‘Heb je een boze moslim voor mij?’

Over inclusieve journalistiek

Zoë Papaikonomou en Annebregt Dijkman

AUP

Deze uitgave is tot stand gekomen met steun van Stichting Democratie en Media.

Ontwerp omslag: Gijs Mathijs Ontwerpers

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6298 878 1

e-ISBN 978 90 4854 110 2 (pdf)

e-ISBN 978 90 4854 111 9 (ePub)

NUR 763

Uitgeverij AUP is een imprint van Amsterdam University Press.

© De auteurs / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2018

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Inhoud

Voorwoord

De redactiecultuur onder een vergrootglas

Diversiteit

Wat weerhoudt je?

De blinde vlek

Kun je even een blik moslims opentrekken?

Jij bent toch het diverse geweten van de redactie?

Journalisten hebben geen baas

Diversiteit is nooit af

Voor wie een deadline moet halen

In zeven stappen naar inclusieve journalistiek

Noten

Literatuurlijst

Aanbevolen voor verdieping

Dankwoord

BiografieÃ«n

Voor onze geïnterviewden:

‘Our lives begin to end the day we become silent about things that matter.’

Martin Luther King Jr., parafrase uit zijn speech op 8 maart 1965, Selma, Alabama

Voorwoord

Nog voor ik de redactie binnenstap, hoor ik het gerinkel van telefoons. Uit alle hoeken en gaten klinken opzwepende ringtones, afgewisseld met het monotone geluid van de vaste lijnen. Het gerinkel wordt af en toe overstemd door opgewonden stemmen.

‘Ik heb nu een cameraman nodig. Nu!’

‘Kan iemand de politie even bellen?!’

‘Dag, u spreekt met Jeroen van het AT5 Nieuws.’

Op de achtergrond hoor ik een continue ruis die ik alleen van tv ken en die klinkt als: ‘Kggggrrrggg 2101 over, 2101 hier het HB.’ Het is de politiescanner, leer ik later. Dag en nacht luisteren we mee naar de laatste meldingen over ongelukken, ambulanceritten en overvallen.

Mijn eerste onzekere stappen op de nieuwsvloer van stadszender AT5 staan in mijn geheugen gegrift. Mijn nieuwe collega’s bewegen zich haastig. Er zijn verhalen die verteld moeten worden. Deadlines. Druk. Ik vind het heerlijk. Deze sfeer geeft me het gevoel dat belangrijke stadse zaken helder uitgelegd zullen worden in het AT5 Nieuws. Ik ga samenwerken met journalisten die de stad op hun duimpje kennen en in een handomdraai een interessant item kunnen maken.

Op mijn eerste dag rijd ik mee met een ervaren verslaggever en een door de wol geverfde cameraman. Ze hebben de opdracht ‘leuke tv’ te maken over de Depressiebus. Deze bus komt naar de (depressieve) Amsterdammer toe, en vandaag zijn de bewoners van Osdorp aan de beurt. De verslaggever heeft ter voorbereiding een A4’tje meegekregen, gemaakt door een collega van de bureauredactie. Het komt erop neer dat hij vooral luchtige straatinterviews voor de camera moet zien te organiseren. Er is al genoeg zwaar nieuws die dag.

We gaan op pad. De cameraman en de verslaggever praten voorin over hun kinderen, ze zijn allebei net vader geworden. Ik zit stuiterend achterin met hetzelfde A4’tje als de verslaggever. Ik spel de letters en lees het blaadje tien keer door. Ik bombardeer mijn nieuwe collega met allerlei ideeën voor het item. ‘Is het niet interessant dit, ik lees net een onderzoek online dat…’ Hij tolereert mijn enthousiasme geduldig. Als ervaren nieuwsmaker weet hij allang dat zijn item ergens achter in het nieuws zal belanden, in niet veel meer dan anderhalve minuut zendtijd.

In het winkelcentrum op het Osdorpplein spreekt de verslaggever een stuk of tien mensen aan, de meesten wit. Die selectie valt me op, zeker in het kleurrijke Osdorp. Maar ik durf niet meer te doen dan te observeren. Na vijftien minuten en met ongeveer vijf quotes op zak heeft de verslaggever genoeg materiaal voor het item. We filmen nog snel even de binnenkant van de Depressiebus en interviewen de woordvoerder en een paar bezoekers. Die zijn ook allemaal wit, op één persoon na. Daarna maken we rechtsomkeert naar AT5. Het is koud en laat. De verslaggever moet het item nog monteren. Op de terugweg ben ik stil. Hoewel ik het vooral een hele spannende ervaring vond, en me trots voel om onderdeel te zijn van de AT5-ploeg, ben ik ook teleurgesteld. Is dit het nou? Weinig research, twee vragen per persoon, snel ter plaatse, snel weer weg. Maar het grootste ongemak zit hem in de selectie van de ‘gemiddelde Amsterdammer’. Die is dus blijkbaar overwegend wit.

Dat ongemak groeit in de dagen, weken, maanden en jaren die op deze eerste dag volgen. Hoe is het mogelijk dat de stadszender verslag doet van wat er in de stad gebeurt, maar dit zo anders in beeld brengt dan het Amsterdam waarin ik ben opgegroeid? Dat ik, als halve Griek, als enige het diverse Amsterdam vertegenwoordig op de redactie? Ja, sommige nieuwslezers bij AT5 hebben een migratieachtergrond, maar daarvan werkt er op dat moment maar één ook op de redactie. De plek waar het nieuws wordt bepaald.

De tweede dag van mijn stage start op de driekoppige redactie van het wekelijkse debatprogramma Zwart Wit. Daar is het mijn taak mee te denken over onderwerpen, maar ik moet vooral mogelijke gasten benaderen. En zoals de naam het al zegt: het is vóór en tégen. Het moet lekker knallen. Een bedreven redacteur leert me om zoveel mogelijk mensen te bellen en de scherpste debaters eruit te pikken, zodat de personen met de meest conflicterende meningen tegenover elkaar komen te zitten. Met zijn drieën bellen we in één dag de uitzending rond. Het is intensief, maar de adrenaline werkt ook verslavend. Soms belt er iemand een paar uur voor de uitzending af en moeten we op stel en sprong een nieuwe gast vinden.

Het duurt niet lang voordat hetzelfde ongemak me ook bij dit programma bekruipt. Dit keer is het niet het gebrek aan culturele diversiteit. Gasten met een migratieachtergrond zijn er bij dit programma genoeg, maar dat komt vooral doordat we vaak op zoek zijn naar smeuïge onderwerpen. Een jaar na de moord op filmmaker Theo van Gogh kom je dan snel uit bij ‘iets met de islam of Marokkanen’ zoals het weigeren om een hand te geven, radicalisering of ‘probleemjeugd’ in stadsdeel Slotervaart. Het valt me op dat we bij AT5 vooral Amsterdammers met een migratieachtergrond uitnodigen als er iets problematisch aan de hand is. Maar er is nog iets dat me ongemak bezorgt.

Het is in die eerste maanden van mijn nieuwe leven als televisiejournalist dat ik de opdracht krijg ‘die bekeerlinge, Annebregt Dijkman’ te bellen. Ik begrijp inmiddels goed wat mijn taak is. Aan de telefoon luister ik natuurlijk oprecht en geïnteresseerd naar Annebregt, maar mijn voornaamste opdracht is om te bepalen of ze in het – door ons als redactie – bepaalde hokje van ‘liberale moslim’ past. Maar Annebregt kent inmiddels de vraagtechnieken van journalisten. Hoewel ze graag wil meewerken, laat ze zich op geen enkele manier door mij in een hokje duwen. We blijven zeker een uur aan de telefoon. Ik weet al snel dat mijn collega’s waarschijnlijk geen ruimte zien voor haar genuanceerde mening, maar het is voor het eerst dat ik zo uitgebreid mijn ongemak over het gebrek aan diversiteit bij AT5 kan delen. Annebregt haalt de uitzending inderdaad niet, maar onze gedeelde ervaringen met het gebrek aan diversiteit in de media zorgen voor een band waar nu, ruim tien jaar later, dit boek uit voortkomt.

Een paar maanden na ons telefoongesprek ontmoet ik Zoë in jongerencentrum Argan in Amsterdam. Het is Ramadan en er is traditiegetrouw een avondprogramma met debat. We voelen ons allebei thuis in het gemengde publiek van politici, schrijvers en journalisten, maar meer nog tussen de Amsterdamse jongeren die het debatcentrum bezoeken. Jonge vrouwen met hoofddoeken – zoals ikzelf – of losse haren – ook zoals ikzelf. Studenten, rappers, woordvoerders van moskeeën en bewoners uit de buurt. Bezoekers leren elkaar tijdens zulke avonden kennen als méér dan ‘gematigde moslim’, ‘linkse softie’, ‘salafist’ of ‘rechtse bal’. Na afloop drinken we gezamenlijk een biertje of frisdrank aan de bar. Het is een pleister op de wond die de stad is toegebracht op 2 november 2004, de dag dat Theo van Gogh werd vermoord.

Ik praat met Zoë over mijn werk voor Marokko Media, de digitale uitgever van online community marokko.nl. Het is de tijd vóór de grote populariteit van Facebook en het eerste Twitterbericht moet in Nederland het daglicht nog zien. Op marokko.nl delen en bespreken bezoekers al jarenlang het nieuws. Maar we proberen er nu ook een plek van te maken waar nieuws wordt gemaakt. Zo worden wij zelf vertellers van het nieuws dat over Marokkaanse-Nederlanders en moslims gaat. Nieuws en verhalen die ons raken, omdat we zelf moslim zijn, of Marokkaanse-Nederlander, of allebei. We balen vaak van de Nederlandse berichtgeving; het is te stereotiep, te eenzijdig, en we zien onderwerpen die bij ons spelen soms zelfs helemaal niet terug.

We besluiten niet langer te wachten op de moeizame in- en doorstroom van divers talent bij reguliere media. Als wereldburgers en als kinderen uit een migratiegeschiedenis beschikken we immers zelf over informatiebronnen en verschillende perspectieven. Het is indrukwekkend om te zien hoeveel talentvolle mediamakers er schuilgaan achter de leden van marokko.nl. We leren onze eigen nieuwsverhalen te vertellen, en dat valt meerdere actualiteitenredacties op. Er ontstaan zelfs samenwerkingen, bijvoorbeeld met de Volkskrant.

Zelf bezoek ik actualiteitenprogramma NOVA, inmiddels Nieuwsuur. Ik word samen met een groep moslimjongeren hartelijk ontvangen. Toch blijkt al snel dat het moeilijk is om een gelijkwaardig gesprek te voeren over de gevolgen van beeldvorming door het nieuws. Voor onze groep is omgaan met negatieve beeldvorming een dagelijkse realiteit, maar dat geldt niet voor de meeste redactieleden. Een van de redacteuren vormt daarop een uitzondering. Hij is zowel kritisch naar zijn eigen redactie als kritisch naar ons als bezoekers. Polarisatie heeft een oorzaak. Niet te snel wat roepen, maar je uitspraak baseren op onderzoek, geeft hij ons mee. En datzelfde houdt hij ook zijn collega-journalisten voor. Die redacteur is Selli Altunterim, nu eindredacteur bij het actualiteitenprogramma Nieuws en Co op Radio 1. Ik bewonder zijn vermogen om verschillende perspectieven te zien en daarin duidelijk positie te kiezen. Bij het maken van nieuws combineert hij een journalistieke houding met een sterk maatschappelijk verantwoordelijkheidsgevoel.

De bijeenkomst bij NOVA doet me terugdenken aan die ene zomer halverwege de jaren negentig, waarin het nieuws voor mij plotsklaps verandert. Ik lees dezelfde kranten als daarvoor. Ik zie dezelfde berichten en opinie over islam en moslims, vaak in combinatie met bijvoeglijke naamwoorden als gewelddadig en achterlijk. Maar die zomer gaan die berichten opeens ook over mij, als nieuwe moslim. De impact is groot. Hoe ga ik als individuele burger om met beeldvorming? Beeldvorming die helemaal niks zegt over mij als persoon, maar waar ik in de jaren na die zomer steeds verantwoording over moet afleggen – en velen met mij. Ik word gedwongen om te schaken op twee borden. Aan de ene kant voer ik het gesprek met medemoslims – alsof we niks anders zijn dan dat –, en aan de andere kant voer ik het gesprek met de rest van de samenleving. Míjn samenleving, waarin ik vaak het gevoel heb dat mij – via de media – de slechte kant van de mensheid in de schoenen wordt geschoven; vrouwenbesnijdenis, eergerelateerd geweld, terrorisme. Enkel op basis van mijn persoonlijke geloofsovertuiging.

Maar sluipenderwijs, en dat vind ik nog ingewikkelder, word ik als ‘minderheid’ getoetst aan andere ‘minderheden’ – en dat door de ‘meerderheid’. Wat vind ik als vrouw met hoofddoek van vrouwen die geen hoofddoek dragen? Wat vind ik van moslimmannen die mij geen hand willen geven? Wat vind ik van homoseksualiteit? De vraag is, soms onbewust, een manier om mij in een hokje te duwen. Daardoor gaat het nooit over de vragensteller en waarom hij deze vraag stelt. Het gaat zelfs niet over het antwoord. Het gaat altijd over de bevraagde. Maar het zegt helemaal niks over hoe ik mezelf zie of wat ik werkelijk vind. Beeldvorming heeft consequenties. Die voor mij persoonlijk draag ik zelf, zoals alle individuen dat doen. Maar de consequenties van de optelsom daarvan, die dragen we met zijn allen.

Tien jaar nadat hij me tijdens de ontmoeting bij NOVA zo inspireerde, spreek ik Selli Altunterim opnieuw. Ditmaal voor ons onderzoek naar diversiteit in de journalistiek. Hij is cynischer geworden door het trage tempo waarin het redacties lukt om meer divers te worden, maar zijn hart klopt nog volop voor het onderwerp. Samen met meer dan vijftig journalisten, opiniemakers en deskundigen deelt hij met ons in dit boek zijn ervaringen, visie en hoop voor een inclusieve journalistiek. En aan hem danken we onze titel: ‘Heb je een boze moslim voor mij?’

De redactiecultuur onder een vergrootglas

We hebben zoveel van die diversiteitsprojecten gezien die allemaal mislukt zijn. Diversity dit, diversity dat. Verander de visie van je omroep naar: ‘Geen gelul, we gaan nu aanpakken’. En zorg dat je de redacties meekrijgt, want een omroep kan het wel willen, maar als de redacteuren en eindredacteuren er geen zin in hebben, dan heb je niks.

Sinan Can, documentairemaker BNN-VARA

Het gaat erom dat de cultuur op de werkvloer inclusief is en dat het niet alleen om de poppetjes gaat. Want dat is vaak waar het in diversiteitsbeleid over gaat: werving en selectie. ‘We moeten meer gekleurde mensen, we moeten meer vrouwen!’ Die getalsmatige diversiteit is ook belangrijk, maar het is nog belangrijker ervoor te zorgen dat de cultuur op de werkvloer inclusief is. Dat meer diversiteit in je berichtgeving de verantwoordelijkheid is van de hele redactie.

Reza Kartosen-Wong, mediawetenschapper

Je hoeft geen wetenschapper te zijn om te begrijpen dat je op een plek waar veel verschillende soorten mensen samenwerken, tot een beter product komt dan op een plek waar iedereen hetzelfde is. Diversiteit is dus gewoon beter voor je eigen productie. Voor je eigen doelgroep, maar ook voor nieuwe doelgroepen die je daarmee aanspreekt.

Clarice Gargard, programmamaker & NRC-columnist

Het is een late ochtend op een herfstige vrijdag in november 2015. We spreken af in de Openbare Bibliotheek Amsterdam vlakbij het Centraal Station. De roltrap leidt ons langs zwarte dichtregels op de witte muur. De ode aan het geschreven woord belooft ons dat er werelden op ons wachten om ontdekt te worden. Op de tweede verdieping bij de vierkante werktafels van donker hout moeten we in stilte werken, maar ons fluistergesprek krijgt steeds meer volume. We verhuizen naar de kantine boven in de bibliotheek om verder te praten. Vanuit daar heb je een weids uitzicht over de stad en haar inwoners. Honderdtachtig verschillende nationaliteiten rijk, en met nog veel meer perspectieven op de wereld.

We raken niet uitgepraat over de nieuwe impuls die het debat over diversiteit in de media onlangs heeft gekregen door uitspraken van journalist en nieuwslezer Diana Matroos. Ze weet haar ervaring met diversiteit op de redactie van RTL scherp te verwoorden in interviews met Broadcast Magazine en de Volkskrant. Haar voorbeelden van discriminatie op de redactievloer maken veel reacties los. Wij vinden het dapper. Je publiekelijk uitspreken over dit onderwerp is niet makkelijk. Zeker niet als het niet alleen over jezelf gaat, maar ook over de plek waar je je brood verdient.

Diversiteit is een onderwerp dat is verbonden met discriminatie, racisme, privileges en machtsstructuren. Gevoelige onderwerpen waar veel mensen zich niet aan durven wagen, bang als ze zijn om op tenen te trappen of om als zeikerd te worden weggezet. Dat helpt helaas niet als je constructieve aandacht voor het onderwerp wilt.

Tot onze verrassing trekt het jonge online platform De Correspondent zich hier niks van aan. De redactie kondigt namelijk rond dezelfde tijd aan dat ze een zoektocht begint naar meer diversiteit. Verschillende mensen hebben de hoofdredactie een spiegel voorgehouden, en die geeft toe dat de samenstelling van de redactie, zacht uitgedrukt, vrij eentonig is. En dat sijpelt door in de berichtgeving van het online platform.

Op sociale media woeden flinke discussies over zowel de uitspraken van Diana Matroos als over de zoektocht van De Correspondent. Oude en nieuwe stemmen in het debat over diversiteit laten zich stevig horen en eisen een podium op. Zij wijzen op de verantwoordelijkheid van de nieuwsredacties zelf om meer divers te worden in hun berichtgeving. Nieuwsmedia moeten niet alleen maar afwachten totdat ‘ze’ zich melden en ‘ze’ gaan zorgen voor een diverse blik. Het zorgen voor die diverse blik, zo lezen we, is de plicht van élke journalist.

Op die herfstige vrijdagochtend, tien jaar na onze eerste ontmoeting, maakt zich dan ook enige opwinding van ons meester. Toch zijn we ook op onze hoede. Een oude gewoonte als je je langdurig met dit onderwerp bezighoudt. We maakten vaker mee dat de aandacht voor diversiteit in de media vurig oplaaide, maar net zo snel weer doofde. Ook nu vangen we signalen op van eenzijdige verandering. Zoë wordt opnieuw aangesproken als wat we gekscherend ‘de vacaturebank voor aanstormend divers talent’ zijn gaan noemen. En met hoeveel liefde Zoë haar netwerk ook aanspreekt, op deze manier wordt de verantwoordelijkheid voor een meer diverse redactie bewust en onbewust op de schouders gelegd van de ‘nieuwkomer’. Er wordt weinig gekeken naar de gang van zaken op de redactie zelf. De redactiecultuur blijft buiten schot.

Maar maakt dat wat uit? Representatie is toch belangrijk? En heeft het diverser worden van redacties niet gewoon wat tijd nodig? Ja en nee. Wij zien dat, na ongeveer veertig jaar en na meerdere pieken in de aandacht voor dit onderwerp, redacties niet structureel diverser zijn geworden. Ondanks het harde werk van veel betrokken journalisten en deskundigen is de samenstelling en de manier van werken van de meeste media nog altijd niet divers.1 In de afgelopen jaren zagen we het ene diversiteitsproject na het andere voorbijkomen en werden er allerlei ‘potjes’ vrijgemaakt. Maar het accent ligt meestal op de ‘kleurrijke’ journalist, niet op de redactie of de redactiecultuur. En alles is van tijdelijke aard. Stopt de geldstroom, dan stopt de aandacht voor diversiteit. Gaat die ene bevlogen redacteur ergens anders werken, dan verdwijnt kennis, kunde en het netwerk.

Onze eigen ervaring, en die van veel journalisten uit ons netwerk, laat zien dat de redactiecultuur net zo belangrijk is voor het diverser worden en werken als representatie. Want in je eentje begin je niet zoveel op een redactie, die vooral naar jou kijkt als vertegenwoordiger van diversiteit. Een redactie die zelf niks hoeft.

Uitkijkend over de hoofdstad planten we die dag een nieuw zaadje. De ‘nieuwkomer’ in de journalistiek wordt voortdurend onder een vergrootglas gelegd als het gaat om diversiteit. Het is tijd om de rollen om te draaien en dit keer de rol van de redactiecultuur onder de loep te nemen. We willen onze ervaringen daarmee omzetten in een journalistiek onderzoek. Wat betekent het voor onze samenleving dat we blinde vlekken in het nieuws hebben? Kunnen we die blinde vlekken aan de sceptici laten zien? Welke rol speelt de redactiecultuur bij het divers zijn en werken in de journalistiek? En vooral: kunnen we oplossingen aanreiken? Dat is wat we in dit boek onderzoeken.

Van voetnoot tot voorpagina

De meeste onderzoeken over de redactiecultuur die tot nu toe zijn verschenen, komen uit wetenschappelijke hoek. Studies van onder meer Wasif Shadid, Leen d’Haenens, Mark Deuze, Carmelita Serkei, Andra Leurdijk, Huub Evers en Susan Bink leverden de afgelopen jaren een belangrijke bijdrage aan het gesprek over de gevolgen van beeldvorming en het gebrek aan diversiteit in de media. Maar helaas bereiken deze onderzoeken nog te weinig de journalistieke beroepsgroep. Wij willen journalisten aanspreken door deze zoektocht met journalisten zélf te doen, én in de vorm van een journalistiek boek. Het is namelijk effectief als conclusies rekening houden met de leefwereld van de beroepsgroep zelf – degenen over wie het gaat, zij die iets moeten met het resultaat.

Die journalistieke leefwereld beschrijven we in dit boek aan de hand van ervaringen van zowel ambitieuze beginnende, door de wol geverfde als ‘door schade en schande’ wijs geworden (oud-)journalisten. Zij verwoorden als geen ander wat ze dagelijks zien en meemaken op de redactievloer, hoe de productie van nieuws in zijn werk gaat en wat ze daarvan vinden. We spreken vooral met journalisten die werk(t)en bij nieuws- en actualiteitenmedia. We doen dit omdat zij de klassieke journalistiek vertegenwoordigen die middels betrouwbare berichtgeving moet waken over onze democratie.

We zijn ongelofelijk blij dat ruim veertig journalisten het aandurven om aan de andere kant van de microfoon plaats te nemen. Presentatoren, redacteuren, programmamakers en verslaggevers van publieke en commerciële zenders (voor en achter de schermen), krant en online, delen hun verhalen en hun ideeën over diversiteit in dit boek. Ze doen dat bijna allemaal onder hun eigen naam. En dat is uniek. Niet eerder reflecteerden zoveel mediaprofessionals gezamenlijk op hun ervaringen met diversiteit op de nieuwsvloer. Zij vertellen openhartig over moeilijke momenten op de redactie, maar delen ook inspirerende voorbeelden en ideeën over hoe het beter kan.

We hebben geprobeerd bij alle grote, landelijke media journalisten te benaderen met een migratieachtergrond, en journalisten die gespecialiseerd zijn in het thema diversiteit. Dat is in veel gevallen gelukt, maar in een enkel geval vingen we bot. Vanwege praktische overwegingen, maar ook vanwege de vrees van sommige journalisten dat ze na medewerking aan dit boek alleen nog op diversiteitsonderwerpen worden gezet. Dit bevestigt voor ons dat de relatie tussen de journalistiek en diversiteit nog steeds een gevoelige is. Om precies deze reden hebben we ervoor gekozen vijf beginnende journalisten anoniem aan het woord te laten.

We kiezen er bewust voor ons te richten op de journalistieke werkvloer. Dit betekent dat we geen hoofdredacteuren, bestuursleden of leden van raden van toezicht interviewen, een uitzondering daargelaten. Zij hebben al een groot podium om te reflecteren op hun werk en de keuzes die ze maken. Wij willen die ruimte maken voor verhalen op de redactievloer waar minder belang is om een sociaal wenselijk verhaal te vertellen, maar om juist te beschrijven waar het schuurt en pijn doet om een goede journalist te kunnen zijn.

Ervaringen zijn geen feiten, want ze zijn individueel en kunnen door iemand in dezelfde situatie toch totaal anders beleefd worden. Dat doet echter niets af aan de ervaring zelf en de relevantie ervan. Alleen met behulp van ervaringen kun je feiten verhelderen, echt begrijpen hoe dingen in de praktijk gaan. Waar mogelijk hebben we de beschreven ervaringen gecheckt via alternatieve bronnen en wederhoor. Dat lukte niet altijd vanwege de gevoelige aard van sommige ervaringen die vaak ook nog speelden op de plek waar de geïnterviewden in kwestie nog steeds werkzaam zijn.

Tijdens onze zoektocht krijgen we hulp van een aantal deskundigen die al jaren onderzoek doen naar diversiteit in de media om deze ervaringen in hun context te plaatsen. Zij brengen ook voor ons in kaart welke denkbeelden en mechanismen een rol spelen bij het ‘maken’ van nieuws en wat het betekent voor de berichtgeving als de makers en hun manier van werken niet divers zijn. Daarnaast spreken we drie journalisten die zowel op homogene redacties hebben gewerkt als bij jongerenradiozender FunX. De redactie van deze zender is vanaf haar ontstaan divers geweest in zijn samenstelling en manier van werken. Deze drie journalisten kunnen dus als geen ander met ons meedenken over manieren waarop (actualiteiten)redacties meer divers kunnen worden.

De andere kant van het journalistieke proces laten we zien aan de hand van ervaringen van opiniemakers en deskundigen die regelmatig benaderd worden door nieuwsmedia. Deze ‘veelgevraagde bronnen’ vertellen over de manier waarop journalisten hen benaderen, wat er van hen gevraagd wordt en wat voor soort nieuws dat oplevert.

Tot slot, en dat vinden we bijzonder, kijken we mee met de zoektocht naar meer diversiteit van De Correspondent. Tot nu toe is dit online platform het enige medium dat zo openlijk en structureel op zoek is gegaan naar een andere samenstelling van zijn redactie. De hoofdredactie is niet bang ons een kijkje achter de schermen te geven en geeft ons twee jaar de ruimte om van dichtbij te volgen hoe hun zoektocht verloopt. Het is een mooie aanvulling op ons onderzoek. We zien van dichtbij hoe een homogene redactie actief probeert om meer divers te worden, en welke successen en welke valkuilen dat oplevert.

In de komende hoofdstukken laten we zien wat we met al die journalisten, veelgevraagde bronnen en deskundigen tegenkomen. We zoomen daarnaast steeds in op de zoektocht van De Correspondent.

Voordat we je meenemen in ons onderzoek nog een paar opmerkingen. Een belangrijk begrip dat we regelmatig gebruiken en zelfs in onze ondertitel staat, is inclusief. We citeerden mediawetenschapper Reza Kartosen-Wong al aan het begin van dit hoofdstuk: ‘[…] Getalsmatige diversiteit is ook belangrijk, maar het is nog belangrijker ervoor te zorgen dat de cultuur op de werkvloer inclusief is. Dat meer diversiteit in je berichtgeving de verantwoordelijkheid is van de hele redactie.’ Inclusief zijn en werken is daarmee een voorwaarde voor diversiteit. Het betekent dat er zowel op de redactievloer als in de berichtgeving ruimte moet zijn voor verschillende perspectieven, gedachtegangen en leefstijlen.

En wat verstaan wij onder de term diversiteit? Al onze bronnen definiëren diversiteit in brede zin. Van migrant tot vrouw tot lichamelijke beperking, van kleur tot seksuele geaardheid. Wij doen dat in principe ook. Voor dit boek concentreren we ons echter op diversiteit op basis van afkomst, kleur en religie. Dit doen we vanwege onze eigen ervaringen en professionele deskundigheid. Maar ook omdat we denken dat deze focus ervoor zorgt dat we duidelijker kunnen blootleggen waar de schoen wringt en hoe dat te veranderen.

In het gesprek over diversiteit brand je je vingers makkelijk aan woorden. Het is niet voor niks dat we daar in het hoofdstuk De blinde vlek een aparte paragraaf aan wijden. Nieuwsredacties worstelen vaak met het woordgebruik rondom dit onderwerp. Schrijf je bijvoorbeeld blank of wit? Allochtoon of Nederlander met een migratieachtergrond? In dit boek kiezen we voor bewoordingen die ten tijde van het schrijven (eind 2017), gebruikelijk zijn in het debat over diversiteit. Bijvoorbeeld wit in plaats van blank, Marokkaanse-Nederlander in plaats van Marokkaan, Nederlander met een migratieachtergrond in plaats van allochtoon.2 Maar in de citaten gebruiken we de letterlijke woorden van onze bronnen. Die komen niet altijd overeen met onze eigen woordkeuze.

We proberen in ons boek recht te doen aan alle geïnterviewden en de context van hun woorden en ervaringen, maar dit boek is onze analyse. Het is dus niet per se een weergave van hoe álle geïnterviewden denken over alle facetten van het onderwerp.

Hetzelfde geldt voor de toon. Het lijkt in het debat over diversiteit bijna net zo vaak te gaan over de toon als over de inhoud. Stemmen die zich mengen in dit debat raken inderdaad alle treden van de toonladder. De bijvoeglijke naamwoorden en aanduidingen van deze stemmen variëren van ‘verongelijkt’ en ‘boos’ tot juist ‘soft’. Het steeds uitlichten van de toon van het debat en het duiden van die toon leidt af van de inhoud; de boodschap waar het om draait. Onder onze geïnterviewden vind je allerlei toonsoorten terug, die allemaal even belangrijk en waardevol zijn bij het overbrengen van de boodschap. Onze eigen stemmen hoor je daar in dit boek doorheen, ongetwijfeld te scherp voor de een of te soft voor de ander.

Met onze journalistieke zoektocht sluiten we aan op de vele wetenschappelijke studies die over het gebrek aan diversiteit in de media zijn verschenen. Voor wie zich verder wil verdiepen in het onderwerp, hebben we achter in het boek een lijst voor aanbevolen literatuur opgenomen.

In ‘Heb je een boze moslim voor mij?’ nemen we je mee in de wereld van diversiteit op nieuwsredacties. We proberen inzicht te geven in de verschillende manieren om naar diversiteit te kijken, hoe je begint met het bevorderen van diversiteit, wat de blinde vlekken in de nieuwsproductie zijn, hoe je netwerken versterkt als journalist, hoe de redactievloer werkt, en hoe je op de lange termijn diversiteit en inclusiviteit waarborgt. We proberen dit op een constructieve manier te doen door niet op te houden bij een kritische probleemanalyse, maar door ook verder te kijken naar oplossingen. We behandelen in elk hoofdstuk positieve ervaringen en concrete ideeën voor hoe het beter kan, en het laatste hoofdstuk hebben we daar in zijn geheel aan gewijd.

We zijn overweldigd door de betrokkenheid van alle geïnterviewden om ons te vergezellen tijdens ons onderzoek. We laten daarmee gezamenlijk zien dat en hoe het anders moet én kan. Diversiteit is geen onderwerp voor de voetnoot, maar voor de voorpagina.

Diversiteit

Het is donderdag 7 januari 2015. Annebregt is in Parijs en ze bezoekt met twee vriendinnen het Institute du Monde Arabe. Nog voor ze entreebewijzen kunnen kopen voor de tijdelijke tentoonstelling over moderne Marokkaanse kunst, schrikken ze gedrieën op door een reeks piepende sms’jes van vrienden en familie. Allemaal met dezelfde vraag: zijn jullie veilig?

Een paar kilometer verderop voltrekt zich een tragedie. Terroristen weten het redactiekantoor van het satirische tijdschrift Charlie Hebdo binnen te komen en schieten gericht op de mensen die daar zijn. Twaalf personen komen om het leven. In de dagen die erop volgen, vinden er in Parijs nog meer aanslagen plaats. Het is een onwerkelijk lang weekend. Niet alleen omdat Annebregt zich in Nederland professioneel met radicalisering en gewelddadig extremisme bezighoudt, maar omdat iedereen in de stad, na drie dagen van aandacht voor de dreiging van terreur, verstijft. Het constante geluid van sirenes op straat en de overduidelijk bewapende militairen en politie roepen ook bij Annebregt en haar vriendinnen angstige gevoelens op. Maar dat er een unheimische sfeer hangt, is vooral te merken aan de voortdurende nieuwsstroom op tv, online, op de radio en in de kranten. Ook in het ontbijtzaaltje van het hotel komen constant livebeelden voorbij met politieachtervolgingen van de mogelijke daders. Deze beelden worden ondersteund met speculaties over hun achtergrond en duiding van experts.

Op zondag, in de trein terug naar Nederland, zakt de spanning voor het eerst. Alle drie bekennen ze stiekem opgelucht te zijn dat ze naar huis kunnen. In Nederland volgt al snel het populaire initiatief met bijbehorende hashtag #Nietmijnislam. Maar er is ook kritiek van mensen die geen zin meer hebben om zich telkens uit te spreken over iets wat ze niet gedaan hebben, alleen omdat ze moslim zijn. De leus Je suis Charlie is niet meer weg te denken uit het nieuws. In de Nederlandse berichtgeving wordt gesproken van een oorlogsverklaring aan de ‘normen en waarden van het Westen’ en van een ‘aanslag op het vrije woord, op satire, op democratie.’ Kortom, zo lijkt het, een aanslag op de Europese beschaving. En hoewel sociologen en terrorismedeskundigen publiekelijk waarschuwen om niet in de vooropgezette wij-versus-zijval van terroristen te trappen, doen we dat – vooral in het nieuws – massaal. Zo maakt iedere aanslag driedubbele slachtoffers: diegenen die omkomen of gewond raken, hun familie en vrienden, en de familieleden van de daders die met de nek worden aangekeken. Een verdeelde samenleving, precies zoals terrorisme voor ogen heeft.

Diversiteit, zucht

‘Als ik er met jullie over praat, dan realiseer ik me dat we inmiddels in 2017 leven en dat het nog steeds hetzelfde is. Dit gesprek over diversiteit wordt al heel lang gevoerd, dat maakt me triest,’ Zegt Mildred Roethof, programma- en documentairemaker van onder andere de docuseries Rauw en Puur en Leven in de frontlinie.

Simone Weimans, presentator van het NOS Journaal en presentator bij het Radio 1 programma NOS Met het Oog op Morgen, doet nog voor de recorder aan gaat een soortgelijke bekentenis. ‘Toen ik jullie mailtje kreeg, dacht ik wel even, daar gaan we weer. We weten toch al lang wat er moet veranderen, en dat is vooral een kwestie van doen. Maar ik vind het een belangrijk onderwerp, dus daarom doe ik mee.’

Het is duidelijk: het thema diversiteit heeft een groot zuchtgehalte. Zowel bij de mensen die we gesproken hebben voor dit boek als bij de redacties waar zij werken of gewerkt hebben. De zucht heeft twee oorzaken. De eerste betreft de weerstand onder onze geïnterviewden, ingegeven door het feit dat ze soms tevergeefs met onderwerpen hebben lopen leuren op de redactie, omdat ze begrijpen waar diversiteit over gaat en hoe belangrijk het is om daar in berichtgeving aandacht aan te besteden. Dat ze onder de financiering van ‘allochtonenpotjes’ hebben gewerkt, maar gewoon net zo goed zijn als hun collega’s. Of dat ze in hun eentje het diverse geweten waren op de redactie, want diversiteit ging toch over hen: de ‘ander’.

De andere oorzaak van de zucht klinkt door in de uitspraken van journalisten en redacties die we zelf ook al vijftien jaar horen: ‘We willen graag diverser worden, maar ze zijn zo moeilijk te vinden.’ Of: ‘Diversiteit is heel belangrijk, maar dat moet ook een beetje vanzelf gaan, toch?’ En: ‘We hebben weleens een stagiaire met een Marokkaanse achtergrond gehad voor het nieuws, maar die was eigenlijk niet zo goed. We willen natuurlijk wel gewoon kwaliteit op de redactie.’

Kortom, diversiteit heeft een problematische framing. Of zoals Sanae Orchi, oud-nieuwslezer bij AT5 en tegenwoordig nieuwslezer bij NH, het mediabedrijf van Noord-Holland, ons nog een keer bevestigt: ‘Diversiteit is voor mij iets positiefs, maar tegenwoordig heel negatief beladen.’

Misschien wel de meest treffende uitspraak over de framing van diversiteit komt van journalist en islamdeskundige Froukje Santing. We spreken elkaar aan de tafel in haar woonkamer, waar een goed gevulde boekenkast en verwijzingen naar Turkije haar werk en interesses prijsgeven. ‘Diversiteit is een soort ballenbak bij Ikea,’ zegt ze. ‘Je flikkert er van alles in, en dan denk je dat er een mooi kadertje omheen zit, en dat het daarmee netjes opgeborgen is. Maar uiteindelijk moet je toch eerst kijken naar wat we onder diversiteit verstaan.’ Volgens Froukje Santing is het woord diversiteit gekoppeld aan de tijdgeest en legt het vooral een onvermogen in onze samenleving bloot: ‘Het woord diversiteit verbloemt dat we niet toe kunnen geven dat we een migratiesamenleving zijn. En dat het ingewikkeld is, dat zal niemand ontkennen, maar ik vind het woord diversiteit eerder de verschillen benadrukken dan dat het uiting geeft aan wat ons bindt.’

Froukje Santing stipt een belangrijke reden aan waarom er in het gesprek over diversiteit een nieuw woord in zwang is geraakt. We noemden het al in de inleiding: inclusiviteit. Inclusieve journalistiek gaat over de personele samenstelling van een redactie én haar manier van werken. Als je diversiteit in berichtgeving belangrijk vindt dan heb je een inclusieve redactie nodig. Daarmee bedoelen we dat een veelheid aan journalisten met allerlei perspectieven zich thuis voelt op de redactie. Dat er respect is voor verschillende achtergronden, opvattingen en manieren van werken. Sterker nog, dat elk redactielid deze verschillen waardeert, omdat ze ervoor zorgen dat je tezamen zorgvuldig verslag kan doen van wat er speelt in de samenleving. Daarmee wordt diversiteit op de vloer en in de berichtgeving de verantwoordelijkheid van elk redactielid. Want bij een inclusief medium wordt van elke journalist verwacht dat hij ruimte biedt aan verschillende perspectieven. Het is daarmee dus ook een voorwaarde om je primaire taak als journalist – het verslaan van de samenleving – uit te oefenen. Dat er nog niet op elke redactie zo over gedacht wordt en de praktijk weerbarstiger is, laten we in de komende hoofdstukken zien. Maar eerst staan we stil bij de verschillende manieren waarop je naar diversiteit kunt kijken. Het is belangrijk om deze verschillende manieren te benoemen, omdat ze tot andere uitkomsten leiden. Je hebt als redactie en als journalist een keuze. De gesprekken met onze geïnterviewden leiden ons naar vier categorieën van diversiteit: 1) de kwaliteit van journalistiek vakmanschap, 2) geld verdienen, 3) creativiteit en innovatie en 4) democratisch samenleven.

Naast die vier manieren om naar diversiteit te kijken, hebben we voor ons onderzoek één belangrijk uitgangspunt gekozen: diversiteit betekent niet alleen dat het personeel op een redactie een afspiegeling van de samenleving is, maar dat álle redactieleden divers kunnen denken en werken. Want alleen zo kan inclusieve journalistiek bestaan. Iemand die ons haarfijn kan uitleggen waarom dat zo belangrijk is, is Sinan Çankaya, antropoloog en vaste gastcorrespondent bij online platform De Correspondent. Hij promoveerde bij de Universiteit van Tilburg op een onderzoek naar in- en uitsluitingsprocessen van Turks-, Marokkaans- en Surinaams-Nederlandse agenten bij de politie. Hij schrijft en spreekt veel over etnisch profileren.

‘Diversiteit gaat in de kern over macht.’ Zegt Sinan Çankaya. ‘Over lichamen, over representatie, maar ook over codes, werkwijzen en praktijken. In een samenleving als de onze kun je je niet meer veroorloven om een compleet witte redactie te hebben. Afspiegeling is belangrijk omdat het gaat om vertrouwen, herkenbaarheid, en legitimiteit van de journalistiek. Maar ook om ideeën, stijlen en manieren van doen. Niet alleen een meerderheidsgroep is divers, een minderheidsgroep is dat ook. Het is dus een foute aanname om te denken dat je met het plaatsen van een Turk of een Marokkaan op de redactie het probleem hebt verholpen. Het gaat ook om divers kunnen werken, je kunnen inleven in anderen, nieuwsgierig zijn naar andere verhalen.’

In het gesprek dat we hebben met freelancejournalist Hajar Scholten onderstreept zij dit uitgangspunt letterlijk voor ons. Hajar Scholten werkte onder andere bij AT5, NU.nl en de IKON en is mede-eigenaar van lifestylewebsite teteatete.nl. Zij zegt: ‘Je hebt gewoon niks aan twintig Hajars op één redactie, want dat gaat qua diversiteit echt niet zo veel uitmaken. Dat zeg ik eerlijk. Natuurlijk breng ik hier en daar een kleine nuance mee, maar een Jan die zich in allerlei verschillende mensen kan verplaatsen en dat kan verwoorden, net zo goed.’

Het belang van diversiteit in de journalistiek

Twee jaar na de aanslagen op de redactie van Charlie Hebdo, op de vrijdag dat Donald Trump geïnstalleerd wordt als vijfenveertigste president van de Verenigde Staten in het Witte Huis, ontmoeten we Halleh Ghorashi. Zij is hoogleraar Diversiteit en Integratie aan de VU. We schuiven aan bij haar smalle bureau op de tweede verdieping van het typisch jaren 70-gebouw van grijs beton.

Halleh Ghorashi, als Iraanse vluchteling naar Nederland gekomen, werd in 2005 benoemd tot bijzonder hoogleraar. Ze was op dat moment een van de vijf Nederlandse vrouwelijke hoogleraren met een migratieachtergrond. Ze vertelt al snel over de macht van media en het belang ervan voor een democratische samenleving: ‘Media vullen onze publieke ruimte met ideeën en beelden. Beelden die ook onze privéruimte, thuis in de woonkamer, binnendringen. In die ruimte zou meer aandacht moeten zijn voor publieke zaken die gemeenschappelijk gedragen worden, die een gemeenschappelijke basis hebben. Die niet alleen voor de ‘in de media zichtbare’ meerderheidsgroepen gelden. Waar blijven de verhalen van de mensen die niet die zichtbaarheid claimen, mensen die op de een of andere manier in de marge van de samenleving zitten?’

Het effect van het weglaten van die verhalen beschrijft Hassnae Bouazza gepassioneerd voor ons aan de telefoon. Deze journalist en opiniemaker laat regelmatig haar stem horen in verschillende media en schroomt niet om op scherpe wijze het publieke debat op te schudden met haar eigen online glossy Aicha Qandisha.

‘Je ziet steeds die hysterische obsessie met de PVV en de PVV-stemmer,’ zegt ze. ‘We lezen al tien jaar over die stemmer dat hij niet gehoord wordt, maar we lezen over niemand anders dan over die PVV-stemmer. Daardoor missen journalisten een grote beweging onder de DENK-stemmers. Maar ook bijvoorbeeld onder GroenLinks-stemmers die achter de huidige lijsttrekker aanhobbelen. Er zijn nog miljoenen andersoortige Nederlanders die niet gehoord worden.’

Verderop in het gesprek zegt ze: ‘Het is toch ongelofelijk. Er wordt in dit land nog steeds een strikt onderscheid gemaakt tussen of je wit bent en hier oorspronkelijk vandaan komt en je ouders hier oorspronkelijk vandaan komen, of niet. Daardoor leven we in een land waarin een deel van de mensen serieus denkt dat over vijf jaar alle vrouwen een hoofddoek moeten dragen. We zitten met een politicus die keer op keer tot politicus van het jaar wordt verkozen, maar voor elk debat wegloopt en via Twitter zijn beleidsideeën uitkotst.’

Volgens Hassnae Bouazza is dat mede het gevolg van een vermenging van feiten en meningen in de journalistiek: ‘Die tweedeling, constant onderscheid maken tussen wie er wel en niet bij hoort, daar is onze samenleving in de media en politiek onaangenaam van doordesemd.’