Vrouwe Retorica

Vertrouw mij!

Manipulaties van imago

Jaap de Jong, Olga van Marion, Adriaan Rademaker (red.)

AUP

Deze publicatie is mede mogelijk gemaakt dankzij een financiële bijdrage van:

Ontwerp omslag: Xpair

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6298 886 6

e-ISBN 978 90 4854 125 6

NUR 610

© De auteurs / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2018

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wĳze, hetzĳ elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelĳke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewĳzigd bĳ het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelĳk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

De uitgeverĳ heeft ernaar gestreefd alle copyrights van in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Amsterdam University Press.

Inhoudsopgave

Inleiding

Manipulaties van imago

Het karakter van ethos

Overtuigen met karakter: Aristoteles’ Retorica

Casper de Jonge

Een betrouwbare vrouw

Ineke Sluiter

Waarom werd Hillary Clinton geen president?

Jeroen Bons

Vertrouwen in politici

Gezag aan het Binnenhof

Henk te Velde

Smid van de Duitse ziel: Goebbels in de Sportpalastrede

Bé Breij

Wilders de gedoger

Maarten van Leeuwen en Matthijs Looij

Trump: de ultieme blufpresident

Jelte Olthof

Baudet als elitaire anti-elitepoliticus

Jaap de Jong en Maarten van Leeuwen

Karakters in de media

Eberhard Damsko Strijder

Sarah Gagestein

Chiara Ferragni doing things

Willem Koetsenruijter en Dieneke Boer

De geloofwaardigheid van klimaatwetenschappers

Bertijn van der Steenhoven

Het stijlboek en het vertrouwen in de media

Jaap de Jong en Michaël Opgenhaffen

John Cantlie: spreekbuis of slachtoffer van IS?

Marike Heesch en Michael Burke

Be the argument! Oprah, Balkenende en Rutte

Roderik van Grieken

Rebellen

Sympathie voor de duivel

Michel Buijs

De zingende Biesheuvel. Overtuigingskracht van de literaire outcast

Rick Honings

‘Geen zachtgekookte eieren’. Ethosmanagement van outlaw motorclubs

Willem Koetsenruijter

Lifestyle en levenswandel

Karaktermoord

Olga van Marion

Van Verlichting naar verluchting

Arthur Crucq

Hoe kleding spreekt nog voordat je iets zegt

Saskia Aukema

Een avondje stappen of nachtelijke escapades?

Maarten van Leeuwen en Ton van Haaften

Het zijn net mensen. Vertrouwen in robots

Christine Swankhuisen en Bert Pol

Zedenmeesters en sorry-zeggers

De leraar van de landverrader? Sokrates en Alkibiades

Adriaan Rademaker

Cicero, toon karakter!

Leanne Jansen

De onrustbarende welwillendheid van Max Havelaar

Jaap de Jong

Sorry voor je reputatie

Daniel Janssen

Imago in beeld

Spartaanse rede. Gorgo in 300

Helle Hochscheid en Michael Burke

Innemende advocaten

Peter Verstraten

De verleiding van de titelprent

Nelke Bartelings

Voorbeeldige martelaren

Stijn Bussels

Terug naar de werkplaats!

Arthur Crucq

Verleiders

De bedrieglijke held van de Odyssee

Adriaan Rademaker

Andreas Capellanus en de retorica van de verleiding

Piet Gerbrandy

Vertrouw me – niet te zeer! Thomas More in Utopia

Christoph Pieper

De burgemeester berijmd

Laura Plezier

Het lot van vluchtelingen mooi beschrijven

Marc van Oostendorp

Besluit

Adviezen voor een beter ethos

Verantwoording afbeeldingen

De auteurs

Register

Inleiding

Manipulaties van imago

Etos is dé drogist voor betrouwbare producten en deskundig advies
op het gebied van gezondheid, beauty, baby en verzorging.

(Wikipedia)

We maken ons allemaal zorgen over hoe we door anderen worden gezien. Betrouwbaar of wispelturig; deskundig of ‘een beetje dom’; authentiek of asociaal onaangepast? Een slecht imago kan heel schadelijk zijn voor de handel, voor de liefde, voor de muziek.

Chef-dirigent Daniele Gatti van het Koninklijk Concertgebouworkest neemt eind juli 2018 een Amerikaans pr-bureau in de arm om reputatieschade tegen te gaan: Reputation Doctor LLC. Hij doet dit nadat hij een week eerder in The Washington Post door twee zangeressen beschuldigd is van ongewenste intimiteiten. Gatti en zijn reputatiedokter gaan in deze #MeToo-tijden niet over een nacht ijs: eerst ontkent hij, en dan biedt hij vrouwen excuses aan ‘als die zich mogelijk niet respectvol door hem bejegend hebben gevoeld’. Daarna belooft hij om voortaan heel voorkomend te zijn en ten slotte biedt hij nogmaals excuses aan:

Vanaf dit moment zal ik me meer bewust zijn van mijn gedrag en interacties met alle vrouwen, jong en oud, om me ervan te vergewissen dat geen enkele vrouw zich ooit meer ongemakkelijk voelt, met name de vrouwen met wie ik beroepshalve binnen de klassieke muziek te maken heb. I am truly sorry. (NRC Handelsblad)

Het mag niet baten. Na enkele Amsterdamse meldingen van wangedrag ontslaat het Concertgebouworkest hem. Hoe de rechtszaak hierover afloopt, is momenteel nog niet bekend.

Wie zijn imago goed wil verzorgen, kan putten uit een scala aan retorische instrumenten waarmee mensen zich al vele eeuwen vertrouwenwekkend proberen te presenteren: medeleven tonen, de indruk wekken echt te luisteren, het eigen blazoen oppoetsen, gezamenlijke tegenstanders aanvallen, excuses maken om de relatie te herstellen, de eigen rol in de geschiedenis een beetje mooier inkleuren…

Dat deze manipulaties van het imago meestal werken, is inmiddels ruimschoots gebleken. Wij maken er dan ook allemaal gretig gebruik van, zo blijkt uit deze bundeling essays: gewone mensen, maar ook topsporters, tattoobezitters, epische helden, hoofse verleiders, Hells Angels. Dat is ook niet raar, want we kunnen alleen overleven als we elkaar op gezette tijden kunnen overtuigen.

De binnenstad van Athene, waar Aristoteles ooit zijn theorie over ethos, pathos en logos ontvouwde

De ‘E-factor’ van Aristoteles

De Griekse filosoof Aristoteles (384-322 v.Chr.) zag de geloofwaardigheid van een spreker als essentieel om te kunnen overtuigen. Aristoteles noemde ethos (op zijn Grieks uitgesproken als èthos, op zijn Nederlands als éthos) het best werkende overtuigingsmiddel – zelfs krachtiger dan argumentatieve of emotionele middelen. Mensen zijn geneigd boodschappen te aanvaarden als ze afkomstig zijn van sprekers of bedrijven met een betrouwbaar ethos: de ‘E-factor’.

Ethos, imago, prestige, autoriteit, expertise, reputatie, geloofwaardigheid, charisma, authenticiteit – we hebben diverse woorden voor de betrouwbaarheid die een luisteraar een spreker toedicht. Volgens Aristoteles is ethos opgebouwd uit drie elementen, die we in moderne termen waarschijnlijk het beste kunnen omschrijven als: deskundigheid, eerlijkheid en welgezindheid ten opzichte van het publiek.

Als mensen ons niet vertrouwen, dan overtuigen onze voorstellen ook niet. Zonder vertrouwen moeten we alles verifiëren en iedereen controleren. Vertrouwen is een krachtig smeermiddel in de maatschappij. Ethos is het belangrijkste kapitaal dat politici bezitten. Nieuwkomers in de politiek vallen daarom de zittende klasse graag precies daarop aan: weg met de elite van zakkenvullers, zetelklevers en kartelkardinalen! En oudgedienden dienen hen van repliek: ‘snotneus’, ‘circusartiest’. Toen oppositieleider Jeremy Corbyn 1,8 miljoen protesthandtekeningen had opgehaald tegen de komst van president Trump naar Groot-Brittannië, poeierde premier Theresa May hem af: ‘He can lead a protest, I can lead a country.’

En een imago dat te veel verschilt van wie je eigenlijk bent, levert ook narigheid op. Een voorbeeld is Hillary Clinton die zich als ideale presidentskandidate en moeder profileert, maar door velen vooral gezien wordt als lid van het politieke establishment. En ook Diederik Samsom kan over dit verschil meepraten: in een filmpje om zijn verkiezingscampagne te steunen zette hij zijn jonge gezin met gehandicapte dochter in. Dat hij enige tijd later zijn vrouw verliet voor een medewerkster, tastte zijn geloofwaardigheid als politiek leider aan.

En het belang van ethos geldt niet alleen mensen maar ook bedrijven. Jokken of sjoemelen leidt tot beursval, zoals Facebook zomer 2018 heeft gemerkt (het bedrijf verloor op een dag 110 miljard dollar). De excuses die CEO’s van Japanse grote bedrijven in zulke gevallen moeten maken doet hen publiekelijk diep door het stof gaan – letterlijk.

Een mooi voorbeeld van hoe bedrijven aan hun imago werken, biedt de drogisterijketen Etos. Dit bedrijf staat naar eigen zeggen voor Eendracht, Toewijding, Overleg en Samenwerking. Het heeft onlangs zijn logo en huisstijl vernieuwd; het nieuwe logo is gebaseerd op het allereerste Etoslogo uit 1919. Grafisch ontwerper Marcel Ooink op den Dijk (Aardbei Communicatie) ziet duidelijke ethosvoordelen:

Het logo kenmerkt zich door een mooi retro-font welke in de huidige tijd prima past. Het nieuwe logo krijgt hierdoor een tijdloze uitstraling en is goed te gebruiken voor online en offline communicatiemiddelen. De herkenbare blauw/paarse kleuren uit het oude logo zijn in het nieuwe logo vervangen door zwart. Dit geeft het logo een stoerder karakter, wat goed wordt uitgedragen in de nieuwe reclamefolders en tv-reclame. Het is allemaal wat strakker, moderner, cleaner: less is more.

Het oude en het nieuwe logo van de Etos

Zelfs Aristoteles had de huidige aandacht voor reputatiemanagement waarschijnlijk niet kunnen voorzien. Van modeblogger tot burgemeester, van assistent-resident tot niqaabdraagster, van beursgenoteerde bedrijven tot kranten en omroepen: reputatiedokters bestaan.

Retorica van het imago

Vertrouw mij! is een verzameling korte essays over spraakmakende klassieke en nieuwe voorbeelden in onze cultuur, waarin een sterk imago een doorslaggevende rol speelt. Het is bedoeld als inspiratiebron voor wie beter wil begrijpen hoe we elkaar overtuigen, en welke ingenieuze technieken wij inzetten om geloofwaardig over te komen. De auteurs zijn classici, letterkundigen, taalkundigen, historici, kunsthistorici en mediaonderzoekers. Zij geven in hun essays samen een beeld van modern onderzoek naar de retorica van het imago vanuit uiteenlopende disciplines.

In Vertrouw mij! worden vragen beantwoord als:

– Waarom is niet Hillary Clinton president geworden, maar Donald Trump?

– Wat kunnen we leren van Odysseus, Hecuba, Thomas More, Multatuli en The Stones?

– Wat heeft Thierry Baudet van Pim Fortuyn opgestoken?

– Wat maakt modeblogger Chiara Ferragni zo succesvol? En wat doet een boerka of toga met het vertrouwen dat we iemand schenken?

– Wat hebben de schrijvers Bilderdijk en Maarten Biesheuvel gemeen? En waarin verschillen Désanne van Brederode en Ilja Pfeijffer van elkaar?

– Waarom treffen de excuses van rapper Boef doel en die van minister Van der Steur niet?

– Wat maakt een geloofwaardige burgemeester?

Leiden, augustus 2018

Jaap de Jong, Olga van Marion, Adriaan Rademaker

Het karakter van ethos

Overtuigen met karakter: Aristoteles’ Retorica

Casper de Jonge

Je mag haast wel zeggen dat karakter het doorslaggevende overtuigingsmiddel is.

(Aristoteles, Retorica)

Athene, het begin van de vierde eeuw v.Chr. Een invalide burger bepleit zijn zaak voor de Raad van vijfhonderd, die in dit proces als jury optreedt. Al jaren ontvangt hij een bescheiden uitkering van de stad, maar nu beschuldigt een medeburger hem ervan dat hij er geen recht op heeft. Volgens de aanklager is de man namelijk niet werkelijk invalide – hoe kan hij anders te paard door Athene rijden? Bovendien verdient hij geld met zijn winkeltje in de buurt van de Atheense markt; hij is dus niet echt arbeidsongeschikt en heeft volgens de wet dan ook geen recht op een uitkering.

Een Athener verdedigt zich

Hoe verdedigt de beklaagde zich tegen deze aanklachten? Zoals elke Atheense burger moet hij in zijn rechtszaak zelf het woord voeren, maar zijn redevoering laat hij maken door een professionele speechschrijver: Lysias, die niet alleen bekend staat om zijn heldere stijl, maar ook om zijn overtuigende karakterisering. In zijn pleidooien brengt hij de morele kwaliteiten van zijn cliënt zo geloofwaardig tot uitdrukking dat hij zelfs een zwakke zaak vaak nog in diens voordeel weet te beslechten.

Lysias componeert een mooie speech voor zijn cliënt (redevoering 24). Argumenten spelen in zijn pleidooi een ondergeschikte rol, want de beklaagde kan niet ontkennen dat hij inderdaad wat geld verdient met zijn bedrijfje; evenmin kan hij ontkrachten dat hij lichaamskrachtig genoeg is om paard te rijden. Kortom, de spreker heeft eigenlijk geen been om op te staan. Toch maakt hij in de door Lysias geschreven speech een sympathieke indruk: in eenvoudige taal legt hij uit dat hij het niet gemakkelijk heeft. De spreker heeft tot haar dood voor zijn moeder gezorgd, hij doet zijn best om iets van het leven te maken, en – niet onbelangrijk – hij beschikt over de nodige zelfspot: zo maakt hij grapjes over zijn geldgebrek en staat hij op zeker moment met zijn twee wandelstokken te zwaaien. Keer op keer benadrukt hij dat hij een ‘betere burger’ van Athene is dan de man die hem uit afgunst heeft aangeklaagd. Aan de ene kant vraagt de spreker zijn toehoorders zich te verplaatsen in zijn ellendige situatie; aan de andere kant presenteert hij zich als een nette, aardige en goedgemutste burger, die zo goed en zo kwaad als het gaat zijn steentje bijdraagt aan de samenleving. Het eerste noemen we pathos, het tweede noemen we ethos. De uitspraak van de jury kennen we niet; maar het zou geen verbazing wekken als de spreker, ondanks zijn zwakke argumenten, zijn uitkering toch heeft mogen behouden.

De professionele speechschrijver Lysias

Aristoteles’ Retorica

De kunst van het overtuigen was van levensbelang in het oude Griekenland. In de volksvergadering debatteerden de Atheners over de politieke koers, in de rechtbanken van Athene klaagden burgers elkaar aan, en dan waren er nog allerlei feesten, die pas echt feestelijk werden wanneer een bekende redenaar het woord nam. Deze retorische praktijk kwam in de vijfde eeuw v.Chr. tot grote bloei, zowel in Athene als in andere steden met een democratisch bestuur.

In de vierde eeuw v.Chr. schreef Aristoteles het oudst bewaarde en meest invloedrijke boek in de geschiedenis van het overtuigen. In zijn Retorica onderscheidt hij twee soorten overtuigingsmiddelen. Middelen die buiten het vakgebied van de retorica vallen zijn bijvoorbeeld getuigenverklaringen, contracten, en beweringen waartoe slaven worden gedwongen door middel van foltering. Deze middelen moeten natuurlijk ten volle benut worden, maar ze staan los van de competentie van de redenaar. Daarnaast zijn er echter drie overtuigingsmiddelen die wel tot het leerbare vak van de retorica behoren:

Het eerste middel is gelegen in het karakter van de spreker, het tweede in het in een bepaalde gemoedstoestand brengen van de toehoorder, en het derde in de redevoering zelf, doordat deze iets aantoont of lijkt aan te tonen.

(Aristoteles, Retorica 1.2, 1356a1-4)

Het eerste overtuigingsmiddel (ethos) betreft de spreker, het tweede (pathos) richt zich op het publiek, en het derde (logos) gaat om de bewijsvoering die de redevoering presenteert. In zijn Retorica schenkt Aristoteles veel meer aandacht aan pathos en logos dan aan ethos. Toch beschouwt hij het karakter van de spreker als een essentiële factor: ‘Je mag haast wel zeggen dat karakter het doorslaggevende overtuigingsmiddel is.’

Hoe overtuig je iemand met karakter? Er zijn twee passages in de Retorica waar Aristoteles ingaat op de werking van ethos. In de eerste passage benadrukt hij dat sprekers die zich als fatsoenlijk presenteren geloofwaardiger zijn dan sprekers die dat niet doen. In de tweede passage benoemt hij drie kwaliteiten die het karakter van de spreker moet vertonen: gezond verstand (een soort praktische intelligentie of deskundigheid), voortreffelijkheid (of deugdzaamheid) en goede wil (of welwillendheid). Een vergelijking van deze twee passages zal laten zien dat ze zich richten op twee verschillende soorten redevoeringen: het gerechtelijk pleidooi enerzijds, de politieke toespraak anderzijds.

Aristoteles schreef het invloedrijkste boek in de geschiedenis van het overtuigen

Fatsoen

In het eerste boek van de Retorica stelt Aristoteles dat we fatsoenlijke mensen eerder geloven dan anderen:

Overtuigen door middel van het karakter vindt plaats wanneer het betoog zo wordt ingekleed dat het de spreker als geloofwaardig voorstelt: fatsoenlijke mensen geloven we liever en eerder, met betrekking tot alle onderwerpen in het algemeen, maar helemaal in kwesties waarover geen exacte kennis mogelijk is en waar plaats is voor twijfel. Maar dit vertrouwen moet wel het gevolg zijn van de toespraak zelf, niet van een vooroordeel over de aard van de spreker.

(Aristoteles, Retorica 1.2, 1356a5-10)

Met ethos bedoelt Aristoteles niet het werkelijke karakter van de persoon die spreekt; het gaat uitsluitend om het karakter zoals het uit de redevoering naar voren komt. De invalide, die zijn recht op een toelage bepleitte, was in werkelijkheid misschien arrogant, of gierig, of asociaal: uit de redevoering van Lysias blijkt inderdaad dat de tegenpartij hem zo had voorgesteld. Maar het is de taak van de speechschrijver om de spreker, door middel van taal, als een fatsoenlijk mens te portretteren. Het Griekse woord dat hier als ‘fatsoen’ wordt vertaald (epieikeia) kan ook als redelijkheid of deugdzaamheid worden weergegeven. Het gaat om de morele kwaliteiten van de spreker, die natuurlijk vooral in de context van de rechtspraak van groot belang zijn. De aanklager vergroot immers zijn kansen wanneer hij kan laten zien dat de beklaagde zich niet altijd netjes heeft gedragen; de beklaagde daarentegen zal juist alles in het werk stellen om zich als een goede burger te presenteren.

Aristoteles duidt in deze passage niet op praktische intelligentie, een karaktereigenschap die hij elders wel noemt. De reden hiervoor is vermoedelijk dat vertoon van intelligentie in de rechtbank niet altijd in het voordeel van de spreker werkt. De cliënten van de speechschrijver Lysias presenteren zich doorgaans dan ook als eenvoudige lieden, die niet veel verstand hebben van recht en retorica. Wie te slim overkomt, is verdacht, want de jury zit niet te wachten op spitsvondigheden; iemand die slim redeneert, zou ook weleens een misdaad handig kunnen verdoezelen.

Aristoteles concludeert dat karakter – ‘mag je haast wel zeggen’ – het doorslaggevende overtuigingsmiddel is (Retorica 1.2, 1356a12-13). Dit oordeel is tegelijkertijd stevig en genuanceerd. Stevig is het omdat Aristoteles hier kritiek uit op zijn voorgangers, schrijvers van handboeken, die het cruciale belang van overtuiging door middel van karakter niet hadden ingezien. De woorden ‘mag je haast wel zeggen’ nuanceren het oordeel enigszins: uiteindelijk vindt Aristoteles de argumentatie toch het allerbelangrijkst, en aan de logos wijdt hij dan ook het grootste deel van de Retorica. Maar zelfs een perfect sluitende bewijsvoering valt volledig in het water als de spreker niet geloofwaardig overkomt.

Gezond verstand, voortreffelijkheid en goede wil

In boek 2 van de Retorica zegt Aristoteles dat drie eigenschappen de geloofwaardigheid van de spreker vergroten:

Wat de sprekers zelf betreft zijn er drie factoren die hun geloofwaardigheid bevorderen, want er zijn ook drie eigenschappen die ons los van de eigenlijke bewijsvoering vertrouwen inboezemen. Dit zijn gezond verstand, voortreffelijkheid van karakter en goede wil. Sprekers gaan de mist in met betrekking tot wat ze zeggen of adviseren wanneer ze in al deze eigenschappen of in een of twee ervan in gebreke blijven: ofwel ze houden er door onverstand verkeerde denkbeelden op na; of hun opvattingen zijn juist maar ze zeggen uit slechtheid niet wat ze denken; of ze zijn zowel verstandig als fatsoenlijk maar het ontbreekt hun aan goede wil, waardoor het kan gebeuren dat ze weten wat de beste oplossing is maar niet bereid zijn haar aan te bevelen. Andere mogelijkheden zijn er niet. Het kan dus niet anders of de spreker die over deze eigenschappen lijkt te beschikken boezemt zijn toehoorders vertrouwen in.

(Aristoteles, Retorica 2.1, 1378a6-17)

Waar Aristoteles in boek 1 benadrukte dat sprekers zich fatsoenlijk moeten presenteren, stelt hij in boek 2 drie eisen aan hun karakter: ze moeten gezond verstand (praktische intelligentie), voortreffelijkheid (deugdzaamheid) en goede wil (welwillendheid) tonen. Hoe kunnen we het verschil tussen de twee passages verklaren? Dat fatsoen (epieikeia) en voortreffelijkheid (aretê) ongeveer op hetzelfde neerkomen, blijkt uit het feit dat Aristoteles ook in de tweede passage het woord ‘fatsoenlijk’ gebruikt. Aan deze morele kwaliteit voegt hij nu intellectuele en sociale eigenschappen toe: de spreker moet een bepaalde praktische intelligentie vertonen en hij moet laten zien dat hij het beste voorheeft met de gemeenschap die hij toespreekt.

Aristoteles denkt hier niet aan een gerechtelijk pleidooi, maar aan een politieke redevoering, waarin de spreker zijn stadgenoten adviseert om bijvoorbeeld oorlog te voeren of juist vrede te sluiten. In een dergelijke context is het natuurlijk niet genoeg dat de spreker fatsoenlijk is; hij moet liefst ook iets begrijpen van de complexiteit van grote politieke vraagstukken, en hij moet ook de beste resultaten willen bereiken voor zijn medeburgers. Wederom is het niet relevant of de spreker werkelijk verstandig, voortreffelijk en welwillend is; het gaat erom of hij over deze eigenschappen ‘lijkt te beschikken’. De morele, sociale en intellectuele eigenschappen van de spreker blijken niet alleen uit de inhoud van zijn redevoering, maar ook uit de woordkeuze, de stijl en de structuur van het betoog, en liefst ook uit zijn stemgebruik en handgebaren. Zo’n spreker is geloofwaardig en boezemt vertrouwen in.

Overtuigen met karakter

Aristoteles maakt in de Retorica dus onderscheid tussen het gerechtelijk pleidooi, waarin de spreker zich vooral fatsoenlijk moet presenteren, en de politieke rede, waarin hij daarnaast ook welwillend en verstandig moet overkomen: politici moeten hun publiek laten merken dat ze weten waarover ze spreken en dat ze opkomen voor het belang van de samenleving. Natuurlijk geldt dit laatste ook wel voor sprekers in juridische processen met een politieke dimensie: de scheidslijn tussen gerechtelijke en politieke pleidooien is soms dun. Maar voor alle sprekers is karakter een onmisbaar overtuigingsmiddel. Lysias begreep dat natuurlijk toen hij zijn rede voor een invalide burger schreef; Aristoteles legde het uit in zijn Retorica; en van de Oudheid tot de eenentwintigste eeuw hebben sprekers hun publiek steeds weer met karakter overtuigd.

Verder lezen:

Braet, A. 2006. ‘Geen been om op te staan? Een alternatieve Aristotelische lezing van Lysias’ Invalidenrede’, in: Lampas 39, pp. 193-210.

Dit artikel interpreteert Lysias’ redevoering 24 vanuit Aristotelisch perspectief.

Fortenbaugh, W.W. 1996. ‘Aristotle’s Accounts of Persuasion through Character’, in: C.L. Johnstone (red.), Theory, Text, Context. Issues in Greek Rhetoric and Oratory. Albany, NY, pp. 147-168.

Fortenbaugh geeft een heldere analyse van Aristoteles’ opvattingen over ethos als overtuigingsmiddel.

Huys, M. 2004. Aristoteles, Retorica. Vertaald, ingeleid en van aantekeningen voorzien door Marc Huys. Groningen: Historische Uitgeverij.

Een toegankelijke Nederlandse vertaling van Aristoteles’ Retorica; passages hieruit zijn gebruikt en aangepast in dit artikel.

Een betrouwbare vrouw

Ineke Sluiter

Je ‘ethos’ is ‘hoe je overkomt’. Het is een van de drie voornaamste retorische middelen om anderen te beïnvloeden. Net zo belangrijk als je argumenten of de emotionele effecten van je optreden. Aristoteles ontleende zijn ideeën over ethos aan de retorische praktijk van zijn tijd. Dat wil zeggen dat hij analyseerde wat effectief was in politieke redevoeringen voor de volksvergadering en in speeches in rechtszaken. Allebei contexten waarin vrouwen geen rol speelden. Aristoteles’ Retorica is dan ook een boek voor en over mannen.

Klassiek ethos: een mannending?

Aristoteles’ blinde vlek is extra betreurenswaardig omdat er waarachtig toch voldoende te zeggen valt over het retorische optreden van vrouwen. Dat vrouwen juist met ethos in de problemen kunnen komen bleek de afgelopen jaren misschien het scherpst en schrijnendst in het geval van Hillary Clinton. Zij had namelijk een groot retorisch nadeel ten opzichte van haar tegenstander, en dat nadeel zat ’m specifiek in ethos. Dat heeft alles te maken met rollen in de maatschappij. Veel daarvan hebben tot op de dag van vandaag een belangrijke gendercomponent. Het is zeker zo dat mannen én vrouwen die rollen kunnen vervullen, maar je creëert de minste wrijving als er niet te veel tegen onze (vaak onbewuste) verwachtingen wordt ingegaan. Als je een bepaalde rol ambieert, breng je het krachtigste retorische effect op je toeschouwers teweeg als er congruentie is tussen het gender-aspect van die rol en je biologische geslacht. Politieke competentie, leiderschap, redeneren op basis van algemeenheden en statistische informatie: dat zijn zaken die vanouds meer met de mannelijke dan de vrouwelijke genderrol geassocieerd worden. Zorg voor familie en kinderen, het delen van persoonlijke informatie, redeneren op basis van concrete voorbeelden: dat congrueert met onze ideeën van vrouwelijkheid.

Twitterbio van Hillary Clinton

Hillary’s retorische ‘double bind’

Hillary Clinton stelde zich in 2008 voor het eerst kandidaat voor het presidentschap van de Verenigde Staten met een speech waarin ze het belang van vrouwen en kinderen benoemde. In latere speeches benadrukte ze onder meer dat ze grootmoeder is. Dat waren momenten waarop genderrol en retorisch optreden goed met elkaar leken te kloppen – maar er zat wel een zekere discrepantie tussen die zelfpresentatie en het ambt van president van de Verenigde Staten, en we zaten nu eenmaal in de verkiezingsretorica. De ‘double bind’ (‘je kunt niet winnen’) van Clinton bestond er dus uit dat elke keer als ze zich als vrouw presenteerde, dat ‘ethos’ botste met het bestaande beeld van een president. Maar telkens als ze zich als een stevige en competente leider opstelde, dreigde er een gebrek aan congruentie met haar vrouw-zijn. Voor vrouwen is de grootste uitdaging van hun retorische ethos dat een ‘geloofwaardige’ vrouw niet per se hetzelfde is als een ‘betrouwbare’ vrouw. Geloofwaardig ben je als de inhoud van je woorden en de context naadloos passen bij de verwachtingen, inclusief de genderverwachtingen, van je publiek. Idealiter combineer je dan geloofwaardigheid en ‘goed overkomen’. Maar je kunt heel goed geloofwaardig zijn als vrouw, maar daarmee nog niet ‘betrouwbaar’, ‘vertrouwenwekkend’, als de toekomstige president van de Verenigde Staten.

Vrouwen in de Griekse tragedie

Waar had Aristoteles moeten zoeken naar voorbeelden van vrouwelijke retorica? Daar bestaat een uitermate sterke bron voor: het Atheense drama. Op het toneel sprak immers iedereen: mannen en vrouwen, leiders en ondergeschikten. Vooral de tragediedichter Euripides stond erom bekend dat hij iedereen maar aan het woord liet (‘ja, dat is democratisch’, laat een komediedichter hem zeggen – en daar is zeker om gelachen!).

Er is één stuk dat zich wel in het bijzonder leent om vrouwelijke retorica te illustreren: Euripides’ tragedie Trojaanse vrouwen (415 v.Chr.). De situatie is treurig. Troje is gevallen, alle Trojaanse mannen zijn dood en de vrouwen van Troje wachten op de beslissing over hun lot. Hecuba, de koningin, domineert het stuk en probeert het lot van de jongere vrouwen voor zover ze kan positief te beïnvloeden. Drie van hen worden ten tonele gevoerd: Cassandra, Andromache en Helena. Cassandra is Hecuba’s oudste dochter, nooit getrouwd, wel in de #MeToo-categorie van Griekse vrouwen die met indringende avances van goden te maken hadden gekregen. In haar geval was het Apollo, die haar profetische gaven had verleend in ruil voor seksuele diensten. Toen zij zich toch verzette, zorgde hij er meteen voor dat niemand haar voorspellingen ooit zou geloven. Andromache is Hecuba’s schoondochter, de trouwe echtgenote van Hector en de moeder van het jonge prinsje Astyanax. En ten slotte zien we de Griekse Helena, ook een schoondochter van Hecuba. Zij was de mooiste vrouw ter wereld, en om haar was de hele Trojaanse oorlog begonnen.

De vrouwen fungeren als prototypes: Cassandra, de prototypische oudste zuster, die in andere eeuwen in het klooster was gegaan of hoogleraar was geworden, een beetje gek en in elk geval niet iemand die vrijwillig de normale en conventionele vrouwenrollen vervult. Helena, de prototypische femme fatale. Andromache, de traditionele huisvrouw. Hecuba is nog de meest merkwaardige: de noodlotsmoeder, die al haar kinderen kwijtraakt, en die volstrekt conventionele mannen-ideeën over wat vrouwen moeten doen retorisch naar haar hand weet te zetten en aanpast aan de noden van het moment. ‘Male-identified’ zouden wij dat misschien noemen. In elk geval is ze een krachtige vrouw. Maar de dagen van haar succes zijn voorbij.

In Trojaanse vrouwen krijgen de vrouwen via een heraut te horen wie bij welke Griek terecht zal komen. Alleen Menelaus komt langs om zijn wettige echtgenote Helena eigenhandig op te halen. Alle vrouwen spreken. Allemaal hebben ze een visie op hun leven en hun lot. Veel van hun speeches zitten retorisch prachtig in elkaar. En bij al het gebrek aan speelruimte dat deze vrouwen nog rest, proberen ze zin te geven aan hun bestaan en toch nog keuzes te maken. De drie jongere vrouwen, Cassandra, Andromache en Helena, doen dat stuk voor stuk door te reflecteren op hun traditionele rol als vrouwen: de keuzeruimte die ze hebben, heeft te maken met hun visie op mannen en het huwelijk. In al deze gevallen projecteren ze een ‘ethos’ dat congruent is met hun genderrollen, maar dat tegelijk een grote (en voor mannen ongetwijfeld schrikbarende) diversiteit demonstreert. Moeder Hecuba is een verhaal apart.

Vrouwenretorica

Cassandra, de profetes, weet uiteraard wat haar boven het hoofd hangt. Zij zal de prijs blijken te zijn van de opperbevelhebber van de Grieken, Agamemnon. Thuis wacht zijn vrouw, Clytaemnestra, die zowel haar echtgenoot als zijn prijsslavin Cassandra zal vermoorden. Ze weet het. Ze begint met een waanzinnige tirade waarin ze het idee omarmt dat haar ‘huwelijksfakkel’ een vernietigende vlam van moord en wraak voor de gesneuvelde Trojanen zal zijn: het huwelijk als wapen van de vrouw. Ze is ook nog in staat om in kalmere bewoordingen uit te leggen waarom de Trojanen beter af waren in deze oorlog dan de Grieken, maar ze eindigt toch weer met een beeld van haar triomfantelijke aankomst in de onderwereld, bij haar vader en broers, nadat ze haar wraak voltrokken heeft. Komt ze geloofwaardig over? Ja, totaal. Is haar angstaanjagende razernij met inzet van traditionele vrouwenrollen bruikbaar als je president wilt worden? Mwah.

Andromache is de volgende. Zij houdt haar zoontje, kroonprins Astyanax, in haar armen en zij is diep verbitterd. Anders dan Cassandra heeft zij zich altijd volledig geconformeerd aan wat van een goede vrouw verwacht werd. Ze bleef binnenshuis, er werden geen praatjes over haar verteld, ze was niet brutaal tegen haar man. En volgens haar komt het door die goede reputatie dat nu uitgerekend Neoptolemos haar wil hebben, de zoon van Achilles: en die had haar echtgenoot vermoord. Hecuba adviseert haar om gewoon ook bij deze nieuwe man zich goed te blijven gedragen. Is Andromache geloofwaardig? Ja. Presidentiële strategie? Nope.

En daar komt Menelaus zijn overspelige vrouw Helena ophalen, die bij de Trojaanse vrouwen werd vastgehouden. Hij zal haar straffen, zegt hij, maar Hecuba gelooft er niets van. En ze kon wel eens gelijk krijgen, want Helena gaat meteen in de aanval. Goed, maar mag Hecuba dan de andere kant van het verhaal uitleggen? Het mag en er volgt een zeer retorisch gestileerd debat, van beide zijden. Eerst Helena: volgens haar had iedereen schuld aan de Trojaanse oorlog, behalve zijzelf – zij was het passieve slachtoffer van de omstandigheden. Wie waren er dan verantwoordelijk? Allereerst Hecuba: als zij Paris niet gebaard had, de man die Helena uiteindelijk zou meenemen naar Troje, was er niets gebeurd. En neem het Paris-oordeel: de winst van Aphrodite was uiteindelijk goed voor alle Grieken, behalve voor Helena, want als een van de andere godinnen gewonnen had, waren de Grieken onder Trojaanse heerschappij gekomen. Menelaus is zelf ook verantwoordelijk: hij liet Paris alleen in zijn huis met Helena. En dat zij meeging kwam door de godin Aphrodite. Na de dood van Paris had zij natuurlijk terug moeten gaan naar de Grieken en dat had ze ook geprobeerd, beweert ze, maar ze kon niet ontsnappen. Geloofwaardig? Ja, in haar gladde onbetrouwbaarheid. Betrouwbaar? Absoluut niet. Presidentsmateriaal? Doodeng!

Hecuba: geloofwaardig maar te rationeel om indruk te maken

Hecuba, de oudere vrouw, moet antwoorden. Zij houdt een rationeel betoog waarin ze laat zien dat de mythische verhalen ongeloofwaardig zijn en dat ‘Aphrodite’ betekent dat Helena ‘gewoon’ ten prooi was geweest aan lust: verliefd op de mooie jongen Paris. Zij schildert een portret van Helena als een nare intrigante, die geen hulp of advies wilde en uit was op macht. Ook Helena’s brutaliteit om op dit moment zo gesoigneerd voor haar echtgenoot te verschijnen zonder een spoor van berouw bevalt Hecuba niet. Zij wil wraak: Menelaus moet Helena ter dood brengen. Het is een krachtig en scherp betoog, geloofwaardig ook, maar helaas gericht tot een weinig ontvankelijk publiek. Menelaus staat op dit punt vermoedelijk al starry-eyed naar zijn prachtige vrouw te kijken. ‘Ja’, zegt hij tegen Hecuba, ‘wij zijn het eens. Helena is schuldig, ze zal ter dood worden gebracht.’ Maar een korte smeekbede van zijn vrouw later zegt hij al dat hij haar mee gaat nemen naar Argos en dat zij dáár gestraft zal worden. Het publiek weet dan al: er gaat nooit meer iets van die straf terechtkomen.

Is Hecuba geloofwaardig? Ja, ze is van alle markten thuis, met meer vrouwelijke en meer mannelijke aspecten. Een moeder die alles verliest. Presidentsmateriaal? Mogelijk, maar wel van de categorie Clinton: uiteindelijk leveren alle verstandige woorden niets op, niet haar moederlijke adviezen, niet haar ‘mannelijke’ roep om bestraffing, helaas gericht tegen een andere vrouw. Volgens de mythe (niet in dit stuk) zal ze de Trojaanse grond nooit verlaten: ze verandert in een hond.

Wanneer wordt een vrouw president van de VS?

De conclusie van deze analyse is onontkoombaar. We kunnen argumenten, emoties én ethos inzetten. Maar die vallen allemaal pas dan het mooist op hun plaats als we eerst de stereotypen over genderrollen hebben bestreden. Vanaf dan kan een vrouw niet alleen geloofwaardig zijn, maar tegelijk ook vertrouwen wekken als presidentskandidaat. Toch nog met dank aan Aristoteles.

Verder lezen:

Kohrs Campbell, K. 1999. ‘The Rhetoric of Women’s Liberation. An Oxymoron’, in: Communication Studies 50.2, pp. 125-137.

De auteur beschrijft zes karakteristieken van ‘feminine style’: 1. persoonlijke toon; 2. onthullen van persoonlijke ervaringen; 3. inductief redeneren; 4. gebruik van anekdotes of voorbeelden als bewijsmateriaal; 5. uitnodigen tot participatie van het publiek; 6. creëren van identificatie tussen spreker en publiek. Als mannelijk ‘gegenderde’ karakteristieken gelden dan: 1. een onpersoonlijke, professionele toon; 2. gebruik van algemene/gedeelde kennis; 3. deductief redeneren; 4. het gebruik van statistiek/experts als bewijsmateriaal; 5. formelere relaties tussen spreker en publiek.

Vercoe, M., Gonzalez, R. en Reith Schroedel, J. 2014. ‘Hillary Rodham Clinton. A Case Study in the Rhetoric of Female Political Figures’, in: S. Thomas en C. Wilcox (red.), Women and Elective Office: Past, Present, and Future. Oxford: Oxford University Press.

Over charisma, retorica en genderverwachtingen.

Waarom werd Hillary Clinton geen president?

Jeroen Bons

Hillary Clinton leek de ideale kandidaat om de presidentsverkiezingen van 2016 in de Verenigde Staten te winnen. Als vrouw met politieke ervaring en met moderne emancipatorische en liberale ideeën ietwat links van het midden mocht zij erop rekenen het tij mee te hebben. Bovendien had zij de steun van haar populaire echtgenoot, de oud-president Bill Clinton. De overwinning leek haar niet te kunnen ontgaan. Maar het liep anders: te weinig kiezers spraken hun vertrouwen in haar uit en de verkiezingen heeft ze – nipt – verloren.

Hillary Clinton, de ideale presidentskandidaat, in 2008

Aantrekkelijkheid

Hoe kon dit gebeuren? Dat haar tegenstander Donald Trump de ideale presidentskandidaat was, kun je nauwelijks beweren. De verklaring voor deze onverwachte nederlaag moet bij haar zelf gezocht worden. Mijn stelling is dat Hillary Clintons ethos de beslissende factor in haar nadeel geweest is.

Erop wijzen dat Clinton een zwak ethos had, is niets nieuws: al tijdens de verkiezingscampagne waren er bezorgde stemmen uit het kamp van haar eigen Democratische Partij en onder haar aanhangers over de te geringe attractiviteit van hun kandidaat. Hier en daar werd ook Aristoteles’ begrip van ethos ter ondersteuning van deze bezorgde vaststelling aangevoerd. Opmerkelijk genoeg leek ook Clinton zelf zich bewust van dit retorische nadeel. In een toespraak voor de Democratische Partij op 28 juli 2016 geeft ze toe: ‘I get it that some people just don’t know what to make of me.’ (‘Ik snap dat er mensen zijn die niet weten wat ze aan me hebben.’)

Nu deed Clinton er alles aan om aan de Aristotelische criteria voor een effectief ethos te voldoen. Zij liet de gewenste kundigheid zien door zich te presenteren als ervaren politica. Uit haar engagement met het lot van vrouwen, gays, gekleurde medeburgers en andere minderheden bleek haar welwillendheid, en van haar oprechtheid en betrouwbaarheid maakte zij vooral een belangrijk thema om zich af te zetten tegen haar tegenstander Donald Trump. Al deze kwaliteiten maakten deel uit van haar toespraken en interviews: zij probeerde het gewenste ethos (het beeld van haar karakter) door haar logos (een beroep op redelijke argumenten) te realiseren. Je kunt als spreker ethos construeren, maar het blijft de vraag hoe dit ethos door de toehoorders als imago ontvangen wordt. En ook op het punt van pathos (het beroep op emotie) liep de zaak spaak.

Isocrates: ethos is reputatie

Het ethosbegrip van Aristoteles’ tijdgenoot en rivaal Isocrates van Athene (436-338 v.Chr.) kan in deze kwestie meer licht brengen. Isocrates stond aan het hoofd van een uiterst succesvol instituut voor scholing en vorming voor aspirant-politici, hoge militairen en wat men anachronistisch intellectuelen in het algemeen kan noemen. Het fundament van zijn programma, dat hij met de term philosophia aanduidde, was de retorica, aangevuld met een breed curriculum van literaire en historische onderwerpen. Het ging Isocrates om het cultiveren van intellectuele ontwikkeling (phronêsis) bij zijn studenten: daartoe dienden zij tot breed ontwikkelde mensen te worden opgeleid en zich tegelijkertijd de principes en methoden van het logisch denken en effectief argumenteren eigen te maken. De studenten leerden situaties en problemen te beoordelen, en de beste keus te maken uit talrijke mogelijke oplossingen.

Aangezien de alumni van Isocrates’ school vaak een leidinggevende positie in het openbare leven zouden vervullen, dienden zij in staat te zijn hun stad- en landgenoten te overtuigen van de juistheid en aantrekkelijkheid van hun voorstellen. Daarbij speelt de retorische vorming natuurlijk een beslissende rol. Net zoals Aristoteles wijst ook Isocrates erop dat een sterk retorisch ethos een cruciale voorwaarde is om het vertrouwen van toehoorders te winnen. Maar hij legt een andere nadruk. Bij Aristoteles gaat het vooral om het ethos zoals zich dat manifesteert door de woorden en argumenten (logos) van de spreker tijdens het betoog. Volgens Isocrates dient het sterke ethos van de spreker eigenlijk al aanwezig te zijn vóór het betoog: gezag en goede naam zijn een voorwaarde vooraf voor het succes van de spreker. In de woorden van Isocrates:

[…] de man die het voornemen heeft om mensen te overtuigen, zal scherp letten op zijn morele gehalte. Hij zal er alles aan willen doen om onder zijn medeburgers de meest achtenswaardige naam te verwerven. Het is immers een algemeen bekend feit dat woorden de indruk maken oprechter te zijn als ze klinken uit de mond van een man die erkenning geniet, dan wanneer iemand met een slechte naam ze uitspreekt. En ook winnen argumenten aan overtuigingskracht die steunen op de levenswandel van de spreker en die niet alleen maar woorden zijn. Dit betekent dat naarmate iemand sterker vervuld is van het verlangen om zijn toehoorders te overtuigen, hij zich er ook meer op zal toeleggen om een eerzaam man te zijn die aanzien geniet onder de burgers.

(Isocrates, Antidosis, 278)

Het gaat er volgens Isocrates dus om of een spreker bekend staat als een persoon voor wie men een zeker ontzag voelt en die men daarom respecteert en vertrouwt. De persoonlijke geschiedenis van de spreker is een cruciaal criterium. Wat is er bijvoorbeeld bekend bij de toehoorders over de levenswandel van de spreker? Wat is zijn staat van dienst? Geniet de spreker erkenning in de ogen van anderen?

Isocrates van Athene, tijdgenoot en rivaal van Aristoteles

Calculerende ambitie

Isocrates’ opvatting over ethos kan licht werpen op een aantal aspecten van Clintons waargenomen persoonlijkheid die naar mijn mening een belangrijk negatief effect hebben gehad op haar aantrekkelijkheid als presidentskandidaat. Allereerst is er haar politieke loopbaan en de calculerende ambitie waarmee zij haar tocht door de ambten heeft weten af te leggen. Haar gedrevenheid was zo sterk dat velen de indruk hadden dat ze ‘alles zou doen om te winnen’ (aldus een focusgroep van zwevende kiezers), en dat tastte haar imago aan. Dan werkte ook de keerzijde van haar lange ervaring als politica negatief uit. Zij was niet alleen ervaren, maar ook lange tijd een onderdeel van het politieke establishment, en daarmee in de ogen van velen besmet. Haar overwinning zou dan business as usual betekenen: een naadloze voortzetting van het beleid van haar voorganger Obama, wiens prestige en gezag bij vele Amerikanen sterk waren gedaald door zijn als zwak beoordeelde presidentschap. Als lid van de ‘kliek in Washington’ werd zij gerekend tot de klasse van politici die zelfzuchtig zijn en hun beloften niet nakomen, of zelfs ronduit leugenachtig zijn.

Clinton had te kampen met een trust deficit, en met een zwak ethos: ook haar optreden tijdens de campagne en haar toespraken (haar ethos-à-la-Aristoteles) konden dat niet meer goed maken. Tekenend is het rijtje woorden waarmee zij door leden van de bovengenoemde focusgroep werd gekarakteriseerd, nota bene in vergelijking met haar tegenstrever Trump: ‘untruthful, untrustworthy, slimy, a liar, deceitful’ (oneerlijk, onbetrouwbaar, glad, een leugenaar, misleidend).

Een voorbeeld uit de populaire cultuur kan mijn stelling illustreren. Nog in 2016 verscheen de film 13 Hours: The Secret Soldiers of Benghazi van regisseur Michael Bay. De film dramatiseert gebeurtenissen van 11 september 2012, toen islamistische militanten een zware aanval uitvoerden op een diplomatiek gebouwencomplex van de Verenigde Staten in Benghazi (Libië). Het complex werd slechts door weinig militairen beschermd en de aanval kostte onder anderen het leven aan VS-ambassadeur Chris Stevens. Een verzoek om bijstand werd vanuit het ministerie van Buitenlandse Zaken te Washington, waar Clinton minister was, niet gehonoreerd. Voor een onderzoekscommissie ontkende zij later dat zij op de hoogte was van de dreigende aanval, maar uit e-mailverkeer bleek dat zij er wel degelijk van wist. De film suggereert dat Clinton bij deze gelegenheid haar plicht verzuimd heeft en medeverantwoordelijk is voor de tragische afloop en de dood van Amerikaanse burgers. De zaak veroorzaakte een smet op haar blazoen en de Republikeinen hebben haar daarmee sindsdien steeds achtervolgd.

Vanuit het perspectief van Isocrates had Clinton dus met een zwak ethos, althans bij een groot aantal kiezers. Toch bleef zij op de ingeslagen weg doorgaan, zich presenterend als de ideale kandidaat voor een progressief presidentschap. Maar dat heeft haar en haar campagneteam blind gemaakt voor de onaantrekkelijkheid van haar ethos. Met deze houding riskeerde zij bovendien als arrogant over te komen, wat haar imago nog verder verslechterde.

Uiteindelijk bleek het bij de verkiezingsuitslag om een marginaal verschil te gaan. De kiezers in de VS hadden voor een moeilijke keus gestaan. Het lijkt erop dat net te veel kiezers door het zwakke ethos van Clinton uiteindelijk niet voor haar hebben gekozen. Zij heeft eerder de verkiezingen verloren dan dat Trump ze heeft gewonnen.

Tot slot een Latijns epigram van een anoniem gebleven auteur, dat de wanhoop van menig Amerikaans kiezer, geconfronteerd met twee onaantrekkelijke kandidaten, mooi typeert:

Trumpius exhilarat turbas, Hilarisque triumphat.

Scylla Charibdis adest! Ei mihi, quid faciam?

Vrij vertaald (met een poging woordspel en versritme te behouden):

Trump is voor velen hilarisch, en Hillary wil triomferen!

Ach, naar wie gaat nu mijn stem? Scylla of Charibdis?!

Verder lezen:

Bons, J. 2018. Isocrates, Monument van mijn denken. Inleiding, vertaling en nawoord door Jeroen Bons. Groningen: Historische Uitgeverij.

Een keus uit Isocrates’ werken en een bespreking van zijn retorische programma van scholing en vorming.

Jordan, J. en Rand, D. 2016. ‘Science Can Show Why Voters Don’t Trust Hillary Clinton’, in: Newsweek 27.7.2016 (http://www.newsweek.com/science-can-show-why-voters-dont-trust-hillary-clinton-484449).