gedweept – anders dan met Stresemann. Hij werd ook diep gehaat; in 1922 werd hij door extreemrechtse officieren vermoord.

Via Rathenau roept Haffner het beeld op van die andere politicus, die later zijn opwachting zou maken: de niet-democratische en allerminst liberale Adolf Hitler. Ook hij was een dweepobject, een mensenverleider. Haffner laat ons zien dat de relatie tussen het volk en zijn leiders gecompliceerder is dan een een-op-een-relatie; dat juist het uitzonderlijke en het volmaakt onalledaagse een bijzondere aantrekkingskracht in zich draagt. Misschien moet je zelfs stellen: het gevaar, de gekte – het is verleidelijk. We spreken sindsdien van de ‘totalitaire verleiding’.

In de ‘uitzonderlijkheid’ van de gekozen politicus à la Rathenau of die van de verschillende revolutionaire leiders zien we niet alleen de contouren van een heilsbrenger en verlosser opdoemen, maar ook die van een geseculariseerde heilsleer. Het maoïstische China, officieel antireligieus, werd op de been geholpen door een persoonlijkheidsverheerlijking waar het christendom nog van kan leren. Meer in het algemeen mag men stellen dat met Nietzsches dood van God de heilsleer als gecamoufleerde vorm van religie in de twintigste eeuw een opmars heeft gemaakt als nooit tevoren. Veel van de totalitaire ideologieën moeten wel begrepen worden als ersatz-religies – inclusief de fundamentalistische islam, waarbij het geloof overschaduwd wordt door (geo)politieke machtsaanspraken.

En dan is er nu natuurlijk Trump zelf, democratisch gekozen als president, tegen alle voorspellingen in. Ook hij, die spreekt namens de gewone, gemiddelde Amerikaan, Joe Average, is een vertegenwoordiger van het piepkleine segment van de ultrarijken. Over religie horen we Trump niet vaak, des te meer over Amerika en hoe dat land altijd op de eerste plaats dient te komen. Ook hier is weer de vraag naar zijn aanhang en kiezers van belang: is Trump de zoveelste ‘verlosser’ in het rijtje van seculiere profeten? Het ingewikkelde aan de huidige situatie is de virtuele realiteit die naast de ‘gewone werkelijkheid’ is opgedoken: de hyperrealiteit, zoals de Franse filosoof Jean Baudrillard het benoemde. Er is een generatie die is opgegroeid met videogames; voor hen moet de wereld er volmaakt spelmatig uitzien. Men doodt via het scherm. Er zijn punten te winnen en bloed vloeit er nooit, of in elk geval geen echt bloed. Hoe kan je de pijn dan voelen? Via sociale media kunnen we liken en unliken zonder dat we iemand recht in de ogen hoeven te kijken. Hoe groot was de verleiding onder Amerikaanse kiezers om eens te ervaren wat het effect zou zijn wanneer het spel ‘over the top’ werd gespeeld, met Trump als onwaarschijnlijke uitkomst? Zoiets is zeer moeilijk te onderzoeken, maar het soapachtige karakter van zijn presidentschap, met al zijn onstuimige verwikkelingen, geeft aan dat een deel van zijn aantrekkingskracht schuilt in het onvoorspelbare en altijd dramatische verloop dat de tv-kijker vroeger verslaafd maakte aan soapseries.

Is Trump ‘for real’? Of zijn het virtuele en het reële inmiddels zodanig verknoopt geraakt dat we alleen nog maar ademloos het verloop van het verhaal kunnen volgen zonder de reële consequenties te overzien? Is Trump de onkwetsbare president van een volk dat zich inmiddels zelf onkwetsbaar waant? Dat zijn de nieuwe vragen die opdoemen. Hoeveel gevaar schuilt er in een game? En hoe gek kun je worden in en van het virtuele?

Slot

Dit is geen boek geworden met een happy end. Met instemming refereren we nog een keer aan Raymond van den Boogaard die schrijft: ‘Die les (van Milosevic, red.) is goed begrepen, door Poetin, door Erdogan, door Orban en Kaczynski, maar ook door Trump en andere autocraten in spe. Milosevic heeft school gemaakt. Als je hem als een gevaarlijke gek wilt zien, dan zijn de gekken nu in ruime mate onder ons.’ Inderdaad, we lijken steeds meer omsingelt te worden door steeds meer gevaarlijke gekken.

Les één bij het vak geschiedenis is: van de geschiedenis valt weinig te leren. Dus ook niet van deze geschiedenissen van gevaarlijke gekken van Mao tot Trump in deze bundel. Maar we kunnen wel vergelijken. Trump is geen Mao, en toch is het verhaal van Mao wel degelijk relevant om te begrijpen wat er nu gebeurt. Zie het als een decor voor het heden. De geschiedenis herhaalt zich niet, maar het decor kan je wel iets vertellen, en er zijn elementen uit het decor die telkens opnieuw worden gebruikt.

De geschiedenissen van deze gevaarlijke gekken laten zien welke kant het op zou kúnnen gaan. Ze kunnen fungeren als een soort gevaarlijke herinnering. Wij hopen dat dit boek in die zin corrigerend werkt. Want de macht en de invloed die slechte of gekke mensen op de geschiedenis of op een land kunnen hebben, lijken nog steeds te worden onderschat. In zekere zin is dit boek daardoor ook een pleidooi, een pleidooi voor waakzaamheid en voor gematigd pessimisme.

Gijsbert de Reuver en Stephan Sanders, mei 2018

1. Gevaarlijke gekken aan de macht. Een psychiatrische invalshoek

Frank Koerselman

Wat is gek?

In het algemeen spraakgebruik noemen we iemand gek wanneer die ongewoon doet, buiten de norm valt. Dat kan zelfs positief bedoeld zijn. Mensen sporen elkaar immers aan met: ‘Doe eens gek!’ Of we zeggen met een zekere vertedering van iemand dat die een ‘gek mens’ is. Dat heeft met psychiatrie allemaal niet veel van doen. Wanneer het om gevaarlijke gekken gaat, bedoelen we natuurlijk een andere categorie. Dan komen we wel degelijk op het terrein van de psychiatrie. Maar ook dan is het nog niet zo eenvoudig om vast te stellen wat ‘gek’ nu precies betekent.

Om te beginnen houden psychiaters, laat staan patiënten, zelf helemaal niet zo van die term. Ze ervaren die als discriminerend. Maar misschien is dat wel overgevoelig. Mensen met een psychiatrische aandoening vallen nu eenmaal per definitie tijdelijk of soms zelfs permanent buiten de norm. In die zin zou je het woord gek kunnen gebruiken voor iedereen met een psychiatrische aandoening. Maar dan moeten we wel kunnen aangeven wie zo’n aandoening heeft. Om dat vast te stellen gebruikt men in de psychiatrie een handboek, waarin staat opgetekend aan wat voor kenmerken iemands gedrag moet voldoen om als een ‘stoornis’ te kunnen worden aangemerkt. Dat handboek is de DSM-5, waarbij DSM staat voor ‘Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders’. Daarvan gebruikt men tegenwoordig de vijfde editie, die van 2013 stamt. Volgens dat handboek moet iemand met een psychiatrische stoornis een minimaal aantal psychische klachten of verschijnselen hebben, waarvan hij1 flink last heeft en waardoor hij ook forse problemen heeft in zijn dagelijks functioneren. Die klachten of verschijnselen kunnen per aandoening zowel in aard als in aantal verschillen. Ze moeten bovendien minimaal een bepaalde periode aanwezig zijn.

Deze omschrijving van een psychiatrische stoornis is betrekkelijk ruim. Wat is immers ‘flink’ last hebben of ‘forse’ problemen veroorzaken? In het Engels wordt gesproken over ‘significant distress or impairment’, maar een begrip als significant is natuurlijk wel rekbaar. Als je dat ruim toepast, zo blijkt uit bevolkingsonderzoek, voldoet bijna de helft van de mensen wel aan het criterium dat ze in het voorafgaande jaar minimaal twee weken zulke klachten hebben gehad. Het is echter weinig aannemelijk dat de helft van alle mensen op enig moment in een jaar aan een psychiatrische stoornis zou leiden – dus gek zou zijn. Dat past in ieder geval niet bij wat we gewoon om ons heen zien. Aan de andere kant, wanneer je mensen bij een bevolkingsonderzoek zou vragen of ze in het afgelopen jaar minimaal twee weken lang een hinderlijke lichamelijke klacht hebben gehad, zou je ook veel positieve antwoorden krijgen. Dat zou ons dan weer minder verbazen. Hoe dan ook, om het begrip ‘gek’ toe te passen op iedereen die op enig moment wel eens twee weken of langer last heeft gehad van een psychische klacht, lijkt niet erg vruchtbaar.

Psychose

In de psychiatrie wordt dit ook beseft. Vroeger, dat wil zeggen voordat gebruik werd gemaakt van het DSM-handboek, deelde men psychiatrische aandoeningen op in drie categorieën. Dat waren de psychosen, de neurosen en de karakterstoornissen. De eerste waren ernstige psychiatrische aandoeningen, de tweede waren milder, en de derde groep lag een beetje op de grens van psychiatrie en dagelijks leven. Onder het begrip psychose vielen bijvoorbeeld schizofrenie, manische depressiviteit, melancholie en andere sterk ontregelende aandoeningen. Bij neurosen ging het meer om wat lichtere vormen van depressie of angst, om seksuele problemen of om overspannenheid. Mensen met een psychose werden meestal opgenomen in een gesticht in de bossen, mensen met een neurose kregen bijvoorbeeld een slaapkuur op de afdeling neurologie van een algemeen ziekenhuis. en mensen met een karakterstoornis kregen, afhankelijk van de aard daarvan, soms een vorm van psychotherapie. Alleen de psychose werd toen ‘in engere zin’ als gek beschouwd.

Deze driedeling heeft bestaan tot 1980. In dat jaar werd het DSM-systeem ingevoerd. Het onderscheid tussen psychose en neurose werd daarin niet meer gemaakt. Het woord neurose verdween helemaal en de betekenis van psychose werd vernauwd. Psychose betekende vanaf dat moment niet meer alleen een ernstige psychiatrische aandoening, maar meer specifiek een toestand waarin iemand de greep op de werkelijkheid kwijt is. Het begrip karakterstoornis werd veranderd in persoonlijkheidsstoornis. Voor zover een begrip als ‘gek’ verwijst naar een psychiatrische aandoening, denken we daarbij tegenwoordig aan deze wat nauwere opvatting over psychose.

Zo’n verlies van de greep op de werkelijkheid kan zich manifesteren in waanideeën, in hallucinaties of in verward gedrag. Een waan is een gedachte die duidelijk in strijd is met de werkelijkheid, en die oncorrigeerbaar is. Ook wanneer iemand met een waan wordt gecorrigeerd met het bewijs dat zijn idee niet kan kloppen, zal hij daar toch aan vasthouden. Daarbij moeten we wel het voorbehoud maken dat zo’n idee verder ook niet door zijn omgeving wordt gedeeld. Wanneer iemand ondanks bewijs van het tegendeel blijft volhouden dat Jezus op 25 december van het jaar 0 is geboren, noemen we dat – wanneer die gedachte ook door anderen in zijn omgeving wordt gedeeld – geloof en geen waan. Wanen kunnen verschillende inhouden hebben. Zo kennen we grootheidswanen, achtervolgingswanen, benadelingswanen en nog vele andere vormen daarvan. Een waan begint er meestal mee dat iemand angstig en onrustig wordt, omdat hij de werkelijkheid als veranderd ervaart. Dat heet de waanstemming. Wanneer daarna het inzicht doorbreekt wat er aan de hand is (‘het is de geheime dienst’) geeft dat een gevoel van rust: de waanrust. Die rust is echter maar van tijdelijke aard, omdat een dergelijke verklaring nu eenmaal niet klopt en dus tot allerlei nieuwe onduidelijke en beangstigende situaties leidt. De angst die dat met zich meebrengt kan zo groot worden, dat iemand een ander aanvalt, bijvoorbeeld omdat hij meent dat die van de geheime dienst is.