De stilte en de storm

4 en 5 mei sinds 1945

Ilse Raaijmakers

AUP

Afbeelding omslag: Nationaal Monument op de Dam. © Shutterstock

Ontwerp omslag: Sander Pinkse Boekproducties

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6298 834 7

e-ISBN 978 90 4854 036 5 (pdf)

e-ISBN 978 90 4854 057 0 (ePub)

NUR 688

Uitgeverij AUP is een imprint van Amsterdam University Press.

© I. Raaijmakers / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2017

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Amsterdam University Press.

Inhoud

Woord vooraf

Inleiding

Op zoek naar betekenis

De herdenkingsarena

Dynamiek van het herdenken

Politiek van de herinnering

Nog een boek over de oorlog

Methode en bronnen

Opzet

1. Eén man met een missie

Het ontstaan van de 4 mei-herdenking

Een opmerkelijke eenmansactie

Getouwtrek om de nationale richtlijnen

Stille eenheid

Overheidsbemoeienis achter de schermen

Militaire herdenkingen en de Ridderzaal

Heroïsche herinnering

Geen woorden maar daden

Barsten in een nationaal verhaal

Conclusie

2. De vergeten doden

De uitbreiding van de betekenis van 4 mei in 1961

De Indonesische urn

De vergeten doden

‘Uit de gaarkeuken’ van het VLN

De overheid: niet te veel herdenken

Het legioen en de regering

Groeiend protest

Omslag

Conclusie

3. Geen lief gezwam

Herdenken na vijfentwintig jaar

Alsnog protest

Alternatieve herdenkingen

J’accuse

Homo’s op de Dam

Twee bloedgroepen: burgers en militairen

Somber over de toekomst

Herdenken na 25 jaar

Paradox tussen herinneren en herdenken

Conclusie

4. In de greep van de overheid

De oprichting van het Nationaal Comité 4 en 5 mei in 1987

De ‘lijdensgeschiedenis’ van 5 mei

Een daad van erkenning

Sigaar uit eigen doos

Nieuw leven voor een oude feestdag

Werkgroep Nationale Herdenking en Viering

Herrie

Nationaal Comité 4 en 5 mei

Conclusie

5. Nederland, Duitsland en Europa

Herdenken na vijftig jaar

Impuls uit het buitenland

Gedeeld verleden, gezamenlijke toekomst

In het huis van de slachtoffers

Wat vindt Den Haag?

Met de rug naar het verleden

Kok, de Duitsers en Europa

Een nieuwe Europese mythe?

Conclusie

Conclusie

Steeds meer doden?

Herdenkingspolitiek

Terug naar de basis?

Noten

Bijlage 1

Nationale herdenkingscomités 4 en 5 mei

Bijlage 2

Samenstelling herdenkingscomités (1945-1987)

Bijlage 3

Richtlijnen

Lijst van afkortingen

Fotoverantwoording

Bronnen en literatuur

Woord van dank

Index

Woord vooraf

Ieder jaar staan we op 4 mei twee minuten stil bij de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog en de oorlogssituaties en vredesoperaties waar Nederland sindsdien bij betrokken is geweest. Op 5 mei vieren we de vrijheid waarbij we ons realiseren dat het een voorrecht is om in een open, vrije, democratische rechtsstaat te leven. We zien in dat vrijheid kwetsbaar is, iets wat van ons allemaal is waar je zelf ook een bijdrage aan moet leveren.

Voor mij zijn 4 en 5 mei bij uitstek dagen van verbondenheid. Daarin sta ik niet alleen. Uit onderzoek blijkt dat Nederlanders zich, ten opzichte van andere momenten van nationale betekenis, op 4 en 5 mei het sterkst verbonden voelen met hun landgenoten. Toch – en misschien juist wel daarom – gaat er vrijwel geen herdenking voorbij zonder tumult over aard en opzet van de herdenkingsdagen.

Daarbij draait het in de kern altijd om de vraag: wie en wat herdenken we op 4 en 5 mei precies en hoe doen we dat? In dit boek beschrijft dr. Ilse Raaijmakers in heldere bewoordingen hoe deze vragen door de verschillende generaties sinds 1945 werden beantwoord.

Daarmee geeft zij niet alleen inzicht in het ontstaan en de ontwikkeling van de Dodenherdenking en Bevrijdingsdag. Ze toont ook aan dat er voor beide herdenkingsdagen geen blauwdruk bestaat maar dat iedere generatie daar steeds opnieuw vorm en inhoud aan moet geven.

De historische feiten en analyses in dit boek kunnen daarbij als baken dienen. Onmisbare kennis voor iedereen die 4 en 5 mei net als ik een warm hart toedraagt en actief wil bijdragen aan het maatschappelijke debat over de herdenkingsdagen in Nederland en daarmee aan het doorgeven van de vrijheid aan toekomstige generaties.

Gerdi Verbeet

Voorzitter Nationaal Comité 4 en 5 mei

Inleiding

Op zoek naar betekenis

De herdenkingsarena

‘Vorden is fout!’ stond er op het spandoek achter het vliegtuigje dat op 4 mei 2012 boven het Gelderse dorp rondcirkelde. Een half uur lang, tussen 17.15 en 17.45 uur, konden de 7500 inwoners de aan hen gerichte boodschap lezen. Luttele uren later zou de herdenking beginnen waar het allemaal om te doen was. Het plaatselijke 4 mei-comité had half april aangekondigd tien gesneuvelde Duitse Wehrmacht-soldaten bij de herdenking te betrekken door langs hun graven op de Algemene Begraafplaats in Vorden te lopen. Op deze locatie, waar ook geallieerde soldaten en Nederlandse slachtoffers uit de Tweede Wereldoorlog begraven liggen, vindt ieder jaar de Vordense 4 mei-herdenking plaats. Na 67 jaar achtten het comité en de gemeente ‘de tijd rijp’ voor ‘een gebaar van verzoening’.1 Het omstreden plan werd snel door landelijke media opgepikt en ontketende een storm van protest. Heel Nederland ging zich met de lokale herdenking bemoeien. De discussie werd op de spits gedreven toen de organisatie Federatief Joods Nederland (FJN), een kleine Joodse belangenvereniging, naar de rechter stapte om de herdenking te voorkomen. De dramatiek van wat inmiddels sterk op een tragedie was gaan lijken, werd versterkt door de uitspraak in het kort geding, dat diende op 4 mei ’s middags. Te elfder ure verbood de rechter burgemeester en wethouders van gemeente Bronckhorst, waar Vorden onder valt, om in functie langs de Duitse graven te lopen. De herdenking zelf kon wel doorgang vinden. ’s Avonds stond de mobiele eenheid paraat en was een noodverordening van kracht, maar ongeregeldheden bleven uit. Terwijl de gemeentefunctionarissen na de officiële plechtigheid huiswaarts keerden, trokken veel bezoekers zich niets van de uitspraak en het spandoek aan en liepen demonstratief langs de graven van de Wehrmacht-soldaten. Geen enkele rechtbank kan immers voorschrijven hoe individuen in Nederland op 4 mei moeten herdenken.2

Inwoners van Vorden lopen na afloop van de Dodenherdenking op de Algemene Begraafplaats langs de graven van de Duitse soldaten, 4 mei 2012.

De commotie over Vorden was de tweede heftige herdenkingsdiscussie in korte tijd. Eind april van hetzelfde jaar waren de gemoederen al hoog opgelopen door het gedicht Foute keuze, dat zou worden voorgedragen tijdens de Nationale Herdenking op de Dam in Amsterdam. Foute keuze van de 15-jarige scholier Auke de Leeuw gaat over zijn oudoom, een Nederlandse vrijwilliger van de Waffen-SS, waarnaar hij vernoemd is. Het gedicht eindigt met de woorden dat ook de oudoom ‘niet vergeten mag worden’.3 Deze boodschap op 4 mei was voor velen een brug te ver. Het Centrum Informatie en Documentatie Israël (CIDI) tekende bij het Nationaal Comité 4 en 5 mei, dat het gedicht uitgekozen had, protest aan. Bij de Dodenherdenking moesten de slachtoffers worden herdacht, niet de daders. Het voorlezen van het gedicht vertroebelde volgens het CIDI de grenzen tussen goed en kwaad. Het Nederlands Auschwitz Comité dreigde de herdenking zelfs te boycotten. Nine Nooter, toenmalig directeur van het Nationaal Comité 4 en 5 mei, hield aanvankelijk voet bij stuk. Ze vond dat het gedicht verkeerd was begrepen. Toen de kritiek echter aanhield, koos het comité eieren voor zijn geld en schrapte De Leeuw alsnog uit het 4 mei-programma. De Nationale Herdenking was ‘van te grote waarde en betekenis om te laten overschaduwen door de discussie’.4 De reputatie van het comité liep door de affaire wel een flinke knauw op.

In 2012 was er niet alleen ophef over de Dodenherdenking. Er was nog een derde voorval dat voor onrust zorgde, ditmaal met betrekking tot Bevrijdingsdag. Het Nationaal Comité 4 en 5 mei had de Duitse bondspresident Joachim Gauck uitgenodigd om de traditionele 5 mei-lezing in Breda te houden.5 Een lezing met historische betekenis. Het was de eerste keer dat een buitenlands staatshoofd – en dan nog wel van de voormalige vijand – zou spreken op de nationale Bevrijdingsdag. De komst van Gauck was niet onomstreden. Een groep van organisaties waaronder het Nederlands Dachau Comité en het Simon Wiesenthal Center in Jeruzalem probeerde het bezoek tegen te houden. De tegenstanders wilden met de actie ‘Gauck niet, Faber wel’ aandacht vragen voor de in Ingolstadt wonende oorlogsmisdadiger Klaas Carel Faber, die Duitsland weigerde uit te leveren.6 Deze commotie was echter bescheiden vergeleken met de heftige discussies over 4 mei in Vorden en het gedicht op de Dam. In dit geval deed de organisatie dan ook geen water bij de wijn en veranderde niets aan het voorgenomen programma van Bevrijdingsdag. Gauck werd hartelijk ontvangen in Breda en hield zijn lezing in het Duits. De oud-dominee en voormalige DDR-dissident toonde zich dankbaar en was zichtbaar geroerd dat hij op Bevrijdingsdag in Nederland mocht spreken.

De Duitse bondspresident Joachim Gauck is ontroerd door het programma van de Nationale Viering van de Bevrijding in de Grote Kerk van Breda, 5 mei 2012.

Al met al was 2012 een zeer tumultueus herdenkingsjaar. De controverses illustreren de complexe dynamiek van het herdenken en vieren. De meningen zijn verdeeld over wie de Nederlanders moeten herdenken, wat ze moeten vieren en hoe ze dat moeten doen. Op verschillende manieren hebben comités in 2012 geprobeerd vorm te geven aan de herdenkingsbijeenkomsten. Het publiek reageerde daar soms heftig op, met wisselende resultaten. De koers werd vastgehouden (Gauck), uit eigen beweging gewijzigd (Dam) of gedwongen aangepast (Vorden). In alle gevallen toonden betrokkenen zich ontevreden over het feit dat er weer discussie was ontstaan over 4 en 5 mei. Waardig herdenken en publiek gekrakeel gaan volgens velen niet samen. Het beeld van nationale herdenkingsdagen waar Nederlanders eensgezind zijn en samen plechtig herdenken, staat op gespannen voet met de felle strijd die er soms over gevoerd wordt. Toch zijn juist die spanningsvelden typerend voor 4 en 5 mei.

In dit boek laat ik zien dat er een inherente spanning in 4 en 5 mei besloten ligt. Aan de ene kant worden de herdenkingsdagen beschouwd als decennia oude nationale tradities, als natuurlijk gegroeide rituelen die niet ter discussie staan. Op deze dagen voelen Nederlanders zich met elkaar verbonden, zelfs meer dan op andere nationale momenten zoals Koningsdag of een WK of EK voetbal.7 4 en 5 mei zijn overgoten met een saus van nationale eenheid, saamhorigheid en vermeende continuïteit. Aan de andere kant zijn het bij uitstek politieke herdenkingsdagen, en dus zijn ze juist wel onderwerp van discussie. 4 en 5 mei worden gezien als het moment waarop Nederland zijn centrale waarden viert en bevestigt. Over vorm en inhoud wordt voortdurend onderhandeld of gestreden, in het openbaar en achter de schermen. De spanning zit tussen het wijdverbreide ideaal van apolitieke herdenkingsdagen en de machtsstrijd die er onvermijdelijk over gevoerd wordt. Verschillende groepen en personen voelen zich bij 4 en 5 mei betrokken en eigenen zich deze toe. Ze tonen zich vaak persoonlijk gekwetst als van hun norm wordt afgeweken, zoals in Vorden het geval was. 4 en 5 mei zijn publiek bezit: iedereen mag eraan meedoen of erover meepraten. Dat betekent niet dat ook naar iedereen geluisterd wordt. Sommigen hebben meer zeggenschap dan anderen. Er bestaat dus ook spanning tussen het gewenste toegankelijke karakter van de Dodenherdenking en Bevrijdingsdag – ‘van en voor het volk’ – en de herdenkingselite die bepaalt hoe het er uiteindelijk aan toegaat. 4 en 5 mei hebben sinds 1945 vorm gekregen binnen al deze spanningsvelden: tussen insluiting en uitsluiting, tussen sturing van bovenaf en beïnvloeding van onderop, tussen vergeten en herinneren, tussen natuurlijk en kunstmatig, tussen traditie en vernieuwing, tussen consensus en discussie – kortom, tussen stilte en storm. Dit boek gaat over de voortdurende zoektocht naar balans tussen deze uitersten op 4 en 5 mei.

Dynamiek van het herdenken

‘Te beginnen met het volgend jaar zal als Nationalen Feestdag gelden de dag der capitulatie 5 Mei’, zo is in de ministerraadnotulen van 7 augustus 1945 te lezen. Op 5 mei zouden voortaan ieder jaar de bevrijding van de Duitse bezetting en het einde van de Tweede Wereldoorlog in Nederland – en later ook in de voormalige kolonie Nederlands-Indië, dat op 15 augustus 1945 van de Japanse bezetting werd bevrijd – worden herdacht. Het was dus de Nederlandse regering die Bevrijdingsdag kort na de oorlog in het leven riep. 4 mei daarentegen was geen van bovenaf opgelegde herdenkingsdag. De dag van de Dodenherdenking is ontsproten uit een voorstel uit 1946 van de Haagse oud-verzetsstrijder Jan Drop. Hij wilde zijn gevallen kameraden eren met een nationale herdenkingsavond. In de naoorlogse jaren groeide daarop in heel Nederland de gewoonte om op de avond vóór 5 mei de oorlogsslachtoffers te herdenken. Zo ontstond uit een combinatie van maatschappelijk en politiek initiatief de traditie van herdenken en vieren op 4 en 5 mei, die overigens in de beginjaren regelmatig op andere data vielen vanwege de zondagsrust. Het kabinet-De Jong maakte in 1967 een einde aan dit geschuif met de Dodenherdenking en de Bevrijdingsdag. ‘4 en 5 mei’ is daarna pas echt een begrip geworden. 5 mei is sinds 1990 verankerd in de wet als nationale feestdag. 4 mei heeft geen wettelijke status. Tot op de dag van vandaag wordt er op deze twee dagen herdacht en gevierd op nationaal niveau en in de meeste Nederlandse gemeenten. De combinatie van Dodenherdenking en Bevrijdingsdag op twee achtereenvolgende dagen is vrij uniek in Europa. Alleen Denemarken kent een soortgelijke traditie, toevallig ook op 4 en 5 mei.8

Alle beroering over 4 en 5 mei in de laatste jaren toont aan dat Nederlanders grote waarde aan deze dagen hechten. Dat blijkt ook uit de jaarlijkse enquêtes naar het draagvlak voor de herdenkingsdagen die het Nationaal Comité 4 en 5 mei laat uitvoeren. Steevast antwoordt rond de 80 procent van de ondervraagden herdenken en vieren belangrijk te vinden.9 In het algemeen is er in Nederland sprake van een niet aflatende belangstelling voor de Tweede Wereldoorlog. Niet alleen is ‘de oorlog’, zoals de Tweede Wereldoorlog kortweg wordt genoemd, een moreel ijkpunt in de Nederlandse samenleving, het is ook een belangrijk onderdeel van de nationale identiteit. ‘De oorlog is langzaam maar zeker het zelfbeeld van Nederland gaan bepalen’, schreef historicus en columnist Ben Knapen in 2010. 4 en 5 mei spelen in dit proces volgens hem een belangrijke rol. In ‘een combi’ zijn deze ‘sluipenderwijs onze Nationale Dag geworden’.10 Ze hebben alle herdenkingen van eerdere historische gebeurtenissen zoals de Spaanse en Franse bezetting overschaduwd. Het zijn daarmee de belangrijkste seculiere herdenkingsdagen van Nederland. Op 4 en 5 mei staan saamhorigheid en nationale verbondenheid centraal. In de woorden van de beroemde historicus Hermann von der Dunk is de nationale herdenkingsplechtigheid ‘het sterkste cement dat een natie bijeenhoudt’.11

Duizenden bezoekers bij de Nationale Herdenking op de Dam in Amsterdam, 4 mei 2008.

Er staat dus veel op het spel bij 4 en 5 mei. Dat verklaart waarom er zo vaak discussie over ontstaat. De interventie van een rechter in 2012 was uniek in de geschiedenis van de herdenkingsdagen, maar ophef en tumult zijn verre van nieuw. Op het eerste gezicht lijkt het misschien of er decennialang niets is veranderd aan 4 en 5 mei. De vaste rituelen – twee minuten stilte, kransen en bloemen, het Wilhelmus, het bevrijdingsvuur – horen sinds jaar en dag bij de herdenkingsdagen. Maar schijn bedriegt. Achter deze uiterlijke continuïteit gaat een geschiedenis van verandering en aanpassing schuil. Iedere generatie herdenkt de oorlog op haar eigen manier en gaat op zoek naar de betekenis van het verleden voor de eigen tijd. Sinds 1945 hebben vele ‘eigentijdse’ vormen van herdenken en vieren de revue gepasseerd. Herdenkingsdagen en de discussies daarover zeggen daarom meer over de tijd waarin herdacht wordt dan over het herdachte verleden. Dat is ook de kerngedachte van alle literatuur over herinneringscultuur. De manier waarop het verleden in het heden zichtbaar wordt gemaakt, door mensen wordt gedeeld en van betekenis voorzien, zegt meer over de sociaal-culturele context – de samenleving, de gemeenschap – dan over het verleden zelf.12

In dit boek worden herdenkingsdagen ook geïnterpreteerd en bestudeerd als onderdeel van een dynamisch veld waarbinnen het herdachte verleden betekenis krijgt. Ieder jaar moet er opnieuw op 4 en 5 mei betekenis worden gegeven aan de Tweede Wereldoorlog. De toespraken op deze dagen zijn daar een goed voorbeeld van. Daarin gaat het vrijwel altijd over de ‘zin van het herdenken’. De zoektocht naar betekenis is een permanent proces van constructie en reconstructie, presentatie en representatie, interpretatie en reïnterpretatie van dat oorlogsverleden. De sociaal-culturele context van herdenken en vieren speelt daarom in deze studie een grote rol. Voor verschillende tijdvakken onderzoek ik hoe vorm en inhoud werden gegeven aan de herdenkingsdagen en waarom dit in de loop van de tijd veranderde. Ik betoog daarbij dat die geschiedenis van 4 en 5 mei niet zozeer een beeld schept van de Tweede Wereldoorlog zelf, maar eerder een cultuur-historische afspiegeling oplevert van Nederland in de naoorlogse tijd: 4 en 5 mei als spiegel van de maatschappij.

Discussie met minister-president Jan Peter Balkenende tijdens de Nationale Viering van de Bevrijding in Groningen, 5 mei 2004.

Politiek van de herinnering

De zoektocht naar betekenis op 4 en 5 mei is om die reden een nimmer afgesloten proces. Hedendaagse interesses en belangen zijn van invloed op wat er wordt herdacht. Dit verklaart ook het permanent controversiële karakter van de herdenkingsdagen; de stilte kan de storm nooit helemaal verdringen. Om meer zicht te krijgen op dat proces is het zinvol om naar de ‘politiek van de herinnering’ te kijken.

In de wetenschap is veel aandacht voor de politieke aspecten van herinneren. Er is bijvoorbeeld veel onderzoek gedaan naar het gebruik (en misbruik) van het verleden door politieke regimes of naar de omgang met het (belaste) verleden na een ‘regime change’. Het Duitse Vergangenheitsbewältigung is in dit verband een ingeburgerd begrip in vele landen. De omgang met het verleden blijkt telkens weer een belangrijke machtsfactor te zijn. Regimes zetten het verleden naar hun hand om het heden te legitimeren en richting te geven aan de toekomst. Illustratief is de manier waarop in het Rusland van president Poetin de Tweede Wereldoorlog wordt herdacht. Met veel vertoon van macht vinden jaarlijks op 9 mei, de Russische Dag van de Overwinning, grote militaire parades plaats. In 2014 was er ook een militaire parade op de kort daarvoor geannexeerde Krim. Voor Poetin de perfecte aanleiding om het schiereiland voor het eerst sinds de omstreden annexatie eind maart 2014 te bezoeken. Met een verwijzing naar de Russische eindoverwinning in 1945 noemde hij de recente inlijving van de Krim ‘historisch rechtvaardig’. De Russen en de Duitsers hadden in de Tweede Wereldoorlog zware slag geleverd om de Krim, waarbij het schiereiland uiteindelijk in mei 1944 weer in handen van de Russen was gevallen. Dat verleden riep Poetin dus op om het heden te legitimeren. Oekraïne daarentegen zag het bezoek als een provocatie.13

Het naar de hand zetten van de geschiedenis staat op gespannen voet met het ideaalbeeld van hoe democratische landen met hun verleden willen omgaan. Een open, pluriforme benadering van de geschiedenis waarbij meerdere opvattingen en visies op dat verleden naast elkaar kunnen bestaan, wordt gezien als een kernaspect van democratische regimes. Tegenover dit ideaal staat de praktijk waarbij met geschiedenis politiek wordt bedreven. Ook in democratieën raakt het verleden soms verstrengeld in hedendaagse politieke belangen – alleen op een andere, misschien subtielere manier dan onder autocratische regimes. De Duitse historicus Edgar Wolfrum hanteert daarvoor de term Geschichtspolitik. Hij beschrijft aan de hand van de West-Duitse Bondsrepubliek (1948-1990) hoe dit proces in zijn werk gaat en richt zich in zijn analyse vooral op politieke actoren. Geschichtspolitik is volgens hem een politiek handelingsveld waarbinnen politici strijden om zeggenschap over het verleden, omdat dit dient als bron van legitimatie en oriëntatie in het heden.14

In dit boek interpreteer ik de Nederlandse herdenkingsdagen op soortgelijke wijze: als een politiek krachtenveld waarbinnen onderhandeld, gediscussieerd en gestreden wordt. Maar anders dan bij Wolfrum gaat het mij niet alleen om actoren uit de formele politiek. In mijn onderzoek kijk ik naar alle actoren die bij 4 en 5 mei betrokken zijn, zoals groepen uit het maatschappelijke middenveld (civil society). Ook zij gebruiken het verleden als bron van legitimatie, om bijvoorbeeld hun plek bij de Dodenherdenking te bedingen of hun zienswijze op hoe er herdacht moet worden, kracht bij te zetten. Ik geef er daarom de voorkeur aan om het begrip ‘politiek van de herinnering’ te gebruiken. Het heeft in mijn ogen een bredere betekenis dan Geschichtspolitik. Het gaat bij herdenkingen niet alleen om de interpretatiestrijd van het verleden in de politieke arena, maar ook om hoe dat verleden in het heden wordt vormgegeven, wie daar nog meer bij betrokken zijn en hoe zij hun belangen proberen te behartigen – kortom het hele proces van herinneren. Herinneringspolitiek is niet alleen voorbehouden aan parlement en regering. Het specifieke van de politiek van de herinnering in een democratie is nu juist dat vele verschillende groepen hun interpretatie trachten door te zetten.

4 en 5 mei zijn ieder jaar weer het moment waarop de politiek van de herinnering tot uitdrukking wordt gebracht. Dit politieke krachtenspel analyseer ik door in te zoomen op betrokken actoren, hun motieven, strategieën en denkbeelden. Daarmee komen bijvoorbeeld comités, belangengroepen, overheden, media of in het geval van Vorden zelfs rechters in beeld, die proberen de vorm en inhoud van de herdenkingsdagen te behouden of in de gewenste richting bij te sturen. Al deze actoren zijn als het ware makelaars of zaakwaarnemers van de herinnering. Zij krijgen in deze studie veel aandacht, waarbij ook telkens gekeken wordt naar de sociaal-culturele context waarin ze opereren. Hierbij gaat het niet alleen om de ‘herinneringsproducenten’ (organisatoren van herdenkingen, politici, belangengroepen). Ook ‘herinneringsconsumenten’ (het publiek) dragen met hun reacties bij aan de vormgeving van 4 en 5 mei.15

Een belangrijke factor in de politiek van de herinnering rondom 4 en 5 mei is de relatie tussen de overheid en de civil society en hun respectieve betrokkenheid bij de herdenkingsdagen. Onder wetenschappers is discussie ontstaan over het aandeel van de overheid in de vroege naoorlogse herdenkingscultuur. Cultureel antropoloog Rob van Ginkel beweert in tegenstelling tot de Belgische historicus Pieter Lagrou dat de Nederlandse regering daarin geen sturende rol heeft vervuld. Lagrou overschat inderdaad het aandeel van de staat in de vormgeving van deze herdenkingscultuur en bovendien ziet hij belangrijke particuliere initiatieven over het hoofd. Maar ook de conclusie van Van Ginkel behoeft nuancering.16 De rol van de overheid in de vormgeving van 4 en 5 mei is namelijk mede afhankelijk van de veranderende wensen en behoeften van de bevolking. Waren de herdenkingsdagen een taak van de overheid of van het particulier initiatief? De opvattingen daarover zijn aan verandering onderhevig. Op basis van uitvoerig onderzoek in de belangrijkste overheidsarchieven zal ik in dit boek de wisselende betrokkenheid van de staat bij 4 en 5 mei beschrijven. Ik laat zien dat de regering in de beginjaren af en toe wel degelijk sturend optrad, maar dit bewust achter de schermen deed. Na verloop van tijd nam de openlijke overheidsbemoeienis met de nationale herdenkingsdagen toe. Paradoxaal genoeg kreeg tegelijkertijd de culturele herinnering van de Tweede Wereldoorlog op 4 en 5 mei een meer universeel en minder nationaal karakter.

Nog een boek over de oorlog

In Nederland zijn er veel boeken verschenen over de verwerking van en de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog. Sinds eind jaren zeventig zijn er studies verschenen waarin niet de jaren 1940-1945 centraal stonden, maar de nasleep van de oorlog na 1945. Boeken over monumenten, musea, films en talloze andere thema’s aan de hand waarvan de doorwerking van de oorlog is opgetekend. Het valt op dat veel auteurs de nadruk leggen op de discussies, affaires en schandalen. De dynamiek van de herinnering17 wordt op die manier bijna automatisch gelijkgesteld aan strijd.

Vermoedelijk is dat een van de redenen waarom de geschiedenis van de nationale herdenkingsdagen lang onderbelicht is gebleven. Die geschiedenis werd namelijk evenzeer gekenmerkt door consensus als door discussie. Tot enkele jaren geleden bestonden er slechts enkele artikelen en lokale studies over 4 en 5 mei.18 Tussen 2010 en 2012 zijn drie relevante boeken op dit onderzoeksterrein gepubliceerd. In 2010 verscheen Zestig jaar herrie om twee minuten stilte van historicus Maud van de Reijt. In deze bondige en vlot geschreven geschiedenis van de 4 mei-herdenkingen beweert Van de Reijt dat Nederland op die dag steeds meer doden is gaan herdenken. Met die bewering schetst zij een sterk lineaire ontwikkeling van 4 mei, die uitgaat van een bepaalde basis waaraan steeds meer is toegevoegd. Ik laat in dit boek een andere dynamiek zien. Er is niet zozeer sprake van ‘steeds meer’, maar van telkens andere doden of andere kwesties die worden herdacht of op de voorgrond treden.

Het Nationaal Comité 4 en 5 mei leverde zelf ook een bijdrage aan de geschiedschrijving van de herdenkingsdagen. Breekbare dagen. 4 en 5 mei door de jaren heen verscheen in 2012 ter gelegenheid van het 25-jarig bestaan van het comité. Het boek bevat een korte geschiedenis van de herdenkingsdagen afgewisseld met veel beeldmateriaal en 4 mei-voordrachten, maar is helaas niet vrij van een hagiografische toon. Zo schrijft de auteur dat het Nationaal Comité 4 en 5 mei met succes werkt aan ‘het waarmaken van het streven naar nationale eenheid’.19 Alleen al de felle conflicten rondom 4 en 5 mei in 2012 – enkele weken nadat het boek was verschenen – logenstraffen die voorbarige conclusie.

De uitvoerigste studie over 4 en 5 mei is tot slot het vuistdikke Rondom de stilte van cultureel antropoloog Rob van Ginkel uit 2011. Dit boek beschrijft allerlei vormen van herdenken van de Tweede Wereldoorlog in Nederland, niet alleen op 4 en 5 mei. Hij laat de grote diversiteit in de Nederlandse herdenkingscultuur zien, met als gevolg dat het boek een wat anekdotisch karakter heeft. De dynamiek van het herdenken wordt wel in kaart gebracht, maar slechts in geringe mate verklaard of van duiding voorzien. Steeds opnieuw laat Van Ginkel zich vol verbazing en enigszins laatdunkend uit over ‘het lawaai, het kleinzielige gekift, het miezerige naar voren dringen, de afgunst en onenigheid’, dat in zijn ogen alleen maar afleidt van de ‘catharsis’: de sacrale twee minuten stilte.20 Met zulke kwalificaties verliest hij het eigenlijk interessante object van studie uit het oog: de interactie tussen conflict en consensus. In mijn onderzoek beschouw ik de conflicten als inherent onderdeel van herdenken. Rondom de stilte zal er altijd storm woeden.

Hoewel het onderzoek naar het herdenken van de oorlog dus wel toeneemt, ontbreekt het tot op heden aan een gedegen studie over de rol van 4 en 5 mei in de herinneringscultuur van de Tweede Wereldoorlog in Nederland. In het geval van de nationale herdenkingsdagen zijn de archieven van de belangrijkste betrokken partijen – de overheid en particuliere organisaties – nog niet of nauwelijks bestudeerd. Alleen met een combinatie van archief-, kranten- en literatuuronderzoek kan een evenwichtig beeld ontstaan van de vele spanningsvelden rond 4 en 5 mei. Wat deze studie vanuit verschillende perspectieven laat zien, is hoe in een democratische maatschappij als Nederland de betekenisgeving van 4 en 5 mei vorm krijgt in wisselwerking tussen publieke discussie en sturing achter de schermen, tussen civil society en overheid, tussen strijd en consensus.

Methode en bronnen

In dit boek schrijf ik een cultuurgeschiedenis van 4 en 5 mei met speciale aandacht voor herinneringspolitiek. Voor verschillende tijdvakken onderzoek ik hoe en door wie op nationaal niveau vorm en inhoud werd gegeven aan deze herdenkingsdagen en hoe dit in de loop van de tijd veranderde. De vele spanningsvelden rondom 4 en 5 mei analyseer ik door te kijken naar de wisselende betrokken actoren en door ze te bestuderen in de sociaal-culturele context waarin ze te werk gingen. De focus ligt op de nationale herdenkingen en vieringen, omdat op dit nationale toneel de strijd en de consensus rondom 4 en 5 mei het duidelijkst tot uitdrukking kwamen.

Het thema van de nationale herdenkingsdagen is te groot om voor ruim 65 jaar herdenkingsgeschiedenis alle relevante bronnen te bestuderen. Daarom heb ik bij aanvang van mijn onderzoek op basis van krantenonderzoek en secundaire literatuur de belangrijkste ontwikkelingen rond 4 en 5 mei sinds 1945 in kaart gebracht. In het empirische onderzoek concentreerde ik me vervolgens op die ontwikkelingen. Ik heb daarbij diverse bronnen gebruikt: archieven van betrokken herdenkingscomités,21 overheidsarchieven van betrokken ministeries, persoonlijke archieven en gedrukte bronnen zoals Handelingen van de Eerste en Tweede Kamer. Daarnaast sprak ik voor aanvullende informatie met enkele hoofdrolspelers in de geschiedenis van de herdenkingsdagen. Om meer zicht te krijgen op recente ontwikkelingen heb ik Wob-verzoeken ingediend bij de ministeries van Algemene Zaken en Buitenlandse Zaken. Een verzoek om het Koninklijk Huis Archief in te zien werd afgewezen. Het is zeer te betreuren dat in een democratisch land als Nederland het archief van het staatshoofd als ‘particulier’ archief geldt en daarmee buiten de voor andere overheidsinstanties geldende archiefregels kan vallen. De betrokkenheid en invloed van het staatshoofd – een belangrijke speler in de geschiedenis van 4 en 5 mei – is daarom geanalyseerd aan de hand van de documenten die zich in het archief van het Kabinet van de Minister-President bevinden.

Opzet

Dit boek bestaat uit vijf hoofdstukken, die ieder een ijkmoment in de geschiedenis van 4 en 5 mei beschrijven. In het eerste hoofdstuk onderzoek ik het ontstaan van de 4 mei-herdenking. Op ingenieuze wijze wist één oud-verzetsstrijder voor elkaar te krijgen dat heel Nederland op hetzelfde moment en op dezelfde manier herdacht. De herdenkingsdag was dus uit particulier initiatief ontstaan, maar de overheid had achter de schermen wel degelijk een rol in dit verhaal. De vroege herdenkingscultuur was christelijk en nationaal geïnspireerd, met weinig opsmuk en zonder militair vertoon. Dit had alles te maken met de Nederlandse samenleving uit de wederopbouwperiode, in de ban van de Koude Oorlog en met een behoefte aan positieve, zingevende verhalen over de oorlog. Dodenherdenkingen waren daarom ook zeer selectief: ‘actieve’ slachtoffers – verzetsstrijders en militairen – stonden centraal. Voor Joden, Roma, Sinti en andere burgerslachtoffers was op 4 mei weinig ruimte.

De nadruk op actieve slachtoffers was een belangrijke reden voor een groep Indië-veteranen om in de jaren vijftig een lobby te starten om de betekenis van de Nationale Dodenherdenking uit te breiden. Ze wilden dat op 4 mei voortaan ook de soldaten die na 1945 waren gevallen tijdens de dekolonisatieoorlog in Indonesië (1945-1949) en later ook tijdens de Koreaoorlog (1950-1953) werden herdacht. Ondanks het feit dat de dekolonisatieoorlog omstreden was, ging hun wens in 1961 in vervulling. Daarmee had 4 mei officieel niet meer alleen betrekking op de Tweede Wereldoorlog, een grote inhoudelijke verandering.

Als het voortbestaan van 4 en 5 mei ooit echt onder druk heeft gestaan, was het rond 1970. Bevrijdingsdag werd toen zo goed als afgeschaft en de herdenking van 4 mei werd sterk versoberd in reactie op de verminderde belangstelling voor herdenken en vieren. Ook waren sinds het midden van de jaren zestig verschillende ‘alternatieve herdenkingen’ in zwang geraakt. Daar werd een andere boodschap aan het herdenken verbonden dan op de traditionele bijeenkomsten op 4 en 5 mei. Verschillende historici hebben beweerd dat in dezelfde periode de belangstelling voor de oorlog sterk toenam. Dit lijkt moeilijk te rijmen met de afnemende belangstelling voor de herdenkingsdagen. In het derde hoofdstuk ontrafel ik deze paradox door twee verklaringen te geven. Aan de ene kant duurde het enige tijd voordat veranderingen in de herinneringscultuur doordrongen tot de herdenkingspraktijk van 4 en 5 mei. Aan de andere kant betoog ik dat de vermeende omslag in de culturele herinnering van de oorlog door veel wetenschappers te vroeg wordt gesitueerd. De verschuiving van de focus op nationaal heldendom naar aandacht voor persoonlijk leed, met name van de Shoah, was een proces dat meerdere decennia in beslag nam.

In het vierde hoofdstuk neem ik de oprichting in 1987 van de tegenwoordig invloedrijkste speler in de herdenkingswereld onder de loep: het Nationaal Comité 4 en 5 mei. Het comité stond onder auspiciën van de minister-president en de minister van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur. Nooit eerder had de overheid zo veel zeggenschap over de herdenkingsdagen. In dit hoofdstuk ga ik na hoe deze omslag in de organisatie van 4 en 5 mei tot stand kwam en wat het betekende voor de inhoud. De belangstelling voor herdenken en vieren in nationaal verband nam in de jaren tachtig weer toe. Ook groeide de emotionele betrokkenheid bij de herdenkingsdagen, omdat ze als een vorm van erkenning van de oorlogsslachtoffers werden gezien. Daarmee werd de openlijke politisering van de herdenkingen meer een taboe. Schijnbaar tegengesteld aan de sturende rol van de nationale overheid was de tendens dat de inhoud van 4 en 5 mei breder en minder nationalistisch werd. Ik laat zien dat centralisering en professionalisering van de herdenkingsdagen hand in hand gingen met pluriformiteit en veelzijdigheid.

Het laatste hoofdstuk gaat over de meest heikele herdenkingskwestie van de laatste twee decennia: moet Nederland de oorlog met Duitsers herdenken? De publieke discussie daarover barstte voor het eerst los rondom de lustrumherdenking van vijftig jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog. Aan de hand van dit debat in 1994-1995 licht ik een drietal ontwikkelingen in de herinneringscultuur toe die van grote invloed zijn op het herdenken: de kritische blik op het eigen oorlogsverleden (‘grijs verleden’), het uitsterven van de ooggetuigen van de oorlog en de toenemende internationalisering van de Nederlandse herinneringscultuur sinds de jaren tachtig. Binnen deze context moest opnieuw worden gezocht naar de vorm en inhoud van 4 en 5 mei.

Deze zoektocht is al in 1945 ingezet en gaat vandaag de dag nog altijd door. Ook mijn boek kan opgevat worden als onderdeel van die discussie zonder eind. In de conclusie betoog ik dat veel van de in deze studie beschreven ontwikkelingen nog in volle gang zijn. 4 en 5 mei zijn levende geschiedenis – een zegen en een vloek voor de onderzoeker. Ik beschouw het als een voorrecht om met een thema bezig te zijn waar veel mensen belangstelling voor hebben en dat sappige anekdotes te over biedt om het geschiedverhaal te verlevendigen. Maar het is ook een vloek, omdat er grote emoties mee gepaard gaan. Met gevoelens rondom dit onderwerp wil ik zeker niet lichtzinnig omgaan. Ik denk wel dat veel van de hedendaagse strubbelingen rondom de herdenkingsdagen gebaat zijn bij een historische analyse van de oorsprong en de ontwikkeling van die debatten. Deze analyse verklaart blijvende pijn en frustratie, maar ook genoegdoening en hoop – zowel de voortdurende strijd als de intussen bereikte consensus. De geschiedenis van 4 en 5 mei is ongetwijfeld een bron van inspiratie en een bron van afkeer, maar met één verrassende conclusie: ‘de’ essentie van 4 en 5 mei bestaat niet. Vorm en inhoud ervan verschuiven voortdurend. Geen stilte zonder storm.

1. Eén man met een missie

Het ontstaan van de 4 mei-herdenking

In de stromende regen kwamen duizenden Amsterdammers rond half zeven ’s avonds naar de Nassaukade bij de Bosboom Toussainstraat.1 Het was de verzamelplaats voor de stille tocht naar het voorlopig Nationaal Monument op de Dam. De herdenkingsavond viel in 1952 vanwege de zondagsrust niet op 4, maar op zaterdag 3 mei. Jong en oud was op de been, velen hadden bloemen bij zich. Om kwart voor zeven trok de menigte via de fusilladeplaatsen op de Marnixstraat en het Weteringplantsoen naar de Dam. Onderweg sloten nog meer mensen zich aan bij de doorweekte stoet, die uitgroeide tot een zeshonderd meter lange rij. Tegen kwart voor acht arriveerde de mensenmassa op de Dam. Op dat moment begonnen ook de kerkklokken te luiden. Het klokgelui hield aan tot ongeveer dertig seconden vóór de twee minuten stilte. Om acht uur precies sprong de straatverlichting aan, voor de aanwezigen op de Dam het teken dat de stilte begon. Volgens dagblad De Tijd werden ‘met grote zorg in diepe aandacht en in droef herdenken’ de twee minuten stilte in acht genomen. Daarna volgde een korte ceremonie voor het monument met een toespraak van burgemeester d’Ailly, koorzang en een declamatie van de ‘Ballade van de ter dood veroordeelden’. Na de ceremonie klonk de Last Post en zette de politiekapel het Wilhelmus in. De herdenking werd afgesloten met een defilé. De aanwezigen liepen langs het Nationaal Monument en legden daar de meegebrachte bloemen neer. Tot laat in de avond trok de lange rij zwijgende mensen langs het monument, ‘tot het plateau van het monument geheel onder een schat van bloemen schuil ging’, aldus De Tijd. Hevig onweer en tropische stortbuien hadden de Amsterdammers er niet van weerhouden hun doden te herdenken.2

De herdenking op de Dam bij het voorlopig Nationaal Monument, 4 mei 1954.

Niet alleen in Amsterdam werden op deze manier de doden herdacht. Overal in Nederland volgden steden en dorpen hetzelfde stramien. Er was een geijkt patroon ontstaan met rituelen en symbolen voor de Dodenherdenking op 4 mei ’s avonds. Dit verbaast niet, aangezien vanaf 1946 ieder jaar richtlijnen voor de nationale herdenkingsavond aan alle Nederlandse gemeenten werden toegezonden. De meeste lokale herdenkingen schikten zich naar deze landelijk verspreide richtlijnen, hoewel ze niet van de regering afkomstig waren. De 4 mei-herdenking was een opmerkelijk particulier initiatief, dat zich vanaf 1946 razendsnel ontpopte tot een geliefd nationaal ritueel. Nog steeds is 4 mei een populaire herdenkingsdag. Wie naar de rituelen van de Dodenherdenking kijkt, kan denken dat er weinig is veranderd in de afgelopen zeventig jaar. Twee minuten stilte, Wilhelmus of defilé: we doen het allemaal nog steeds op die datum. Maar schijn bedriegt. De naoorlogse samenleving herdacht in zekere zin een andere oorlog met andere slachtoffers dan Nederland vandaag de dag.

In dit hoofdstuk neem ik het herdenken op 4 mei in de eerste naoorlogse jaren, grofweg de periode 1945-1960, onder de loep. In de eerste helft van dit hoofdstuk beschrijf ik de ontstaansgeschiedenis van 4 mei. Wie waren de hoofdrolspelers en wat waren hun motieven? Waarom werd de 4 mei-herdenking zo snel een gevestigde traditie? Voor een antwoord op deze vragen moeten we kijken naar de Waalsdorpervlakte. Deze voormalige fusilladeplek groeide na 1945 uit tot hét decor van de belangrijkste dodenherdenking van de Tweede Wereldoorlog in Nederland. De rituelen die de organisatoren van deze herdenking bedachten, werden overal in Nederland gekopieerd. Op het oog had de regering hier weinig mee te maken, maar ik laat zien dat er achter de schermen wel degelijk sprake was van overheidsbemoeienis. In de tweede helft van het hoofdstuk verleg ik mijn blik van de vorm naar de inhoud van de herdenkingen. Ik betoog dat de naoorlogse herdenkingscultuur niet zozeer draaide om het herdenken van doden, maar om het herdenken van idealen. De bezoekers van herdenkingen kregen de opdracht mee om de idealen van de ‘voor het vaderland gevallenen’ voort te zetten, een boodschap die op den duur steeds minder mensen aansprak.

Een opmerkelijke eenmansactie

Nederland heeft 4 mei te danken aan één man: Jan Drop (1907-1993).3 Deze gereformeerde oud-verzetsstrijder uit Den Haag was uit geloofsovertuiging al vroeg in de oorlog in het verzet gegaan. Als een van de zeer weinige ambtenaren had hij geweigerd de ariërverklaring te ondertekenen.4 Drop zou de sporen van zijn verzetswerk zijn leven lang met zich meedragen: op de vlucht voor een achtervolger brak hij een heup en raakte invalide. Na de Duitse capitulatie hielp Drop bij het opgraven van de slachtoffers op de Waalsdorpervlakte. De Duitsers hadden in dit duingebied nabij Den Haag veel Nederlanders gefusilleerd. Getekend door deze oorlogservaringen wilde Drop de herinnering aan zijn gevallen kameraden in ere houden. Hij nam het initiatief tot een nationale herdenkingsavond en richtte daartoe eind 1945 de ‘Commissie Nationale Herdenking 1940-1945’ (CNH) op. Deze commissie was allerminst ‘nationaal’; ze bestond in feite uit niet meer mensen dan Drop zelf, zijn vrouw en een vriend. Zijn persoonlijke drijfveer om een herdenkingscommissie op te richten omschreef hij bijna vijftig jaar later als volgt: ‘Ik zag het als een opdracht – een opdracht aan de overlevenden van het verzet – om ervoor te zorgen dat onze gevallenen nooit zouden worden vergeten. En daarmee ook aan de nabestaanden te verzekeren dat er aan hen werd gedacht.’ Tot die gevallenen behoorden onder anderen Drops vader en broer.5

Jan Drop, de bedenker van de herdenking op 4 mei.

In het citaat van Drop vallen twee zaken op. In de eerste plaats legt hij sterk de nadruk op het woord ‘opdracht’. Het herdenken van de gevallenen zien als een opdracht in het heden werd na 1945 een belangrijk uitgangspunt van de dodenherdenkingen. Uit het citaat blijkt ten tweede wie er herdacht zouden moeten worden en met welk doel. Dat waren de gevallen verzetsstrijders, de leden van de eigen groep zoals het ‘onze gevallenen’ duidelijk uitdrukt. Door ze te herdenken zouden ze niet worden vergeten. Herdenken ‘als opdracht’ en de centrale rol van het verzet zouden de 4 mei-herdenkingen in belangrijke mate gaan bepalen.

Jan Drop had één grote, waardige, het gehele land omvattende herdenking op eenzelfde tijdstip voor ogen. Deze nationale herdenkingsavond zou volgens hem moeten plaatsvinden aan de vooravond van Bevrijdingsdag. De Nederlandse regering had al snel na de oorlog, in augustus 1945, van 5 mei een nationale Bevrijdingsdag gemaakt. Er waren van regeringszijde geen plannen om op een aparte datum de doden te herdenken. Op ingenieuze wijze wist Drop voor elkaar te krijgen dat zijn voorstel voor een nationale herdenkingsavond zou uitgroeien tot een vaste datum op de herdenkingskalender: 4 mei. Dat was allemaal het gevolg van een ogenschijnlijk ‘officiële’ circulaire die in maart 1946 aan alle burgemeesters werd gestuurd.6

De circulaire met daarin uitleg over de herdenkingsavond en praktische richtlijnen voor de herdenking, was opgesteld door Drop, zijn vrouw Gerarda Tieleman en een bevriend schoolhoofd, Cornelis Jan Griffioen. Hij hielp bij de formulering om de tekst officieel en ambtelijk te laten ogen. Gemeenten mochten niet twijfelen aan de autoriteit van de circulaire. Drop, werkzaam als ambtenaar bij de Raad van Arbeid, wist hoe je iedere gemeente kon bereiken, namelijk via de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG). Hij stuurde de circulaire naar de VNG met de vraag deze aan alle burgemeesters in Nederland te verzenden. De vereniging deed dit van harte, aldus Drop jaren later.7 Hiermee legitimeerde een overheidsinstantie een particulier initiatief. Diverse dagbladen besteedden ook aandacht aan de plannen van Drop.8 Maar minstens zo belangrijk voor het succes van de Haagse oud-verzetsstrijder is het feit dat hij onder de ontzagwekkende naam ‘Commissie Nationale Herdenking 1940-1945’ (CNH) opereerde en zelf anoniem bleef. Voor de buitenwereld werd niet duidelijk wie er achter de naam schuilgingen, laat staan dat deze commissie uit slechts drie personen bestond.

De ‘officiële’ circulaire van de Commissie Nationale Herdenking, 16 maart 1946.

Naar eigen zeggen ging de CNH naamloos te werk, ‘omdat niet dié namen, doch de gevallen soldaat en -verzetsstrijder de centrale belangstelling verdienen’.9 In een andere brief lichtte de commissie toe: ‘Deze herdenking mag haars inziens voor niemand de mogelijkheid openen op de voorgrond te komen, mede uit piëteit tegenover hen die naamloos streden en naamloos vielen.’10 Het draaide dus niet om de commissieleden, maar om de te herdenken doden. Deze uitleg is waarschijnlijk mooier dan de werkelijkheid. In 1947 liet de CNH de burgemeester van Rotterdam weten dat de reden voor de geheimhouding is ‘dat zij critiek op haar samenstelling wil voorkomen’.11 Een halve eeuw later zei Drop in een interview dat als destijds bekend was geworden hoe het precies zat met ‘de officieel lijkende circulaires’, de 4 mei-herdenking nooit van de grond was gekomen.12 Uit deze verklaringen blijkt dat de anonimiteit van de herdenkingscommissie ook een strategisch doel diende: ervoor zorgen dat de richtlijnen overal zouden worden opgevolgd en dat de autoriteit van de samenstellers ervan niet in twijfel getrokken zou worden. Het was een gouden vondst: de betrouwbaar ogende circulaire werd op veel plekken in het voorjaar van 1946 welwillend ontvangen. Het initiatief voor de Nationale Dodenherdenking op 4 mei was dus een opmerkelijke, maar wel zeer succesvolle actie van Drop.

Getouwtrek om de nationale richtlijnen