Een Indische skyline

Indische organisaties in Nederland
tussen 1980 en 2010

Fridus Steijlen

AUP

Foto omslag: Fridus Steijlen, Stille tocht voor de ‘Indische Kwestie’, Den Haag 19 maart 2013

Ontwerp omslag: Suzan Beijer

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6298 700 5

e-ISBN 978 90 4853 842 3 (pdf)

e-ISBN 978 90 4854 158 4 (ePub)

NUR 740

Uitgeverij AUP is een imprint van Amsterdam University Press.

© F. Steijlen / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2018

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Inhoud

1. Een Indische skyline

2. De oorlog werkt door

3. Lobbyen voor erkenning

4. Indische cultuur als mengcultuur

5. Indisch in Indische media

6. Herdenken en de Indische geschiedenis

7. Jong en Indisch

8. Indisch en Indo’s in Indonesië

9. De Indische skyline opnieuw bekeken

Noten

Afkortingen

Literatuurlijst

Dankwoord

Index

1. Een Indische skyline

Dit boek gaat over Indische organisaties die tussen 1980 en 2010 actief waren in Nederland en van invloed waren op het beeld dat in die periode van Indisch Nederland bestond. Het gaat als het ware over de Indische skyline. Zoals de contouren van een skyline door gebouwen bepaald worden, zo bepaalden de Indische organisaties de contouren van Indisch Nederland. Door hun activiteiten, de discussies die werden gevoerd en de manier waarop zij naar buiten traden, bepaalden die Indische organisaties het beeld dat vervolgens over dat Indisch Nederland ontstond. Zij droegen uit welke betekenis Indisch had – bijvoorbeeld in krantenartikelen of met demonstraties in verband met aan de oorlog gerelateerde schadevergoedingsclaims, of omdat er een ‘Indisch Huis’ werd gesloten. Ook zag dat Nederlandse publiek de aankondigingen van pasar malams, en de banieren en tenten van de jaarlijkse Tong Tong Fair op het Malieveld in Den Haag. Wat het Nederlandse publiek zag, waren de contouren van met name de grotere organisaties, zoals Indische belangenbehartigers, Indische media en Indische cultuurondernemers.

Het beeld van Indisch Nederland dat in dit boek wordt geschetst, wordt echter niet alleen van buitenaf bekeken. Een belangrijke basis voor deze studie vormen namelijk diverse interviews die tussen 2005 en 2009 werden afgenomen met mensen die actief waren in Indische organisaties.1 Dat gebeurde in het kader van het Indisch Knooppunt, een project dat door de Stichting Het Gebaar werd gesubsidieerd. Met Het Gebaar, zoals de verschillende regelingen uitgevoerd door de stichting werden aangeduid, wilde de Nederlandse regering aan het begin van deze eeuw een blijk van erkenning geven aan de slachtoffers van de zeer complexe oorlogssituatie in Indië, die ook nog eens kil waren ontvangen in Nederland. Naast individuele uitkeringen werden ook collectieve projecten gesubsidieerd, waaronder het Indisch Knooppunt.

De interviews hadden als thema waarom de geïnterviewden actief waren in Indische organisaties, en wat zij ermee wilden bereiken. Oorspronkelijk was het idee om, met deze interviews als uitgangspunt, een historiografie van Indische organisaties te schrijven, maar dat bleek minder gemakkelijk dan gedacht. Een inventarisatie van de historicus Ulbe Bosma leverde 338 Indische organisaties op die sinds de jaren vijftig hadden bestaan,2 uiteenlopend van verenigingen die zich vooral toelegden op het organiseren van reünies of gezellige avonden, tot organisaties die opkwamen voor de belangen van specifieke groepen of zich richtten op het uitdragen van de Indische cultuur. Het was onmogelijk om een complete geschiedenis van zo’n grote hoeveelheid organisaties te schrijven. Door de interviews van het Indisch Knooppunt als uitgangspunt te nemen, concentreert dit boek zich op de periode waarin de meeste geïnterviewden actief waren: 1980 tot 2010.

Kortom, dit boek gaat over wat in metaforische neonletters op de ‘gebouwen van Indische organisaties’ werd geschreven als gevolg van interne discussies en hun communicatie daarover naar buiten toe. Hoe zag het samenspel eruit tussen de verschillende organisaties, wat wilden zij zelf uitstralen en wat zag de buitenwereld? Wie deed mee in de organisaties en wat waren de spelregels? Wat was de invloed van overheidssubsidies? Welke conflicten deden zich voor bij het verstrekken van deze subsidies?

Dit is niet de eerste studie die over Indisch Nederland verschijnt. In het eerste decennium van deze eeuw verscheen al een reeks publicaties. Wat voegt dit boek toe aan eerdere studies? Tussen 2001 en 2004 verschenen de drie volumineuze resultaten van het onderzoeksprogramma ‘De Geschiedenis van Indische Nederlanders’.3 Deze serie was min of meer het resultaat van de wens van Indisch Nederland om zelf zijn geschiedenis te schrijven; in hoofdstuk 6 wordt hier verder op ingegaan. In de publicaties worden de grote lijnen van de Indische geschiedenis beschreven, vanaf de oud-koloniale tijd tot 1995. De nadruk ligt op de veranderende positie van Indische Nederlanders in de opeenvolgende perioden. Organisaties komen aan bod, maar de functies van verschillende Indische organisaties worden niet expliciet beschreven en vergeleken. Een Indische skyline; Indische organisaties 1980-2010 sluit wat periodisering aan op de publicatie van de historicus Wim Willems (2001), die over de migratie naar Nederland schreef. In zijn studie is echter weinig expliciete aandacht voor Indische organisaties; verreweg de meeste organisaties die in Een Indische skyline worden besproken komen niet aan de orde in de studie van Willems.

Een tweede relevante serie publicaties, die het licht zag tussen 2008 en 2010, was het resultaat van het onderzoeksprogramma ‘Bringing History Home’, waarin de geschiedenis van Indische Nederlanders in een breder, postkoloniaal perspectief werd geplaatst.4 Indische organisaties komen in deze publicaties uitdrukkelijk aan de orde, echter niet zo gedetailleerd als in mijn studie. De historicus Ulbe Bosma (2009) benaderde de organisaties vooral kwantitatief en schetste zo ontstaanspatronen en de rol die de organisaties speelden in integratieprocessen. Een Indische skyline is een kwalitatieve aanvulling op dit werk. Historicus Gert Oostindie (2010) vergeleek op zijn beurt hoe verschillende groepen postkoloniale migranten met hun geschiedenis omgingen, en hoe zij een plek in de Nederlandse samenleving verwierven. Indische Nederlanders en hun organisaties waren daar een onderdeel van. Ook op het werk van Oostindie is mijn studie een aanvulling, namelijk een verdere inkleuring van de Indische organisaties. Het meest sluit Een Indische skyline aan bij de studie van de antropologe Lizzy van Leeuwen (2008). Zij analyseerde ontwikkelingen en thema’s rond Indische cultuur en identiteit over een periode van zestig jaar. Een aantal processen en thema’s die zij beschreef, komen ook in mijn studie aan de orde, maar dan bekeken vanuit Indische organisaties en met oog voor wat die ontwikkelingen betekenden voor de contouren van Indisch Nederland. Een Indische skyline voegt in die zin een dimensie toe aan het werk van Van Leeuwen.

Het eerdergenoemde Het Gebaar resulteerde ook in een serie nieuwe publicaties. Naast de al genoemde individuele uitkeringen en de collectieve projecten werd ook een zogeheten Breed Historisch Onderzoek uitgevoerd door het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD). Zowel het NIOD-onderzoek als de projectsubsidies resulteerden in de nodige publicaties waarin Indisch Nederland centraal stond.5 Twee publicaties van het Breed Historisch Onderzoek die betrekking hadden op de manier waarop de Nederlandse overheid de oorlogsschade afhandelde, komen later uitgebreid aan de orde. Veel andere publicaties die werden gerealiseerd door Het Gebaar waren vooral beschrijvend van aard. Een van die uitzonderingen was de wetenschappelijke studie van Marlene de Vries Indisch is een gevoel (2009). Haar studie gaat over de intergenerationele overdracht van wat Indisch zou zijn. Een Indische skyline bekijkt dit fenomeen vanuit een institutioneel perspectief. Als laatste moet nog Bitterzoet Indië van cultuurwetenschapper Pamela Pattynama (2014) worden genoemd. Met dit boek nam Pattynama afscheid als bijzonder hoogleraar koloniale literatuur- en cultuurgeschiedenis. In Bitterzoet Indië beschreef zij hoe Indië al dan niet voortleefde in films, foto’s en literatuur. De door haar beschreven culturele en literaire werken en de discussies daarover vormen als het ware het decor voor Een Indische skyline.

Wie of wat is ‘Indisch Nederland’

In deze studie gebruik ik de term ‘Indisch Nederland’ en niet ‘Indische gemeenschap’. De reden is dat er onder de achterbannen van de Indische organisaties grote etnische en historische verschillen bestonden en bestaan. De groep die hier onder ‘Indisch Nederland’ wordt begrepen, was zo gemêleerd dat het te simpel is om van één gemeenschap te spreken. Willems (2001) sprak van een Indische lotsgemeenschap, waarmee hij de nadruk legde op de gedeelde ervaringen van mensen met een Indisch verleden. Hij wees erop dat die gedeelde ervaring in Indië een belangrijke rol speelde in de vorming van een Indisch groepsbewustzijn.6 Hoewel lotsgemeenschap een interessante term is, is deze aanduiding voor deze studie minder geschikt omdat zij te veel nadruk legt op de gedeelde ervaring, terwijl juist de verschillen in ervaring aanleiding waren om eigen organisaties op te zetten.

Verschillen in ervaringen en afkomst zorgden binnen de Indische groep voor de vorming van subgroepen. Een van de belangrijkste verschillen was het verschil tussen ‘totoks’ en Indo’s, of Indo-Europeanen. De Indo-Europeaan had een etnisch gemengde achtergrond en Europese en Indonesische (en/of Chinese) voorouders. De totok had alleen Europese voorouders, ook al hadden die meerdere generaties in Indië gewoond. Het waren meestal de Europeanen die tot de top van de koloniale elite behoorden; toegang tot die top was slechts voor een kleine groep Indo’s weggelegd. In de periode 1980-2010 waren de verhoudingen uit de koloniale tijd nog steeds voelbaar in de relatie tussen totoks en Indo’s.

De sociale verhoudingen uit de koloniale samenleving kregen een extra lading tijdens de Japanse bezetting en de daaropvolgende Indonesische revolutie. Tijdens de Japanse bezetting werden de meeste Europeanen geïnterneerd. Japan anticipeerde erop dat de Indo’s zouden kiezen voor hun Aziatische achtergrond en dus loyaal aan Japan zouden zijn. Een grote groep Indo’s werd daarom niet geïnterneerd. De druk op hen om zich loyaler tegenover de Japanners op te stellen werd steeds groter. Na de Japanse capitulatie en het uitbreken van de Indonesische vrijheidsstrijd in augustus 1945 werd de positie van de Indo’s op een andere manier problematisch. De Indonesische nationalisten beschouwden de Indo’s als Europeanen, en daarmee als tegenstanders van de Indonesische onafhankelijkheid. Velen werden toen slachtoffer van geweld van Indonesische zijde. Ook Europanen werden slachtoffer van het geweld van de Indonesische nationalisten, maar de oorlogservaringen van Indo’s en totoks liepen behoorlijk uit elkaar.

Binnen de Indo-Europese groep speelden in Indië etnische verschillen en verschillen tussen de sociaal-economische positie ook een rol. Er werd onderscheid gemaakt tussen de zogenaamde grote en kleine ‘boengs’ (boeng is een Indonesische term voor ‘oudere broer, kameraad’). Met de kleine boeng werd verwezen naar de armere en kwetsbare Indo. Ook later in Nederland speelden deze verschillen nog een rol.

Een onderscheid van een geheel andere orde was het verschil in de periode waarin, en reden waarom, Indische Nederlanders naar Nederland waren gekomen. Ellemers en Vaillant (1985) onderscheidden vijf migratiegolven, beginnend met de mensen die tussen 1945 en 1949 naar Nederland kwamen om te herstellen van de oorlogsverschrikkingen tijdens de Japanse bezetting en het begin van de Indonesische revolutie.7 In 1950 en 1951, kort na de soevereiniteitsoverdracht, volgde een tweede migratiegolf. Vooral oud-ambtenaren, militairen van het inmiddels opgeheven koloniale leger en Indo-Europeanen die geen toekomst in Indonesië zagen, migreerden naar Nederland. Tussen 1952 en 1957 waren het voornamelijk personen die niet eerder weg konden gaan vanwege hun financiële situatie, of omdat hun werkgever hen nog nodig had in Indonesië, die de oversteek maakten, evenals een grote groep Indo-Europeanen. Deze laatste groep had er in eerste instantie voor gekozen om in Indonesië te blijven, maar had daar ervaren dat de Indonesische samenleving steeds vijandiger tegenover Indo’s kwam te staan. Een nieuw exodus richting Nederland ontstond nadat de Indonesische president Soekarno in december 1957 verklaarde dat alle Nederlanders Indonesië dienden te verlaten, en Nederlandse bedrijven vervolgens werden genationaliseerd. Blijvende politieke spanningen in verband met Nederlands Nieuw-Guinea, dat buiten de dekolonisatie was gehouden terwijl Indonesië aanspraak maakte op dat deel van voormalig Nederlands-Indië, zorgden voor een blijvende stroom migranten richting Nederland. In 1962 en 1963 ontstond een laatste migratiegolf vanuit Nederlands Nieuw-Guinea als gevolg van de overdracht van het laatste koloniale grondgebied in Azië aan Indonesië. Vanaf 1964 bleef een kleine stroom migranten uit Indonesië naar Nederland komen.

Ongeveer 60% van de mensen die na de soevereiniteitsoverdracht naar Nederland kwamen, waren zogenaamde spijtoptanten: mensen die in eerste instantie kozen voor het Indonesische staatsburgerschap, maar daar spijt van kregen en hun vroegere Nederlanderschap terugvroegen. Na 1968 kwamen vooral Indonesiërs die om politieke redenen Indonesië verlieten naar Nederland. Al vanaf het begin migreerden Indische Nederlanders door naar de immigratielanden Australië, Verenigde Staten en Canada; een kleine groep reisde door naar Brazilië. De kansen om naar deze landen te migreren waren niet voor alle Indische Nederlanders hetzelfde. Omdat in de meeste landen een colour bar werd gehanteerd (officieel dan wel onofficieel) was doormigratie voor Indo-Europeanen moeilijker dan voor totoks.8

Naast de verschillen in oorlogs- en migratie-ervaring deelden de mensen die ik in dit boek tot Indisch Nederland reken ook enkele ervaringen. Om te beginnen was er de relatie met Indië, waar hun (groot)ouders of zijzelf hadden gewoond. Veel Indische Nederlanders van de eerste generatie deelden ook dat zij zich in Nederland ‘niet welkom’ en onbegrepen voelden. Deze gedeelde ‘Indië-ervaring’ was evident voor de eerste generatie, voor hen die zelf in Indië hadden geleefd. Genuanceerder lag dat voor hun kinderen. Voor hen liepen de ervaringen en de betekenis van de gedeelde Indische geschiedenis uit elkaar, mede omdat veel Indische Nederlanders met Nederlanders huwden. De kinderen hadden geen eigen Indië-ervaring; voor hen waren familiegeschiedenissen relevant. Een Indië-connectie was makkelijker te leggen als ergens in de stamboom familieleden met Indonesische wortels aan te wijzen waren. Voor kinderen van Indo-Europeanen speelde hun Indische identiteit sterker dan voor kinderen van totoks, ook al hadden hun voorouders generaties lang in Indië gewoond. Zij konden bovendien makkelijker opgaan in de Nederlandse samenleving.

In de schaduw van Indisch Nederland speelden nog twee groepen een rol als potentiële achterban of als deelnemer aan Indische organisaties. Dat waren de Nederlandse Indiëveteranen, die tussen 1945 en 1949 als militair naar Indonesië waren uitgezonden, en de Molukkers.

Het grootste deel van de Molukkers kwam in 1951 naar Nederland. Het betrof een groep ex-KNIL-militairen en hun gezinnen – in totaal 12.500 personen. Zij kwamen naar Nederland omdat hun demobilisatie uit het KNIL doorkruist werd door de proclamatie, in 1950, van de Republik Maluku Selatan (RMS, Vrije Zuid-Molukse Republiek) op de Molukken. Omdat Nederland verantwoordelijk was voor de Molukse KNIL-militairen die tijdens de RMS-proclamatie nog niet uit het KNIL waren afgevloeid, en er geen overeenstemming kon worden bereikt over waar en hoe ze dan wel konden afvloeien, werden ze naar Nederland gebracht. Het idee was dat hun verblijf tijdelijk zou zijn; daarom werden deze Molukkers eerst in aparte woonoorden en later in woonwijken gehuisvest. Uiteindelijk bleek hun verblijf permanent te zijn.9 Omdat deze Molukkers ook uit Indië kwamen, en in een aantal opzichten vergelijkbare ervaringen hadden als de Indische Nederlanders, werden ze in de periode die in dit boek centraal staat door enkele Indische organisaties ontdekt als een nieuwe doelgroep. Om twee redenen worden de KNIL-militairen, Molukkers die dienden bij de marine en hun nazaten in deze studie niet tot Indisch Nederland gerekend.10 Ten eerste omdat hun migratiegeschiedenis heel anders was dan die van de Indische Nederlanders, zowel de Indo-Europeanen als de totoks. En ten tweede omdat de meeste Indische organisaties hen op zijn hoogst slechts gedeeltelijk als doelgroep beschouwden; waar organisaties dat wel deden, werden Molukkers gezien als een aparte doelgroep. Individuele Molukkers die al in Indië deel uitmaakten van de koloniale elite en in de jaren vijftig samen met de Indische Nederlanders naar Nederland kwamen, worden uiteraard wel tot Indisch Nederland gerekend.

De tweede groep die zich op de achtergrond soms verbonden voelde met Indisch Nederland bestond uit Indiëveteranen. Tussen 1945 en 1949 werden circa 130.000 militairen vanuit Nederland naar Indië gestuurd. Dit waren eerst oorlogsvrijwilligers die zich hadden gemeld om Nederland van de Duitsers te bevrijden maar vervolgens werden uitgezonden om de ‘rust en orde’ in Indië te herstellen. Later werden ook Nederlandse dienstplichtigen naar Indië gestuurd. Hoewel het al snel duidelijk was dat van herstel van de koloniale macht geen sprake meer kon zijn, werden in 1947 en 1948 twee militaire acties uitgevoerd. De periode in Indië was voor de meeste uitgezonden militairen een ingrijpende ervaring, die hen met Indonesië verbond. Het maakte hen daarmee partij in de discussies over de ‘Indische geschiedenis’, met name als het ging over de dekolonisatie.11

De opzet van dit boek

In de volgende hoofdstukken wordt de ‘Indische skyline’ beschreven zoals die zich tussen grofweg 1980 en 2010 aftekende. Het is een blik van buitenaf, waarbij de keuze is gemaakt om organisaties uit te lichten die een belangrijke rol speelden, en dus het meest ‘contour’ gaven aan de skyline. Door te focussen op organisaties die een beeld schetsten naar de buitenwereld (naar ‘niet-Indisch Nederland’) toe, komen meerdere organisaties niet aan bod. De Indische verzorgingstehuizen voor Indische (en Molukse) ouderen, de koempoelans (bijeenkomsten waar Indische Nederlanders elkaar ontmoetten) en de reünies van scholen uit Indië of van interneringskampen blijven bijvoorbeeld buiten beschouwing. Zij waren minder bepalend voor de skyline van Indisch Nederland.

De opzet van dit boek ziet er als volgt uit. In het volgende – tweede – hoofdstuk staan de organisaties centraal die begin jaren tachtig werden opgericht voor en door mensen die de oorlog als kind hadden meegemaakt of die direct na de oorlog waren geboren. Duidelijk wordt hoe verschillen tussen oorlogservaringen leidend zijn voor de manier van organiseren, en hoe die onderlinge verschillen samenwerking bemoeilijken. Het scherpst zijn de tegenstellingen waar deze verschillen in oorlogservaring samenvallen met etnische verschillen, zoals het geval is in de relatie tussen Indo’s en totoks; of als het gaat om kinderen van Japanse vaders. Dat psychische problemen die te maken hadden met oorlogservaring centraal stonden in de organisaties zorgde voor een sterke beeldvorming van Indische Nederlanders als slachtoffers.

In het derde hoofdstuk verplaatst de aandacht zich naar belangenbehartiging vanuit Indisch Nederland. Begin jaren negentig ontstond het Indisch Platform (IP) als ‘Indisch inspraakorgaan’ voor de Nederlandse overheid. Besproken wordt hoe met het IP een langgekoesterde wens van Indisch Nederland om inspraak te krijgen in vervulling ging op het moment dat de Nederlandse overheid daar ook behoefte aan kreeg. Aan de orde komt ook hoe, na enkele successen rond de eeuwwisseling, het IP weer op een zijspoor kwam te staan toen de urgentie voor Indische inspraak bij de overheid verdween. Ook bij het IP gingen veel van de discussies over oorlogsgerelateerde kwesties: met name materiële genoegdoening en erkenning van oorlogsschade en -slachtofferschap.

Als tegenwicht voor de focus op oorlog komen in het vierde hoofdstuk de cultuurondernemers aan bod. Zij dragen bij tot een ander, minder beladen beeld van Indisch Nederland. Besproken wordt waarom Indische Nederlanders organisaties opzetten die zich bezighouden met Indische cultuur, en wat die Indische cultuur volgens hen inhoudt. Slechts enkele organisaties gaan voor hun interpretatie van wat Indisch is op zoek naar nieuwe impulsen; de meeste organisaties herhalen wat anderen al doen. Indische identiteit of cultuur zoals deze door de culturele organisaties wordt uitgedragen, heeft een sterke nostalgische dimensie, en heeft vooral betrekking op Indo-Europeanen.

In het vijfde hoofdstuk wordt, in het verlengde van mijn discussie over de rol van cultuurondernemers, gekeken naar de rol die Indische media spelen in het formuleren en uitdragen van een Indische identiteit. De belangrijkste cultuurondernemer, de Tong Tong Fair, en het grootste Indische tijdschrift, Moesson, komen voort uit dezelfde Tong Tong-beweging van de jaren vijftig. Dit hoofdstuk wordt daarom in belangrijke mate gedragen door een beschrijving van het blad Moesson. De geschiedenis van het blad laat zien dat het begrip ‘Indisch’ tot begin jaren tachtig vooral werd uitgelegd in termen van koloniale nostalgie; later groeide het tijdschrift uit tot een Indisch medium dat vooral ‘inclusief’ werd.

In de eerste vijf hoofdstukken zal op meerdere plaatsen iets gezegd worden over de ambivalente relatie tussen Indisch Nederland en Nederland, en over de manier waarop de Indische geschiedenis in Nederland verteld wordt. In het zesde hoofdstuk staat die Indische geschiedenis centraal. In dit hoofdstuk gaat het over twee soorten organisaties: organisaties die de bestaande geschiedschrijving bekritiseren en vinden dat Indisch Nederland zijn geschiedenis het beste zelf kan verwoorden, en organisaties die zich bezighouden met het herdenken van de oorlog en met de Indische Huizen die werden opgericht als herinneringscentra. Opnieuw gaat het om een ‘strijd om erkenning’.

Tussen 1980 en 2010 werden meerdere organisaties opgericht die zich speciaal op ‘Indische jongeren’ richtten. Met name de Indische jongerenorganisaties die rond de eeuwwisseling ontstonden, zochten naar een andere invulling van het begrip ‘Indisch’ dan de gevestigde Indische organisaties. Over deze Indische jongerenorganisaties gaat hoofdstuk 7. Dit hoofdstuk maakt duidelijk dat politieke of ideologische overwegingen om naar een ‘ander Indisch geluid’ te zoeken, waarvan sprake was in de jaren tachtig, in het begin van deze eeuw geen bestaansrecht meer hadden. De zoektochten naar wat men onder ‘Indisch’ zou kunnen verstaan zijn steeds vrijblijvender geworden.

In het achtste hoofdstuk komen initiatieven aan de orde die bruggen slaan naar Indo-Europeanen die in Indonesië wonen. Niet iedereen die naar Nederland wilde komen, is daarin geslaagd, en al vanaf de jaren vijftig werd vanuit Nederland materiële steun gegeven aan de ‘achtergebleven Indo’s’. Deze groep, de zogeheten warga negara’s, figureren in een aantal discussies tussen het IP en de Nederlandse regering, met name waar het gaat om genoegdoening. De organisaties die materiële steun aan Indo-Europeanen in Indonesië verlenen, horen daarom ook thuis in een verhaal over de contouren van Indisch Nederland. Uit dit hoofdstuk zal duidelijk worden dat in die relatie de oude, koloniale relaties nog voortduren.

In het laatste, concluderende hoofdstuk worden de lijnen uit de verschillende hoofdstukken bij elkaar getrokken. Bekeken zal worden welke keuzes om welke redenen zijn gemaakt, en wat dat betekende voor de beeldvorming over Indisch Nederland. De samenhang tussen de Indische thema’s die door de uiteenlopende organisaties werden uitgedragen vormt de Indische skyline: de contouren van Indisch Nederland zoals die zich tussen 1980 en 2010 aftekenden. Omdat een deel van de besproken organisaties inmiddels niet meer bestaat, eindigen de conclusies met een korte vooruitblik naar veranderingen in de contouren van Indisch Nederland.

2. De oorlog werkt door

In de jaren tachtig werden opvallend veel Indische organisaties opgericht die zich richtten op mensen die als kind de oorlog in Indië hadden meegemaakt, of vlak daarna waren geboren. Maar liefst 37 van de 43 Indische organisaties die volgens Bosma na 1979 werden opgericht, hielden verband met de oorlog en het verwerken van die oorlog.1 Deze organisaties hielden zich bezig met het oprichten of onderhouden van monumenten, met een gedeelde Japanse kampgeschiedenis of met oorlogstrauma’s. Een groot deel van deze organisaties waren zogeheten zelforganisaties: organisaties die voor en door de doelgroep zelf werden opgezet. Binnen deze organisaties werd strijd gevoerd over wie er wel en wie er niet bij hoorde – het ging dus over processen van in- en uitsluiting.

Over deze zelforganisaties, voor en door mensen die op enigerlei wijze claimden door de oorlog trauma’s te hebben opgelopen, gaat dit hoofdstuk. Wat bewoog hen om zich te organiseren en hoe deden ze dat? Waarom was het moeilijk binnen een organisatie samen te werken, en wat waren de lijnen waarlangs processen van in- en uitsluiting verliepen? Hoe droegen deze zelforganisaties hun Indisch-zijn uit?

Naast de zelforganisaties bood tussen 1980 en 2010 ook Pelita hulp aan oorlogsslachtoffers. Pelita was in 1947 opgericht om materiële hulp te verschaffen aan (Indische) Nederlanders die uit Indië kwamen en in Nederland moesten worden opgevangen. De opdracht voor Pelita veranderde door de jaren heen. Pelita was na de oorlog opgericht om de slachtoffers uit Indië tijdelijk bij te staan, maar op het moment dat de organisatie zichzelf wilde opheffen, werd zij door de overheid ingeschakeld ter ondersteuning van uitkeringsmaatregelingen voor een veel bredere groep. In toenemende mate moest Pelita zich ook bekommeren om de Indo-Europeanen. De vraag die in dit hoofdstuk aan bod komt, is hoe Pelita omging met die veranderingen.

Met lotgenoten in kongsi’s

Een van de aanleidingen voor het ontstaan van zelforganisaties voor en door kinderen uit de oorlog was de discussie van begin jaren tachtig over de vraag of mensen die de oorlog als kind hadden meegemaakt daar op latere leeftijd last van konden hebben. Dat gold zowel voor de oorlog in Europa als die in Azië. Deze discussie volgde al snel nadat in de jaren zeventig, met de erkenning van het posttraumatisch stresssyndroom, was onderkend dat oorlogen ook op langere termijn voor psychische en somatische klachten konden zorgen.2 In 1981 verscheen in het Maandblad geestelijke volksgezondheid een biografisch artikel van E. de Kruijf, die als kind in een Japans kamp had gezeten. Zij vroeg zich af waarom mensen wel begrip hadden voor mishandelde kinderen, maar er niet voor openstonden dat een kind dat tijdens de oorlog was geïnterneerd daar last van had.3 Twee nummers later werd de auteur door Fred Lanzing verweten dat zij overdreef met haar verhaal, en een vals beeld van het leven in de kampen had gegeven.4 De Kruijf antwoorde op die kritiek met verbazing: Lanzing was immers een lotgenoot; waarom ontzegde hij haar het recht om haar verhaal te vertellen, vroeg zij zich af.5 Lanzing en De Kruijf waren lotgenoten, maar elk met een andere ervaring: De Kruijf was twee jaar toen ze werd geïnterneerd, terwijl Lanzing negen jaar was; beiden hadden het kamp anders ervaren. Een jaar eerder was een artikel verschenen van Marije en Paul Bekkering, een psychotherapeute en een huisarts, die de psychische en somatische klachten van kampkinderen op een rij zetten.6 Ook hun werd verweten dat ze een onjuiste voorstelling van zaken gaven. Publicist Rudy Kousbroek vroeg zich in NRC Handelsblad zelfs af of een ‘kampsyndroom’ wel een specifiek syndroom was.7 Kousbroek had zelf als kind ook in een Japans kamp gezeten en vond dat de anderen zich een ‘slachtofferrol’ aanmaten; hij ergerde zich daaraan. In 1985 publiceerden de Bekkerings opnieuw een artikel over de ervaringen van kampkinderen. Op basis van 57 patiëntendossiers plaatsten zij deze ervaringen binnen de context van de sequentiële traumatisering.8

Marjoke Verschoor, die als kind in een Japans kamp had gezeten, herkende zichzelf in deze artikelen. Zij had in het begin van de jaren tachtig na een medische ingreep ‘last van de oorlog’ gekregen: bepaalde nare beelden uit de oorlog kwamen na een narcose steeds terug. Verschoor nam na het lezen van het artikel van de Bekkerings contact op met Marije Bekkering, die ook een Indische achtergrond had. Samen begonnen ze praatgroepen, die ze ‘kongsi’s’ noemden. Daarmee refereerden ze aan de naam van samenwerkende groepjes vrouwen in de Japanse kampen. De vrouwen in de kampen hadden het woord op hun beurt ontleend aan de zakelijke, Chinese samenwerkingsverbanden die ze in Indië hadden leren kennen (het Maleise woord kongsi betekent ‘club’ of ‘vereniging’).9

Om lotgenoten te bereiken, zetten Marjoke Verschoor en Marije Bekkering een advertentie in het vrouwentijdschrift Opzij. Marjoke Verschoor:

De advertentie in Opzij was heel simpel: ‘Ik heb als kind in een Jappenkamp gezeten en wil daar met meerdere mensen over praten.’ Marije Bekkering en ik hebben daar onze namen onder gezet. Daar kwamen een stuk of acht vrouwen op af. Na ruim een jaar met elkaar gepraat te hebben, wilden een aantal ook zelf kongsi’s opzetten. Aan hen hebben we op een gegeven moment een training gegeven zodat zij ook weer kongsi’s konden begeleiden.10

Historica Esther Captain wees al op feministische motieven in de bewustwording van Marjoke Verschoor. Captain refereerde daarbij aan artikelen in Opzij die Verschoor hadden geïnspireerd.11 De invloed van de vrouwenbeweging op Verschoor was echter veel sterker dan dat. Verschoor volgde in de eerste jaren van de kongsibeweging opleidingen binnen het sociaal-cultureel en vrouwenwelzijnswerk, en ze was jarenlang emancipatiewerker bij Vrouwen in de Overgang (VIDO).12 In de trainingen van de begeleidsters werden ook technieken gebruikt die de vrouwen hadden geleerd in zogenaamde FORT-groepen (Feministische Oefengroepen Radicale Therapie).13 Verschoors ervaring in die vrouwenbeweging werkte door in de voorzichtige opbouw van de kongsibeweging. Bij de eerste groepen werden alleen vrouwen toegelaten:

We kregen telefoontjes van mannen die vroegen waarom het alleen voor vrouwen was, en niet voor de jongens van toen. Dat was omdat ik het gevoel had dat ik het eerst met een groep vrouwen moest kunnen bespreken voordat ik verder kon.14

Ook kongsi’s met alleen vrouwen werden selectief opgebouwd. Groepen waarin lotgenoten met te uiteenlopende ervaringen bij elkaar zaten, werden vermeden. Marjoke Verschoor vond bijvoorbeeld dat zij als ‘kampkind’ een volledig andere ervaring had dan kinderen die buiten de kampen waren gebleven. Zoals vrouwen eerst onderling moesten praten voordat mannen bij deze groepen werden toegelaten, moesten buitenkampers ook eerst met elkaar kunnen praten zonder de aanwezigheid van iemand met kampervaringen.

Marjoke Verschoor faciliteerde die kongsi’s van buitenkampers. In het huis van Verschoor kwamen ze bij elkaar om met elkaar te bespreken hoe verder te gaan. Verschoor trok zich dan terug, zij was immers een kampkind.15 Het uitgangspunt was dat alleen mensen die hetzelfde hadden meegemaakt elkaars ervaringen, en dus ook elkaars angsten en problemen, konden begrijpen. De gesprekken konden heftige gevoelens oproepen, waar voorzichtig en integer mee moest worden omgegaan. Truska Herni, een van de deelneemsters:

Bij de kongsi’s waren anderen die toen ook klein waren en geen beelden hadden, maar zich wel herkenden in de angstgevoelens. Daar werd uiteraard ook over gepraat: hoe ga je daarmee om, kun je een oplossing vinden om die niet constant te hebben?16

Daarom waren de kongsi’s besloten en mocht men buiten de groep niet praten over wat was besproken. De kracht van de kongsi’s was dat het een netwerk was van mensen die Indische oorlogservaringen deelden. Zij bleven elkaar ook buiten de kongsi’s om treffen, en er werden regelmatig bijeenkomsten met sprekers georganiseerd. Zo’n bijeenkomst was dan bijvoorbeeld voor iedereen die in de regio woonde en er behoefte aan had om gezellig met mensen uit Indië samen te zijn.17

Doorgaans bestond een kongsi, buiten de gespreksleiders om, uit zes tot acht mensen en was het een tijdelijk verband. Men kwam een keer of tien bij elkaar, waarna de kongsi weer ontbonden werd. Soms ‘deed’ men twee rondes. Deelnemers die dat wilden konden worden getraind om zelf kongsi’s te leiden. Marjoke Verschoor was weliswaar de onbetwiste leidster van de kongsibeweging, maar er was geen uitgewerkte organisatiestructuur met een bestuur. Om de ‘aanstuurders’ aan te duiden werd gesproken over ‘werkcollectief kongsi’s’. Professionele ondersteuning kreeg de kongsibeweging van het Informatie- en Coördinatieorgaan Dienstverlening Oorlogsgetroffenen (ICODO) en zijn voorloper de Stichting Informatiecentrum voor door Oorlog Getroffenen.18 ICODO steunde de bijeenkomsten financieel en verzorgde cursussen voor de gespreksleiders. Die cursussen hadden mede als doel om gespreksleidsters tegen zichzelf te beschermen: ‘De cursussen waren erop gericht het zo afstandelijk mogelijk aan te horen, zodat zij er iets aan hadden en wij er niet mee bleven zitten.’19

Volgens Marjoke Verschoor waren de kongsi’s, die in de jaren tachtig en negentig hun hoogtepunt bereikten, een van de eerste zogenaamde kindergroepen die bij ICODO aanklopten. Een van de redenen waarom ICODO de kongsi’s met open armen ontving, was omdat het informatieorgaan ze wilde betrekken bij de jeugdvoorlichting over de oorlog, die op scholen werd gegeven door ervaringsdeskundigen. Deze jeugdvoorlichting werd in de jaren tachtig namelijk verbreed. Waren het daarvoor vooral verzetsmensen geweest die als gastsprekers optraden, tegen het einde van de jaren tachtig werd juist ook naar ‘gewone’ overlevenden gezocht.20 De kongsi’s waren eigenlijk niet op de buitenwereld gericht, maar meer naar binnen gekeerd. De behoefte bij ICODO om ‘gewone overlevenden’ in zijn werk te betrekken, werkte als pushfactor voor de kongsi’s.

Een tweede organisatie in Amsterdam: de SJBK

Enkele jaren nadat de kongsibeweging was ontstaan, werd in 1985 in Amsterdam een tweede organisatie voor kinderen uit de oorlog opgericht. Dat was de Steungroep Jappenkamp- en Buitenkampkinderen, de SJBK. In tegenstelling tot de kongsi’s was de SJBK al vanaf haar oprichting activistisch en meer naar buiten gericht. Het initiatief kwam dit keer niet uit Indische hoek, maar van de Nederlandse maatschappelijk werkster Cor van Drongelen. Van Drongelens motivatie om zich in te zetten voor Indische oorlogskinderen was deels gestoeld op een casus waarmee ze in de jaren zeventig te maken kreeg. Zij werkte toen voor de Vincentiusvereniging, een vereniging voor dak- en thuislozen, waar zij in contact kwam met Judith, een Indisch kampkind met twee dochters. Omdat het oorlogsverleden van de moeder de jeugd van de dochters had geruïneerd, probeerden de moeder en Van Drongelen om de kinderen erkend te krijgen als oorlogsslachtoffers. Begin jaren tachtig werd dat verzoek afgewezen.21

Midden jaren tachtig kwam Van Drongelen in contact met meerdere ‘jonkies’, zoals de kinderen uit de oorlog werden genoemd, toen zij invalskracht werd bij de Indische welzijnsinstelling Pelita. Dat was in de tijd dat de Nederlandse regering de buitengewone pensioenen voor oorlogsgetroffenen, en het aantal mensen dat daar aanspraak op kon maken, wilde gaan beperken. Zij had daarvoor de commissie-Van Dijke gevraagd aanbevelingen te doen voor een herziening van de regelingen. Voor de oorlogsgetroffenen, zo bleek al snel, ging het echter om meer dan het recht op een uitkering: het ging ook om erkenning van hun slachtofferschap. De toekenning van een uitkering werd niet gezien als een voorrecht, gunst of noodzakelijk kwaad, maar in toenemende mate als een recht en een expliciete erkenning als oorlogsslachtoffer.22

De commissie-Van Dijke riep nogal wat verzet op. Toen het rapport klaar was, logen de krantenkoppen er niet om: ‘onsmakelijk onderzoek’ en ‘gesol met leed oorlogsslachtoffers’, waren nog de vriendelijkste koppen.23 Voor de oorlogskinderen was met name de literatuurstudie door Schudel en Pepplinkhuizen (1986), die werd uitgevoerd in het kader van de commissie-Van Dijke, een doorn in het oog. Schudel en Pepplinkhuizen bogen zich over de vraag of kon worden vastgesteld dat iemand na veertig jaar nog psychologische problemen zou hebben als gevolg van de oorlog. Hun conclusie was dat alleen in bijzondere ziektegevallen na veertig jaar nog een causaal verband met de oorlog kon worden vastgesteld; voor alle overige gevallen was een dergelijk oordeel volgens de rapporteurs te subjectief.24 Hoewel de literatuurstudie dus over causaliteit van verbanden ging, werden de conclusies door de oorlogskinderen opgevat als een statement dat men na veertig jaar geen last meer van de oorlog kon hebben. Dit werd als frustrerend ervaren, of in de woorden van een van hen, Ed Herni:

Een professor en een doctor, die studenten een onderzoek lieten doen waar uitkwam dat je veertig jaar na de oorlog niets meer kon hebben. Toen heb ik zelfs een typemachine tegen de muur gekwakt.25

In de opdracht aan Schudel en Pepplinkhuizen werd zelfs een complot vermoed om bestaande uitkeringswetten af te kunnen schaffen. Maar ook uit de commissie-Van Dijke zelf kwam kritiek. B. Polak, lid van de commissie, vond dat de studie niet tot beleidsaanbevelingen mocht leiden, omdat deze niet representatief was en de gebruikte literatuur te beperkt.26

Voor Cor van Drongelen kwamen de commissie-Van Dijke en de plannen van de regering bovenop de eerdere afwijzing van de dochters van het kampkind als oorlogsslachtoffers. Samen met Judith, de moeder, en Humprey Goes, een van de ‘jonkies’ die zij bij Pelita had leren kennen, nam Van Drongelen het initiatief om de SJBK op te richten. Omdat de SJBK voortkwam uit boosheid was het niet verrassend dat qua format gekozen werd voor een combinatie van een praatgroep en een actiegroep. Er werden werkgroepen opgezet voor voorlichting en hulpverlening, en er kwam een werkgroep Politiek die politici in de Tweede Kamer van materiaal moest voorzien.27

Ook bij de SJBK waren het, net als bij de kongsi’s, vrouwen die zich als eerste meldden, hoewel er vanaf het begin ook mannen meededen. Velen die zich meldden waren ook op de hoogte van de kongsibeweging, en sommigen hadden als lotgenoot al deelgenomen aan een kongsi.28 Met circa 25 mensen uit het hele land werd de steungroep in Amsterdam opgericht. Dankzij landelijke publiciteit groeide de groep die zich bij SJBK meldde.

Dat werken met mensen met oorlogstrauma’s niet gemakkelijk was, werd al snel duidelijk toen in het eerste jaar conflicten tussen bestuursleden ontstonden. Dat bleek uit een verslag van een emotionele vergadering in de zomer van 1988:

Brieven met beschuldigingen welke over en weer waren verzonden, werden de vergadering ter lezing aangeboden, waarop een felle discussie ontstond. Desondanks zag de voorzitter geen aanleiding om op te stappen. De breuk tussen voorzitter en enkele bestuursleden bleek echter niet meer te lijmen en zelfs een interim bestuur behoorde niet tot de mogelijkheden. […] Uiteindelijk werd door de aanwezigen een motie van wantrouwen ingediend en trok de voorzitter hieruit de enig denkbare conclusie en verliet daarop de vergadering.29

Men besloot geen ruchtbaarheid aan de problemen te geven, omdat dit niet goed zou zijn voor een jonge club als de SJBK.

Samengaan

De leidende figuren van de SJBK en de Steungroep Kongsi’s (die leiding gaf aan de kongsi’s) leerden elkaar kennen omdat ze allemaal bij het ICODO aanklopten. Vanwege het gezamenlijk belang – de erkenning dat kinderen uit de oorlog wel degelijk last van de oorlog konden hebben – was het logisch dat ze zochten naar samenwerking. Dat ging echter niet vanzelfsprekend, omdat de organisaties elkaar als concurrent beschouwden. Daar kwam bij dat vanuit de achterban, de kongsi’s, met argusogen gekeken werd naar Cor van Drongelen; de scepsis betrof zowel haar niet-Indische achtergrond als het feit dat zij een professional was.30 Dit wederzijdse wantrouwen weerhield velen uit de achterban er overigens niet van om elkaars bijeenkomsten te bezoeken. Vaak spitste het commentaar zich toe op de manier waarop de andere organisatie zich presenteerde, bijvoorbeeld in het voorlichtingswerk. In de woorden van Marjoke Verschoor:

Mensen van de kongsi’s steigerden bijvoorbeeld als iemand van de SJBK zei dat zij de jeugdvoorlichting eigenlijk hadden opgericht – want bij de kongsi’s waren we er ook al mee bezig – en daar een aparte poot voor wilden.31

De grootste angst van de respectievelijke achterbannen was om hun greep op de organisatie, en daarmee de bijeenkomsten voor lotgenoten, te verliezen. Men was bang voor machtsspelletjes, en – vanuit de kongsi’s vooral – voor de sterke positie van een professional die geen lotgenoot was. Nadat de hoofdpersonen Marjoke Verschoor en Cor van Drongelen hun twijfels hadden overwonnen, besloten zij de organisaties samen te laten smelten. Er werden verschillende vormen overwogen, waaronder een federatie, maar uiteindelijk stelden Verschoor en Van Drongelen een stichting voor. Dat was voor de achterban echter niet acceptabel, omdat in een stichting de macht bij een kleine groep zou liggen. Discussies over het samengaan van de kongsi’s en de SJBK bleven emotioneel. Een deel van de achterban was ervan overtuigd dat Verschoor en Van Drongelen een amoureuze relatie hadden, en dat Verschoor zo door Van Drongelen was ingepakt.32 Die roddels werden geuit door de groep vrouwen die bezig was de samenwerking vorm te geven:

Voor mij is het duidelijk dat we er voor moeten zorgen dat alle ‘roddels’ die begonnen zijn over de relatie tussen Marjoke en Cor de kop in worden gedrukt. Ik wil dan ook voorstellen dat we hier allemaal voor zorgen. In mijn opvatting betekent dit met name dat we tegenover derden, die via ons over deze relatie zijn ingelicht, een en ander rechtzetten. Hopelijk zijn jullie het met mijn voorstel eens.33

De achterbannen van beide organisaties hadden het gevoel dat hen de samenwerking in de nieuw opgerichte Kinderen uit de Japanse Bezetting en de Bersiap (KJBB) ‘door de strot werd geduwd’. Freddy Cochius:

Dat werd ons op maandag voorgeschoteld en woensdag gingen ze naar de notaris. In een bijeenkomst van de SJBK, waar Marjoke ook bij was, werd ons voor de vorm gevraagd wat we ervan vonden, maar het was al uitgemaakt en al die ‘meegaanders’ gingen akkoord. Ed Herni was tegen en werd de grond ingestampt. Ik was tegen en ben, omdat dit op zo’n smerige manier was gebeurd, jaren geen lid geweest van de KJBB.34

De reden waarom Ed Herni fel tegen een stichtingsvorm was, was omdat hij vond dat de mensen om wie het ging inspraak en invloed moesten hebben op het functioneren van de organisatie. In zijn ogen zou deze invloed bij een stichting niet gegarandeerd zijn.35 Hij was daarvan overtuigd vanwege zijn ervaring in de SJBK:

In de SJBK zijn ook heftige ruzies en discussies geweest voordat zij samenging met de KJBB. […] Ik [had] gezien hoe mensen afgeschoven werden en daardoor weer in de problemen kwamen met hun oorlogsverleden.36

Uiteindelijk ‘wonnen’ Herni en de zijnen en werd de KJBB een vereniging. Eind 1988 werd de KJBB opgericht met vierhonderd leden; tweehonderdvijftig waren afkomstig van de kongsi’s en honderdvijftig van de SJBK. Marjoke Verschoor werd in 1988 de eerste voorzitter van de KJBB. De organisatie vond eerst huisvesting bij Van Drongelen thuis en later in een kantoorcomplex in Diemen; Van Drongelen was inmiddels als maatschappelijk werkster bij Pelita in dienst en gedetacheerd bij de KJBB. Als Nederlandse hoorde zij niet tot de doelgroep en kon geen deel uitmaken van het bestuur. Bij de oprichting van de KJBB was zij daarom aangesteld als adviseur van het bestuur.

De KJBB werd qua ledental de grootste organisatie die oorlogsgetroffenen uit Indië verenigde. Om ruimte te bieden aan verschillende oorlogservaringen en -trauma’s werden verschillende werkgroepen opgericht. De kern van de organisatie werd gevormd door werkgroepen waar verwerking van de oorlogservaring centraal stond. Daarnaast ontstonden werkgroepen voor lotgenoten die de oorlog in Indië niet zelf hadden meegemaakt, voor partners, en voor de naoorlogse generatie. In de lotgenotenwerkgroepen zette de KJBB de werkwijze van de kongsi’s voort. De praatgroepen van de kongsi’s waren als tijdelijk bedoeld; er waren circa tien bijeenkomsten met een kleine groep van zeven tot tien mensen. De werkgroepen van de KJBB waren blijvend en de bijeenkomsten trokken ook tientallen leden.

Naast werkgroepen op basis van oorlogservaring ontstonden regionale werkgroepen en centrale commissies: voor ouderenzorg, voor documentatie, een redactiecommissie die het verenigingsorgaan ‘Kawatberichten’ verzorgde, en een Medisch Juridische Commissie (MJC) die steun bood bij aanvragen voor uitkeringen. Die laatste commissie was de weerslag van de ontstaansgeschiedenis van de KJBB: de veranderende wetgeving van oorlogsuitkeringen. Formeel was de KJBB wel een vereniging, maar in de praktijk functioneerde de organisatie meer als een soort federatie van werkgroepen, met eigen besturen die er soms afwijkende regels op nahielden. De mandaten van die werkgroepbesturen, en de gronden waarop werkgroepen konden worden gevormd, waren niet erg duidelijk. Dit leidde snel tot conflicten.

Aparte werkgroepen voor ‘andere oorlogservaringen’

Ondanks dat er al vanaf het begin een grote hoeveelheid werkgroepen en commissies bestond, eisten nieuwe groepen binnen de KJBB ook een eigen plek op, gebaseerd op verschillen in oorlogservaringen. De behoefte van Indo-Europeanen en van de naoorlogse generatie aan een eigen plek zorgde voor de nodige spanningen binnen de KJBB.