Grote geschiedenis van de Nederlandse taal

Jelle Stegeman

Amsterdam University Press

Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt door financiële steun van het dr. Hendrik Mullerfonds, de Gravin van Bylandt Stichting, de J.E. Jurriaanse Stichting, Stichting ANV Fondsen en het Prins Bernhard Cultuurfonds.

Omslagontwerp: Gijs Mathijs Ontwerpers
Lay-out binnenwerk: Crius Groep, Hulshout

Afbeelding omslag: Pieter Bruegel de Oude, fragment schilderij Nederlandse spreekwoorden
(oor-spronkelijke titel: De dwaasheid van de wereld), Gemäldegalerie der Staatlichen Museen zu Berlin
(vgl. 5.1.3.4.4., afb. VI-VII).

ISBN | 978 94 6298 925 2 [set]
e-ISBN | 978 90 4854 176 8 [set]
NUR | 620

© J. Stegeman / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2021

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Voorwoord

Waarom verwachtten De Telegraaf en de Nieuwe Rotterdamsche Courant uitgerekend in 1930 de spoedige ondergang van het Nederlands? Hoe is het mogelijk dat ondanks die prognoses tegenwoordig meer dan 24 miljoen mensen in het Algemeen Nederlands kunnen communiceren terwijl er in 1900 minder dan honderdvijftigduizend ABN spraken? Hoe zagen de eerste vormen van het Nederlands eruit, hoe heeft het zich ontwikkeld?

Talloze van dergelijke vraagstukken, die in de volgende hoofdstukken ter sprake komen, hebben mij ook bij het schrijven van dit boek steeds weer gefascineerd. Bij het samenstellen van deze biografie van het Nederlands heb ik me gebaseerd op onderzoek van specialisten op de meest uiteenlopende gebieden van de neerlandistiek. Dat zij taalverschijnselen soms op een andere wijze zouden beschrijven en een andere invalshoek hadden gekozen dan ik, besef ik maar viel niet te voorkomen.

Eerder heb ik een handboek over Nederlandse taal en taalcultuur voor een Duits lezerspubliek uitgegeven (Stegeman 2014 [a], Stegeman 2016). Tot mijn grote dankbaarheid hebben indertijd de volgende specialisten het desbetreffende Duitse manuscript aangevuld en verbeterd: Amand Berteloot, Cor van Bree, Elvira Glaser, Donald Haks, Joop van der Horst, Theo Janssen, Jan Noordegraaf, Henri Schoenmakers en Stefan Sonderegger. Hun commentaren heb ik ook verwerkt in deze Nederlandstalige monografie.

Bij het schrijven van deze geschiedenis van het Nederlands heb ik zo veel mogelijk rekening gehouden met de nieuwste stand van de wetenschap. Anders dan in genoemd handboek geef ik bijvoorbeeld wetmatige taalontwikkelingen volgens onlangs gepubliceerde schema’s weer. Mede op basis van het nieuwste literatuurhistorisch onderzoek besteed ik tevens de nodige aandacht aan de communicatieve dimensies van het taalgebruik resp. aan het belang van esthetische communicatie voor de geschiedenis van het Nederlands. Kortgeleden gepubliceerde studies boden mij bovendien de mogelijkheid de status en de levensvatbaarheid van het Nederlands uitvoerig te belichten.

Cruciale hulp bij het persklaar maken van deze monografie heeft mijn grote liefde Margot verleend. Voor het uitzonderlijk vele werk dat zij daarvoor heeft verzet zoals de correctie van de tekst, de geestdodende controle van citaten, literatuurverwijzingen resp. de bibliografie en de samenstelling van het register ben ik haar buitengewoon dankbaar. Henri Schoenmakers, Chris De Wulf en Beatrice Schenk ben ik uiterst erkentelijk voor hun hulp bij het redigeren van de tekst en voor hun waardevolle opmerkingen, correcties en aanvullingen, Inge van der Bijl (AUP) en Hugo Stegeman voor hun assistentie bij het samenstellen van het register.

Voorts dank ik het dr. Hendrik Mullerfonds, de Gravin van Bylandt Stichting, de J.E. Jurriaanse Stichting, Stichting ANV Fondsen en het Prins Bernhard Cultuurfonds voor de financiële steun. Mede hierdoor kon deze kostbare uitgave in een ook voor het boekenbedrijf moeilijke tijd tot stand komen.

Het door derden gekozen eerste woord in de titel van dit boek belooft wellicht te veel. Toch hoop ik dat deze geschiedenis van het Nederlands omvangrijk genoeg is voor zowel lezers die specifieke taalhistorische informatie zoeken als voor diegenen die zich een algemeen overzicht willen verschaffen van de ontwikkelingsgang van het Nederlands.

Jelle Stegeman

Indeling deel 1 en 2

Deel 1Middeleeuwen, nieuwe tijd

Voorwoord

Afkortingen, tekens, spelling

Geografische aanduidingen

1.Inleiding

2.Duutsce tonge

De Germaanse genen van het Nederlands

3.Spraken mundis minis

Oudnederlands in de vroege en volle middeleeuwen (tot 1150)

4.Misselike tonghe

Middelnederlands in de volle en late middeleeuwen (1150-1500)

5.Der vaderen werk

De ontwikkeling van het Nieuwnederlands tot een bovenregionale cultuurtaal in de vroege nieuwe tijd (1500-1650)

6.Het Agtbaerste Gebruik

Consolidatie en reglementering van het Nederlands in de late nieuwe tijd (1650-1795)

Deel 2Nieuwste tijd

7.Het zelve volk, ’t zelve in tael

Het Nederlands in de Franse tijd en tijdens het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1795-1830)

8.Verlos ons van den preektoon, Heer!

Verbreiding en reglementering van het bovenregionaal Nederlands in de negentiende eeuw na het ontstaan van België (1830-1900)

9.De spraakmakende gemeente aan het woord

Doorbraak van het ‘Algemeen Beschaafd Nederlands’ in de eerste helft van de twintigste eeuw (1900-1945)

10.Eenheid in verscheidenheid

Het Algemeen Nederlands sinds de Tweede Wereldoorlog (1945-heden), taalinterne ontwikkelingen in de nieuwste tijd

11.Open einde

Consolidatie, status en vitaliteit van het Algemeen Nederlands

Enkele filologische hulpmiddelen

Bibliografie

Inhoudsopgave

Voorwoord

Indeling deel 1 en 2

Inhoudsopgave deel 1

Afkortingen, tekens, spelling

Geografische aanduidingen

1.Inleiding

1.1.Uitgangspunten

1.1.1.Object en perspectief

1.1.2.Periodisering

1.2.Methode van beschrijven

1.2.1.Interne en externe constanten en variabelen

1.2.2.Verbale communicatieprocessen

1.3.Wijze van behandeling

1.3.1.Opbouw

1.3.2.Terminologie

2.Duutsce tonge

De Germaanse genen van het Nederlands

2.1.Van Proto-Indo-Europees naar Westgermaans (tot 500 n. Chr.)

2.1.1.Het deltagebied tussen Somme en Eems

2.1.1.1.Prehistorie

2.1.1.2.De Romeinse tijd

2.1.2.De wording van Westgermaanse taalvariëteiten

2.1.2.1.Vroegere pogingen tot reconstructie van oudere stadia binnen het Germaans

2.1.2.2.Overzicht van de ontstaansgeschiedenis van Germaanse taalvariëteiten

2.2.Voorbodes van het Nederlands in de oudste bronnen

2.2.1.Voorbeelden van in het Nederlands bewaard woordmateriaal uit de oudheid

2.2.2.Oudnederlandse kenmerken van een zin uit ca. 425 n. Chr.

2.3.Doorwerking van het Indogermaans respectievelijk Germaans in het Nederlands

2.3.1.Klankverandering

2.3.1.1.Germaanse obstruentverschuiving

2.3.1.2.Grammatische wisseling

2.3.1.3.Accentverschuiving

2.3.1.4.Veranderingen in het vocalisme

2.3.1.5.Vernieuwing van de ablaut

2.3.2.Morfologische en syntactische vernieuwingen

2.3.2.1.Veranderingen in vormcategorieën van de werkwoorden

2.3.2.2.Zwakke vervoeging

2.3.2.3.Vernieuwing van casus en numerus

2.3.2.4.Veranderingen in de categorieën van de substantieven en adjectieven

2.3.3.Lexicon

2.3.3.1.Voorbeelden van woordvorming in het Germaans

2.3.3.2.Erfwoorden

2.3.3.3.Ontleningen

3.Spraken mundis minis

Oudnederlands in de vroege en volle middeleeuwen (tot 1150)

3.1.De genese van het Nederlands

3.1.1.Het deltagebied tussen Somme en Hunze als deel van grotere rijken

3.1.1.1.De Merovingische tijd

3.1.1.2.De Karolingische tijd

3.1.2.Van Oudwestgermaans naar Oudnederlands

3.1.2.1.De plaats van het Nederlands binnen de Germaanse talen

3.1.2.2.Consolidatie van Westgermaanse vernieuwingen in het Nederlands

3.1.2.3.In het Nederlands bewaarde Ingweoonse kenmerken

3.1.2.4.Uitkristallisering van het vroegste Nederlands

3.1.2.4.1.De betekenis van het vertalen naar het Oudnederlands

3.1.2.4.2.Vernederlandsing van klanksystemen, morfologie en woordenschat

3.1.2.5.Verbreiding van het Nederlands in wording

3.1.2.6.Bronnen en taalfuncties van het Oudnederlands

3.2.Voorbeelden van Oudnederlandse teksten

3.2.1.Toverspreuken en bezweringsformules

3.2.2.Religieuze teksten

3.2.2.1.De belijdenis van bekeerlingen met de woorden van de Utrechtse doopbelofte

3.2.2.2.De noodkreet van een psalmist in de Wachtendonckse psalm 68

3.2.2.3.De eerste poëzievertaling in het Nederlands: regels uit de Egmondse Williram

3.2.3.Persoonlijke notities

3.2.3.1.De poëtische woorden van de probatio pennae Hebban olla uogala

3.2.3.2.Een Oudnederlands compliment voor de kloostergemeenschap: Tesi samanunga vvas edele unde scona

3.3.Kenmerken van het Oudnederlands

3.3.1.Grafemen en klanken

3.3.1.1.Vocalisme

3.3.1.2.Consonantisme

3.3.1.3.Ingweoonse klankverschijnselen

3.3.2.Syntaxis en morfologie

3.3.2.1.Kenmerken van naamwoordelijke constituenten

3.3.2.1.1.Genus

3.3.2.1.2.Verbuiging, casus

3.3.2.1.3.Zelfstandige naamwoorden

3.3.2.1.4.Bijvoeglijke naamwoorden

3.3.2.1.5.Lidwoorden

3.3.2.1.6.Voornaamwoorden

3.3.2.2.Kenmerken van werkwoordelijke constituenten

3.3.2.2.1.Zelfstandige werkwoordelijke woordgroepen

3.3.2.2.2.Afhankelijke werkwoordelijke woordgroepen

3.3.2.2.3.Het werkwoordsysteem

3.3.2.2.4.Modus en tempus

3.3.2.2.5.Sterke verbuiging

3.3.2.2.6.Zwakke verbuiging

3.3.3.Lexicon

3.3.3.1.Voorbeelden van woordvorming

3.3.3.2.Inheemse woorden

3.3.3.3.Lexicale ingweonismen

3.3.3.4.Overige substraat- en leenwoorden

4.Misselike tonghe

Middelnederlands in de volle en late middeleeuwen (1150-1500)

4.1.Ontwikkeling en verbreiding van vormen van het Middelnederlands

4.1.1.De Lage Landen in de volle en late middeleeuwen

4.1.1.1.Toenemende zelfstandigheid van de gewesten (1150-1305)

4.1.1.2.Streven naar hegemonie in de Lage Landen (1305-1482)

4.1.1.3.Politieke ommekeer tijdens het regentschap van Maximiliaan (1482-1493)

4.1.2.Communicatie in het Middelnederlands

4.1.2.1.Onderwijs

4.1.2.2.Productie en beschikbaarheid van teksten

4.1.2.3.Vrome woorden in de moedertaal

4.1.2.4.Hoofse taalcultuur

4.1.2.5.Burgers aan het woord

4.1.3.De status van het Middelnederlands

4.1.3.1.Eenheid en verscheidenheid van het Middelnederlands

4.1.3.2.De benaming van de moedertaal door de bewoners van de delta

4.1.3.3.De bovenregionale werkzaamheid van de Middelnederlandse schrijftaal

4.1.3.4.Officiële erkenning van het Nederlands in de middeleeuwen

4.1.3.5.Bronnen en taalfuncties van het Middelnederlands

4.2.Voorbeelden van Middelnederlandse teksten

4.2.1.Literatuur

4.2.1.1.Bruuns poging om een vos in te dagen in Van den vos Reynaerde

4.2.1.2.Augustins scheldpartij in Mich heeft een ridder, die waldoen haet

4.2.1.3.Al schakend dichten met Matthijs de Casteleins Rethorike Extraordinaire

4.2.1.4.Ieder op weg naar het einde: fragment uit Elckerlijc

4.2.1.5.Een weduwe als beloning voor een trouwe ridder in Karel ende Elegast

4.2.1.6.Liederen, epische en lyrische gedichten

4.2.2.Brieven

4.2.2.1.Vrome wensen van Hadewijch in haar brief aan een vriendin

4.2.2.2.Een liefdesbrief op rijm

4.2.3.Geschiedkundig en didactisch werk

4.2.3.1.De Guldensporenslag in Lodewijk van Velthems Spiegel Historiael

4.2.3.2.De moord op graaf Floris V van Holland in Melis Stokes Rijmkroniek van Holland

4.2.3.3.Heldendaden van een trouwe viervoeter in Jacob van Maerlants Der naturen bloeme

4.2.4.Religieuze teksten

4.2.4.1.Hendrik van Veldeke over de ideale ligging van Maastricht in zijn Sint Servaes

4.2.4.2.De schepping volgens Jacob van Maerlant in zijn Rijmbijbel

4.2.4.3.Verleiding van een non: fragmenten uit de Beatrijs

4.2.4.4.Psalm 68 volgens een Duytsce psolter

4.2.5.Ambtelijke teksten

4.2.5.1.Gentse leprozenstatuten

4.2.5.2.Schepenbrief van Bochoute

4.2.5.3.Voorschrift voor middeleeuwse ambtenaren in het Groot Privilege om Nederlands te gebruiken

4.3.Kenmerken van het Middelnederlands

4.3.1.Grafemen en klanken

4.3.1.1.Vocalisme

4.3.1.2.Consonantisme

4.3.1.3.Regionale verscheidenheid van klanken

4.3.2.Syntaxis en morfologie

4.3.2.1.Kenmerken van naamwoordelijke constituenten

4.3.2.1.1.Genus, sterke en zwakke verbuiging

4.3.2.1.2.Flexie, casus

4.3.2.1.3.Meervoudsvormen

4.3.2.2.Kenmerken van werkwoordelijke constituenten

4.3.2.2.1.Zelfstandige werkwoordelijke woordgroepen

4.3.2.2.2.Afhankelijke werkwoordelijke woordgroepen

4.3.2.2.3.Modus, tempus, numerus

4.3.2.2.4.Negatie

4.3.2.3.Regionale verscheidenheid van grammaticale kenmerken

4.3.3.Lexicon

4.3.3.1.Voorbeelden van woordvorming

4.3.3.2.Inheemse woorden

4.3.3.3.Voornaamwoorden

4.3.3.4.Ingevoerde leenwoorden, uitgevoerde inheemse woorden

5.Der vaderen werk

De ontwikkeling van het Nieuwnederlands tot een bovenregionale cultuurtaal in de vroege nieuwe tijd (1500-1650)

5.1.Verbreiding en cultivering van het Nieuwnederlands in de vroege nieuwe tijd

5.1.1.Politieke en maatschappelijke vernieuwingen in de Lage landen

5.1.1.1.De Nederlanden onder de Habsburgers (1493-1555)

5.1.1.2.De gewesten tijdens de Opstand (1555-1598)

5.1.1.3.Economische en culturele opbloei in tijden van onderlinge strijd, oorlog en vrede (1598-1648)

5.1.1.4.De Noordelijke Nederlanden als refugium en reisdoel

5.1.2.Toenemend gebruik van het Nederlands als communicatiemiddel

5.1.2.1.Scholing en geletterdheid in een burgerlijke maatschappij

5.1.2.2.Productie en verspreiding van gedrukte teksten

5.1.2.3.Verspreiding van het Nederlands in en rond de delta

5.1.2.4.Het Nederlands in overzeese gebieden

5.1.3.Verheerlijking, opbouw en zuivering van de moedertaal

5.1.3.1.De traditie van een Nederlandse verkeers-, bestuurs- en literatuurtaal

5.1.3.2.Toenemend aanzien van de moedertaal

5.1.3.3.Het streven naar cultivering van het Nederlands

5.1.3.3.1.Pogingen tot regeling van de spelling

5.1.3.3.2.Aandacht voor de grammatica

5.1.3.3.3.Inventarisatie van de woordenschat

5.1.3.3.4.De strijd van puristen tegen ‘vreemde’ taalelementen

5.1.3.4.Bronnen en taalfuncties van het Nieuwnederlands in de vroege nieuwe tijd

5.1.3.4.1.Wetenschap

5.1.3.4.2.Kunst

5.1.3.4.3.Godsdienst

5.1.3.4.4.Literatuur

5.2.Voorbeelden van Nieuwnederlandse teksten uit de vroege nieuwe tijd

5.2.1.Literatuur en kunst

5.2.1.1.Lyriek

5.2.1.2.Epigrammen

5.2.1.3.Karel van Manders bewondering voor de schilder Pieter Bruegel in zijn Schilder-boeck

5.2.1.4.Joost van den Vondels mening over de Nederlandse taal in zijn Aenleidinge ter Nederduitsche dichtkunste

5.2.1.5.Bespotting van andermans taalgebruik in Gerbrand Adriaensz. Bredero’s toneelstuk Spaanschen Brabander

5.2.1.6.Gecultiveerd proza van een zeeman in het scheepsjournaal van Willem Bontekoe

5.2.2.Brieven

5.2.2.1.Pieter Cornelisz. Hoofts verbeteringen van taalfouten in een brief aan zijn zoon Arnout

5.2.2.2.Rembrandts aanwijzingen om een schilderij goed op te hangen in een brief aan Constantijn Huygens

5.2.3.Geschiedkundig werk

5.2.3.1.Pieter Cornelisz. Hoofts beschrijving van de inname van Den Briel in Nederlandsche Historien

5.2.3.2.De moord op de Vader des Vaderlands in Hoofts woorden

5.2.4.Religieuze teksten

5.2.4.1.Lucas 19 in een evangeliarium en op het schilderij Lezende oude vrouw van Gerard Dou

5.2.4.2.Lucas 19 in de Statenvertaling

5.2.4.3.Psalm 69 in de Statenvertaling

5.3.Kenmerken van het Nieuwnederlands

5.3.1.Klank en teken

5.3.1.1.De weergave van een bovengewestelijk Nederlands

5.3.1.2.Vroegere beschrijvingen van vocalen, diftongen en consonanten

5.3.1.3.Overeenkomsten en verschillen tussen Nieuwnederlandse, Middelnederlandse en Duitse klankverschijnselen

5.3.1.4.Regionale verscheidenheid van klanken

5.3.1.5.Interpunctie

5.3.2.Syntaxis en morfologie

5.3.2.1.Kenmerken van naamwoordelijke constituenten

5.3.2.1.1.Genus

5.3.2.1.2.Flexie, casus

5.3.2.1.3.Getal

5.3.2.2.Kenmerken van werkwoordelijke constituenten

5.3.2.2.1.Zelfstandige werkwoordelijke woordgroepen

5.3.2.2.2.Afhankelijke werkwoordelijke woordgroepen

5.3.2.2.3.Opkomst van de negatie met één lexicaal element

5.3.2.2.4.Infinitiefconstructies, infinitieven

5.3.2.2.5.Deelwoordconstructies, deelwoorden

5.3.2.2.6.Modus

5.3.2.2.7.Tempus

5.3.3.Lexicon

5.3.3.1.Voorbeelden van woordvorming

5.3.3.2.Vormvarianten

5.3.3.3.Enkele lexicale veranderingen bij pronomina

5.3.3.4.Leenwoorden

6.Het Agtbaerste Gebruik

Consolidatie en reglementering van het Nederlands in de late nieuwe tijd (1650-1795)

6.1.Het Nederlands als communicatiemiddel in het tijdperk van het rationalisme en de verlichting

6.1.1.De Nederlandse provinciën tussen de grote Europese mogendheden

6.1.1.1.Het Eerste Stadhouderloze Tijdperk (1650-1672)

6.1.1.2.De Lage Landen tijdens het bewind van Willem III (1672-1702)

6.1.1.3.Het Tweede Stadhouderloze Tijdperk (1702-1747)

6.1.1.4.Strijd tussen stadhouder en patriotten in het Noorden, inlijving van het Zuiden door Frankrijk (1747-1795)

6.1.2.Contouren van een nationale Nederlandse communicatiegemeenschap

6.1.2.1.Boeken, kranten, spectatoriale geschriften en algemene tijdschriften

6.1.2.2.Verenigingen, maatschappijen en tijdschriften op het gebied van taal en letteren

6.1.2.3.Aandacht voor de Nederlandse taal aan de universiteit

6.1.2.4.Voorbeelden van wetenschappelijke publicaties in het Nederlands

6.1.2.5.Esthetische communicatie in het Nederlands

6.1.2.6.Mobiliteit

6.1.3.Verbreiding van het Nederlands buiten de Republiek

6.1.3.1.De status van het Nederlands in de Zuidelijke Nederlanden

6.1.3.2.Het Nederlands in Azië

6.1.3.3.Het Nederlands in Afrika

6.1.3.4.Het Nederlands in Noord-, Midden- en Zuid-Amerika

6.1.4.Toenemende beregeling van de moedertaal

6.1.4.1.Voortgaande reglementering en codificatie

6.1.4.2.Het vraagstuk van een taalnorm

6.2.Voorbeelden van Nieuwnederlandse teksten uit de late nieuwe tijd

6.2.1.Literatuur

6.2.1.1.Lyrische poëzie en gelegenheidsgedichten

6.2.1.2.Gedichten voor kinderen van Hieronymus van Alphen

6.2.1.3.Elizabeth Wolff en Agatha Deken over literatuur, taal en het leven van alledag in hun Sara Burgerhart

6.2.2.Brieven

6.2.2.1.Brief met een zending kanaries van Hendrikje de Cerff aan haar man Christiaan

6.2.2.2.Brief aan de tweede stuurman van de Hoogkarspel, Coenraad Buyk

6.2.3.Geschiedkundig werk

6.2.3.1.Jan Wagenaars beschrijving van de inname van Den Briel in zijn Vaderlandsche Historie

6.2.3.2.Jan Wagenaars verslag van de moord op Willem van Oranje

6.2.4.Religieuze regels

6.2.4.1.Heyman Dullaert, Aan myne uitbrandende kaerse

6.2.4.2.Psalm 69 in het Afrikaans

6.2.5.Journalistieke teksten

6.2.5.1.Artikel over het gebruik van purismen in De Hollandsche Spectator

6.2.5.2.Artikel over het gebruik van Franse modewoorden in De Hollandsche Spectator

6.3.Enkele kenmerken van het Nederlands uit de late nieuwe tijd

6.3.1.Schrijftaal en gesproken Nederlands

6.3.2.Klanken

6.3.2.1.Hollandse vocalen en diftongen

6.3.2.2.Enkele veranderingen in het consonantensysteem

6.3.2.3.Enkele voorbeelden van uitspraak- en vormvarianten

6.3.3.Syntaxis en morfologie

6.3.3.1.Kenmerken van naamwoordelijke constituenten

6.3.3.1.1.Genus

6.3.3.1.2.Flexie, casus

6.3.3.2.Kenmerken van werkwoordelijke constituenten

6.3.3.2.1.Deelwoordconstructies

6.3.3.2.2.Samentrekkingen

6.3.3.3.Consolidatie van grammaticale kenmerken van het Nieuwnederlands

6.3.4.Lexicon

6.3.4.1.Uitbreiding van de woordenschat

6.3.4.2.Gebruik van leenwoorden

6.3.4.3.Franse leenwoorden

6.3.4.4.Duitse leenwoorden

6.3.4.5.Overige leenwoorden

6.3.4.6.Nederlandse leenwoorden in andere talen

7.Het zelve volk, ’t zelve in tael

Het Nederlands in de Franse tijd en tijdens het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1795-1830)

7.1.Consolidatie en codificatie van het bovenregionale Nederlands

7.1.1.De Lage Landen in het tijdvak van de omwentelingen en staatshervormingen (1795-1813)

7.1.2.De status van het Nederlands in de Franse tijd

7.1.2.1.Bevordering van de cultivering van de moedertaal door overheid en particulieren in het Noorden

7.1.2.2.Vernieuwing van het onderwijs, toenemende alfabetisering in het Noorden

7.1.2.3.Opkomst van Nederlands als universitair vak

7.1.2.4.Overheidsmaatregelen om het gebruik van de moedertaal in het Zuiden te belemmeren

7.1.2.5.Mislukte onderwijshervormingen en toenemend analfabetisme in het Zuiden

7.1.3.Noord en Zuid in de tijd van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1813-1830)

7.1.3.1.Invoering van het Nederlands als nationale taal ten tijde van het Verenigd Koninkrijk

7.1.3.2.Verspreiding van het Nederlands door de media

7.1.3.2.1.Pers

7.1.3.2.2.Theater

7.1.3.2.3.Publicaties in boekvorm

7.1.3.2.4.Literaire teksten

7.2.Streven naar beregeling van het bovenregionaal Nederlands

7.2.1.Tongvallen en taalgebruik van fatsoenlijke lieden

7.2.2.Schrijftaal als norm voor het bovenregionaal Nederlands

7.2.3.Eerste door de overheid voorgeschreven spelling

7.2.4.In opdracht van de overheid opgestelde grammaticaregels

7.2.5.Voorbeelden van grammaticale voorschriften uit het begin van de negentiende eeuw

7.2.5.1.Genus

7.2.5.2.Casus

7.2.5.3.Persoonlijke voornaamwoorden

7.2.6.Pogingen tot inventarisatie van het lexicon

7.3.Voorbeelden van teksten uit de tijd van 1790 tot 1831

7.3.1.Literatuur

7.3.1.1.Proza

7.3.1.2.Lyriek

7.3.1.3.Epigrammen

7.3.2.Brieven

7.3.2.1.Brief van Catharina Rebecca Bilderdijk-Woesthoven aan haar man

7.3.2.2.Brief van een Vlaamse soldaat in dienst van Napoleon

7.3.3.Journalistieke teksten

7.3.3.1.De Leidse buskruitramp

7.3.3.2.Aankomst van de toekomstige koning op het strand van Scheveningen

7.3.3.3.Willem I tot koning uitgeroepen

7.3.3.4.Einde van de Tiendaagse veldtocht

7.3.4.Openlijke bekendmakingen

7.3.4.1.Bataven!

7.3.4.2.Oranje boven!

7.3.4.3.Proclamatie van de toekomstige koning Willem I

8.Verlos ons van den preektoon, Heer!

Verbreiding en reglementering van het bovenregionaal Nederlands in de negentiende eeuw na het ontstaan van België (1830-1900)

8.1.Toenemende kansen voor de verbreiding van het bovenregionaal Nederlands

8.1.1.Politieke en maatschappelijke vernieuwingen in Nederland (1830-1900)

8.1.2.Consolidatie van de bovenregionale Nederlandse communicatiegemeenschap

8.1.2.1.De betekenis van onderwijsvernieuwingen voor het bovenregionaal Nederlands

8.1.2.2.Verspreiding van het bovenregionaal Nederlands door media

8.1.2.2.1.Pers

8.1.2.2.2.Theater

8.1.2.2.3.Boekhandel en bibliotheek

8.1.2.2.4.Communicatie via literaire teksten

8.1.2.2.5.Post, telegraaf, telefoon

8.1.2.3.De betekenis van het toenemend personenverkeer voor de communicatie

8.1.2.4.De roep om cultivering van een ‘beschaafd’ Nederlands

8.1.2.5.De wetenschappelijke beoefening van de Nederlandse taal en letteren

8.1.2.6.Nederlands in de overzeese gebieden

8.1.2.6.1.De status van het Nederlands in Azië

8.1.2.6.2.Nederlands en Afrikaans in Zuid-Afrika

8.1.2.6.3.Nederlands in Noord-, Midden- en Zuid-Amerika

8.2.Verdere codificatie en inventarisatie van het Nederlands

8.2.1.Aanpassingen van de spelling

8.2.1.1.De Vries en Te Winkel

8.2.1.2.Kollewijn en zijn medestanders

8.2.2.Grammaticale beregelingen van het Nederlands

8.2.3.Beschrijvingen van de Nederlandse woordenschat

8.3.Voorbeelden van literaire teksten van een oudere generatie Nederlandse auteurs

8.3.1.Lyriek

8.3.2.Proza

8.4.Nederlands in de nieuwe Belgische staat

8.4.1.Ontstaan en ontwikkeling van België (1830-1900)

8.4.2.Veranderende status van het Nederlands in het negentiendeeeuwse België

8.4.2.1.Verbetering van het Belgische onderwijs

8.4.2.2.Bovenregionaal integrationisme ondanks Vlaams particularisme

8.5.Voorbeelden van literaire teksten van Belgische schrijvers

8.5.1.Lyriek

8.5.1.1.Jan Frans Willems’ lofzang op het Nederlands

8.5.1.2.Guido Gezelles pure poëzie

8.5.2.Proza

8.5.2.1.Hendrik Consciences afrekening met Franstalige tegenstanders

8.5.2.2.Guido Gezelles uitgesproken mening over taalgebruik

8.6.Schrijftaal versus gesproken taal

8.6.1.Schrijvers als vernieuwers van de schrijftaal

8.6.1.1.Multatuli

8.6.1.2.De Tachtigers

8.6.2.Streven naar modernisering van de schrijftaal

8.7.Voorbeelden van teksten uit de tweede helft van de negentiende eeuw

8.7.1.Literatuur

8.7.1.1.Proza van Multatuli

8.7.1.2.Lyriek van de Tachtigers

8.7.1.3.Proza van Lodewijk van Deyssel

8.7.2.Brieven

8.7.2.1.Brief van Vincent van Gogh aan zijn moeder

8.7.2.2.Brief van Herman Gorter aan Willem Kloos

8.7.3.Journalistieke teksten

8.7.3.1.Alexandrine Tinnes speurtocht naar de bronnen van de Nijl

8.7.3.2.De eeuwwisseling

9.De spraakmakende gemeente aan het woord

Doorbraak van het ‘Algemeen Beschaafd Nederlands’ in de eerste helft van de twintigste eeuw (1900-1945)

9.1.Verbreiding en toenemende standaardisatie van het ‘Algemeen Beschaafd Nederlands’

9.1.1.Nederland tot het eind van de Tweede Wereldoorlog (1900-1945)

9.1.2.Opkomst van het ABN, teruggang van het dialect in het Noorden

9.1.2.1.Onderwijs

9.1.2.2.Binnenlandse migratie

9.1.2.3.Ontwikkeling van de massamedia

9.1.2.3.1.Pers

9.1.2.3.2.Verspreiding van boeken

9.1.2.3.3.Enkele aspecten van de communicatie via literaire teksten

9.1.2.3.4.Podiumkunsten

9.1.2.3.5.Film

9.1.2.3.6.Radio

9.1.2.4.Mobiliteit

9.1.2.5.Telegraaf, telefoon, post

9.1.3.Het Nederlands in Nederlands-Indië

9.1.4.Dichters en schrijvers als vernieuwers van de taal

9.1.5.Modernisering van de spelling

9.1.6.Enkele ontwikkelingen op het gebied van de Nederlandse taal- en letterkunde

9.2.Het Nederlands in België in de eerste helft van de twintigste eeuw

9.2.1.België tot het eind van de Tweede Wereldoorlog (1900-1945)

9.2.2.Voortzetting van de taalstrijd in België

9.2.3.Territoriale eentaligheid

9.3.Voorbeelden van teksten uit de eerste helft van de twintigste eeuw

9.3.1.Literatuur

9.3.1.1.Lyriek

9.3.1.2.De vis wordt duur betaald. Fragment uit Herman Heijermans’ toneelstuk Op hoop van zegen

9.3.2.Brieven

9.3.2.1.Brief van Eddy du Perron aan Menno ter Braak over Maurice Roelants

9.3.2.2.Brief van Menno ter Braak aan Eddy du Perron over Maurice Roelants en Vlaamse auteurs

9.3.2.3.Imaginaire brief van Anne aan Kitty over de ophanden zijnde bevrijding in Het Achterhuis

9.3.3.Journalistieke teksten

9.3.3.1.Artikel in Vooruit over de slag rond Leuven

9.3.3.2.Nederland voor Oranje in het eerste nummer van Vrij Nederland

9.3.4.Culturele en politieke teksten

9.3.4.1.Fragment uit een toespraak van Felix Timmermans over Hendrik Conscience

9.3.4.2.Albert Verwey over Vlaanderen in zijn Holland en de oorlog

9.3.4.3.Johan Huizinga over De wording van onze nationaliteit

10.Eenheid in verscheidenheid

Het Algemeen Nederlands sinds de Tweede Wereldoorlog (1945-heden), taalinterne ontwikkelingen in de nieuwste tijd

10.1.Toenemende dominantie van het Algemeen Nederlands

10.1.1.Algemeen Nederlands als communicatiemiddel in Nederland

10.1.1.1.Nederland sinds de Tweede Wereldoorlog (1945-heden)

10.1.1.2.De suprematie van het Algemeen Nederlands in Nederland

10.1.1.3.Groei van het voortgezet onderwijs in Nederland

10.1.1.4.De betekenis van binnenlandse migratie en van immigratie voor de ontwikkeling van het Nederlands in het Noorden

10.1.2.Verspreiding van het Algemeen Nederlands door de media in het Nederlandse taalgebied

10.1.2.1.Pers

10.1.2.2.Productie en receptie van boeken

10.1.2.3.Enkele gegevens over de productie, bemiddeling en receptie van esthetische teksten

10.1.2.4.Podiumkunsten

10.1.2.5.Radio, televisie en digitale media

10.1.3.Mobiliteit

10.1.4.Toenemende beoefening van de neerlandistiek

10.2.Het Nederlands in België

10.2.1.België sinds de Tweede Wereldoorlog (1945-heden)

10.2.2.Het bovenregionale Nederlands in België

10.2.3.Consolidatie van het Algemeen Nederlands in België

10.2.4.Enkele kenmerken van gesproken Nederlands in Nederlandstalig België

10.3.Het Nederlands in Midden- en Zuid-Amerika

10.3.1.Suriname en de voormalige Nederlandse Antillen in de moderne tijd

10.3.2.De status van het Nederlands in Suriname

10.3.3.Enkele kenmerken van gesproken Surinaamse variëteiten van het Nederlands

10.3.4.De positie van het Nederlands op de Antillen

10.3.5.Enkele kenmerken van gesproken Antilliaanse variëteiten van het Nederlands

10.4.Aanpassingen van de spelling sinds de Tweede Wereldoorlog

10.5.Voorbeelden van taalexperimenten in esthetische teksten

10.6.Voorbeelden van teksten van na de Tweede Wereldoorlog

10.6.1.Enkele spraakmakende esthetische teksten

10.6.1.1.Experimentele poëzie

10.6.1.2.Simon Carmiggelt, Het woord

10.6.1.3.Louis Paul Boon, Over alles een groot kruis

10.6.1.4.Marga Minco, De mannen

10.6.1.5.Enkele teksten van podiumkunstenaars

10.6.1.6.Een toekomstige verleden tijd in Ramsey Nasrs mi have een droom

10.6.2.Journalistieke teksten

10.6.2.1.Artikel in Het Parool over de overwinning van de geallieerden

10.6.2.2.Artikel over de Belgische koningskwestie in Het Vrije Volk

10.6.2.3.Artikel over de watersnoodramp van 1953 in De Telegraaf

10.6.2.4.Provo’s fietsenplan in Provo

10.6.2.5.Artikel over de millenniumwisseling in De Volkskrant

10.7.Enkele vernieuwingen in het Nederlands in de nieuwste tijd

10.7.1.Voorbeelden van veranderingen in het gesproken Nederlands

10.7.2.Enkele syntactische en morfologische vernieuwingen

10.7.2.1.Vernieuwingen binnen naamwoordelijke constituenten

10.7.2.1.1.Titels en functies in attributen

10.7.2.1.2.De positie van zo e.d. in attributen

10.7.2.1.3.Bijwoorden bij attributieve bepalingen

10.7.2.1.4.Meerledige adjectief-, infinitief- en deelwoordgroepen

10.7.2.1.5.Adverbiale bepalingen in secundaire voorbepalingen

10.7.2.1.6.De plaats van de attributieve genitief

10.7.2.1.7.Postnominale attributen

10.7.2.2.Vernieuwingen binnen werkwoordelijke constituenten

10.7.2.2.1.Vf2

10.7.2.2.2.Vf1

10.7.2.2.3.Vfn, rode en groene volgorde

10.7.3.Lexicon

10.7.3.1.Nieuwvormingen

10.7.3.2.Ingevoerde woorden

10.7.3.3.Uitgevoerde woorden

11.Open einde

Consolidatie, status en vitaliteit van het Algemeen Nederlands

11.1.Van vroege vormen van het Nederlands naar een gecultiveerde moedertaal

11.2.Van een ‘beschaafd’ Nederlands van ‘de elite’ naar een Algemeen Nederlands van de massa

11.3.De status van het huidige Nederlands

11.4.Perspectieven voor de Nederlandse taal

Enkele filologische hulpmiddelen

1.Bibliografieën, zoekwijzers en catalogi

2.Gedigitaliseerde primaire en secundaire bronnen

3.Woordenboeken, woordenlijsten

4.Handboeken en inleidingen op het gebied van de Nederlandse taalkunde

5.Handboeken en inleidingen op het gebied van de Nederlandse letterkunde

6.Vaktijdschriften en websites

Bibliografie

Afkortingen, tekens, spelling

(i) afkortingen van geciteerde bronnen

AGN
D.P. Blok/W. Prevenier/D.J. Roorda (red.), Algemene geschiedenis der Nederlanden. 15 dln. Haarlem 1977/83.

AKB
Die Bybel. Dit is die Ganse Heilige Skrif wat al die kanonieke boeke van die Ou en Nuwe Testament bevat oorgesit uit die oorspronklike tale en uitgegee in opdrag van die gesamentlike kommissie verteenwoordigende die drie Hollandse Kerke in Suid-Afrika. Kaapstad 1944.

ANKO
J. Daan/M.J. Francken, Atlas van de Nederlandse klankontwikkeling. Kaarten en tekst, 2 dln. Amsterdam 1972/77.

ANS
W. Haeseryn/K. Romijn/G. Geerts/J. de Rooij/M.C. van den Toorn, Algemene Nederlandse spraakkunst. 2de geh. herz. dr. 2 dln. Groningen/Deurne 1997.

BLS
Liesveltbijbel (1542) (www.bijbelsdigitaal.nl).

BTR
Beatrijs. Uitgeg. door F. Lulofs. Zwolle 1963.

CBS bcn
Centraal bureau voor de statistiek, bevolking Caribisch Nederland (www.cbs.nl/nl-nl/n​i​e​u​w​s​/​2​0​1​9​/​3​1​/​b​e​v​o​l​k​i​n​g​-​c​a​r​i​b​i​s​c​h​-​n​e​d​e​r​l​a​n​d).

CBS int
Centraal bureau voor de statistiek, internet; toegang, gebruik en faciliteiten (https://opendata.cbs.nl/s​t​a​t​l​i​n​e​/​#​/​C​B​S​/​n​l​/​d​a​t​a​s​e​t​/​8​3​4​2​9​N​E​D​/​t​a​b​l​e​?​f​r​o​m​s​t​a​t​w​e​b).

CBS mob
Centraal bureau voor de statistiek, mobiliteit (https://www.cbs.nl/nl-nl/m​a​a​t​s​c​h​a​p​p​i​j​/​v​e​r​k​e​e​r​-​e​n​-​v​e​r​v​o​e​r​/​t​r​a​n​s​p​o​r​t​-​e​n​-​m​o​b​i​l​i​t​e​i​t​/​m​o​b​i​l​i​t​e​i​t/personenmobiliteit/).

CBS pod
Centraal bureau voor de statistiek, professionele podiumkunsten; capaciteit, voorstellingen, bezoekers, regio (https://opendata.cbs.nl/s​t​a​t​l​i​n​e​/​#​/​C​B​S​/​n​l​/​d​a​t​a​s​e​t​/​7​0​0​7​7​N​E​D/table?dl=16A6D).

CGY
Gysseling, M. (ed.), Corpus van Middelnederlandse teksten (tot en met het jaar 1300). Met medew. van W. Pijnenburg. Reeks I: Ambtelijke bescheiden, Reeks II: Literaire handschriften. Den Haag 1977/87.

DAN
Denkend aan Nederland. Een bundeling van analyses, thematische verkenningen en essays. Sociaal en Cultureel Rapport 2019 (https://www.scp.nl/Publicaties/Alle-publicaties/Publicaties-2019/Denkend-aan-Nederland).

DBNL
Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (www.dbnl.org).

EFB
Justus van Effen, De Hollandsche Spectator [1731-1732]. Ed. P.J. Buijnsters. Deventer 1984.

EFK
Justus van Effen, De Hollandsche Spectator [1733-1734]. Uitgeg. door J. de Kruif. Leuth 2001.

EGM
W. Sanders (ed.), (Expositio) Willerammi Eberspergensis abbatis in canticis canticorum. Die Leidener Handschrift. München 1971.

ELC
Elckerlijc, Den Spyeghel der Salicheyt. Diplomatische editie A. van Elslander. 8ste dr. Antwerpen 1985.

EWB
Etymologiebank (http://www.etymologiebank.nl).

EWN
M. Philippa/F. Debrabandere/A. Quak/T. Schoonheim/N. van der Sijs, Etymologisch woordenboek van het Nederlands. 4 dln. 2de dr. Amsterdam 2004/09.

EWND
Elektronische Woordenbank van de Nederlandse dialecten (http://www.meertens.knaw.nl/ewnd/).

EWR
Egmondse Williram, geciteerd naar het Oudnederlands woordenboek (vgl. ONW).

FAND
C. De Wulf/J. Goossens/J. Taeldeman/G. Verleyen (ed.), Fonologische atlas van de Nederlandse dialecten. 4 dln. Gent 1998/2005.

FEC
Feiten en cijfers (feiten-en-cijfers/kerncijfers; www.kvb.nl).

FGT
Ferguut. Uitgeg. door A.C. Bouman. Zwolle 1962.

GAO
Gediplomeerden en afgestudeerden; onderwijssoort, vanaf 1900 (opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/80384ned/table?fromstatweb).

GBS
G.A. Bredero, Moortje en Spaanschen Brabander. [1617-1618]. Uitgeg. door E. K. Grootes. Amsterdam 1999.

GNL
A.J. Gelderblom/A.M. Musschoot (red,), Geschiedenis van de Nederlandse Literatuur. 8 dln. Amsterdam 2006/17.

GNS
J.M. van der Horst, Geschiedenis van de Nederlandse syntaxis. 2 dln. Leuven 2008.

HSS
Hoeveel studenten studeren er jaarlijks Nederlands aan universiteiten buiten het taalgebied? (http://taalunieversum.org/v​e​e​l​g​e​s​t​e​l​d​e​-​v​r​a​g​e​n​/​h​o​e​v​e​e​l​-​s​t​u​d​e​n​t​e​n​-​s​t​u​d​e​r​e​n​-​e​r​j​a​a​r​l​i​j​k​s​-​n​e​d​e​r​l​a​n​d​s​-​a​a​n​-​u​n​i​v​e​r​s​i​t​e​i​t​e​n​-​b​u​i​t​e​n​-​h​e​t).

HVV
G.A. van Es (ed.), Sint Servaeslegende. In Dutschen dichtede dit Heynrijck die van Veldeken was geboren. 2de dr. Culemborg 1976.

JBP
Jacobus Bellamy, Proeven voor het verstand, den smaak en het hart. Dordrecht 1790.

JCQ
27 quotes van Jacob Cats. (https://www.woorden.org/quotes/?auteur=Jacob%20Cats).

JCW
Jacob Cats, Alle de wercken. 2 dln. Amsterdam 1722.

JMH
Jacob van Maerlant, Heimelijkheid der heimelijkheden. Uitgeg. door A.A. Verdenius. Amsterdam 1917.

JVV
Joost van Vondel, De werken. 10 dln. Amsterdam 1927/37.

KLL
Koop-, leen- en leesgedrag in Vlaanderen (www.vlaanderen.be/nl/publicaties).

KMS
Karel van Mander, Ter liefde der Const. Uit het Schilder-Boeck (1604). Uitgeg. door W. Waterschoot. Leiden 1983.

KSN
Kenmerken van het Surinaams-Nederlands (https://dutchplusplus.ned.univie.ac.at/node/52).

KVB
KvB Boekwerk, Stichting Lezen & GfK, 2018. (https://www.kvbboekwerk.nl/c​o​n​s​u​m​e​n​t​e​n​o​n​d​e​r​z​o​e​k​/​c​o​n​s​u​m​e​n​t​e​n​o​n​d​e​r​z​o​e​k).

LVE
Language Vitality and Endangerment. Document ingediend bij de International Meeting on UNESCO Programme Safeguarding of Endangered Languages. Parijs, 10-12 maart 2003. (http://taalunieversum.org/s​i​t​e​s​/​t​u​v​/​f​i​l​e​s​/​d​o​w​n​l​o​a​d​s​/​S​t​a​a​t​_​v​a​n​_​h​e​t​_​N​e​d​e​r​l​a​n​d​s​_​-​_​O​n​d​e​r​z​o​e​k​s​r​a​p​p​o​r​t​_​2​0​1​7.pdf).

LVV
Lodewijk van Velthem, Ghi Fransoyse sijt hier onteert. De Guldensporenslag. Kritische editie van de Middelnederlandse tekst uit de Voortzetting van de Spiegel historiael. Ed. L. Jongen/M. Piters. Leuven 2002.

MAND
A.C.M. Goeman/G. de Schutter/B.L. van den Berg/T. de Jong, Morfologische atlas van de Nederlandse dialecten. Morphological Atlas of the Dutch Dialects. dl. 1. Amsterdam 2005.

MDT
Mediatijd (https://www.mediatijd.nl/i​m​a​g​e​s​/​p​d​f​/​B​r​o​c​h​u​r​e​_​M​e​d​i​a​T​i​j​d​_​2​0​1​8.pdf).

MHC
Multatuli, Max Havelaar of de koffiveilingen der Nederlandsche Handelmaatschappy. Historisch-kritische uitgave door A. Kets-Vree. dl. 2. Apparaat en commentaar. Assen/Maastricht 1992.

MHT
Multatuli, Max Havelaar of de koffiveilingen der Nederlandsche Handelmaatschappy. Historisch-kritische uitgave door A. Kets-Vree, dl. 1. Tekst. Assen/Maastricht 1992.

MKB
Meertens Kaartenbank (www.meertens.knaw.nl/kaartenbank/bank/).

MNW
Middelnederlands Woordenboek (http://gtb.inl.nl/search/#).

MOZ
Mediaonderzoek Nederland (www.mediaonderzoek.nl.).

MRB
Middelfrankische Rijmbijbel geciteerd naar het Oudneder- lands woordenboek (ONW).

MST
De Rijmkroniek van Holland, (366-1305), door een anonieme auteur en Melis Stoke. Uitgeg. door J.W.J. Burgers. Den Haag 2004.

NMO
Nemokennislink (https://www.nemokennislink.nl/p​u​b​l​i​c​a​t​i​e​s​/​m​a​r​o​k​k​a​a​n​s​-​n​e​d​e​r​l​a​n​d​s​-​a​c​c​e​n​t​-​h​e​e​f​t​-​w​e​i​n​i​g​-​p​r​e​s​t​i​g​e/).

NVM
Nederlands verdient meer. Hoe de aantrekkelijkheid van de studie te vergroten. Amsterdam 2019 (file:///C:/Users/js/Downloads/20191030-Advies-KNAW-Neerlandistiek%20(1).pdf; 6/4/2020).

NWW
Neerlandistiek wereldwijd (http://taalunieversum.org/neerlandistiek/).

OHC
Opregte Haarlemsche Courant, 18 augustus 1831 (https://www.delpher.nl/nl/k​r​a​n​t​e​n​/​v​i​e​w​?​c​o​l​l​=​d​d​d&i​d​e​n​t​i​f​i​e​r​=​d​d​d​:​0​1​0​0​8​5​5​5​4​:​m​p​e​g​2​1).

ONW
Oudnederlands Woordenboek (http://gtb.inl.nl/search/#).

OWC
Onderwijs in cijfers (https://www.onderwijsincijfers.nl/k​e​n​g​e​t​a​l​l​e​n​/​v​o​/​l​e​e​r​l​i​n​g​e​n​-​v​o​/​a​a​n​t​a​l​l​e​n​-​l​e​e​r​l​i​n​g​e​n​-​i​n​-​h​e​t​-​v​o).

PHB
H.W. van Tricht et al. (red.), De briefwisseling van Pieter Corneliszoon Hooft, dl. 3. Culemborg 1979.

PHH
Pieter Cornelisz. Hooft, Alle de gedrukte werken. 1611-1738. Uitgeg. door W.G. Hellinga/P. Tuynman. Amsterdam 1972.

PHL
Pieter Cornelisz. Hooft, Uit Hoofts Lyriek. Uitgeg. door C.A. Zaalberg. Zwolle 1963.

PHW
Pieter Cornelisz. Hooft, Waernemingen op de Hollandsche Tael. In: Zwaan 1939, 235-256.

PLA
Petrus Leupenius, Aanmerkingen op de Neederduitsche taale en Naaberecht. Uitgeg. door W.J.H. Caron. Groningen 1958.

PRO
Proclamatie van Z.H. Willem Frederik, Prince van Oranje-Nassau. In: Staats-courant 1813, 2).

REY
J. Janssens/R. van Daele/V. Uyttersprot e.a. (red.), Van den vos Reynaerde. Het Comburgse handschrift. 2e dr. Leuven 1991.

RND
E. Blancquaert/W. Pée (red.), Reeks Nederlands[ch]e Dialectatlassen. 16 dln. Antwerpen 1925/82.

RPG
Resolutiën van de Staten van Holland, 10 juli 1584. In: Rijks Geschiedkundige Publicatiën, grote Serie, dl. 43, 655. (https://www.archieven.nl/nl/z​o​e​k​e​n​?​m​i​v​a​s​t​=​0&m​i​z​i​g​=​1​6​4&m​i​a​d​t​=​1​3​6&m​i​a​e​t​=​1​4&m​i​c​o​d​e​=​0​2​1​9&m​i​n​r​=​1​4​6​5​1​2​9&m​i​v​i​e​w​=​l​d​t).

RVB
Roemer Visscher, Brabbeling (https://www.dbnl.org/tekst/viss004brab02_01/colofon.php).

SAN
Samuel Ampzing, Nederlandsch Taelbericht. In: Zwaan 1939, 133-192.

SAND
S. Barbiers/J. van der Auwera/H. Bennis/E. Boef/G. Vogelaer/M. Ham (red.), Syntactische atlas van de Nederlandse dialecten [= Syntactic atlas of the Dutch dialects]. 2 dln. Amsterdam 2005/08.

SBH
E. Bekker-Wed. Ds. Wolff/A. Deken, Historie van Mejuffrouw Sara Burgerhart. Naar de 1e dr. van 1782 uitgeg. door P.J. Buijnsters. 2 dln. Den Haag 1980.

SGC 14
᾽s Gravenhaagsche Courant, 2/12/1813.

SGC 17
᾽s Gravenhaagsche Courant, 5/12/1813.

SMB
Stichting Marktonderzoek Boekenvak (https://www.kvb.nl).

SN 17
Onderzoeksrapport Staat van het Nederlands. Over de taalkeuzes van Nederlanders en Vlamingen in het dagelijks leven. Gent 2017 (http://taalunieversum.org/s​i​t​e​s​/​t​u​v​/​f​i​l​e​s​/​d​o​w​n​l​o​a​d​s​/​S​t​a​a​t​_​v​a​n​_​h​e​t​_​N​e​d​e​r​l​a​n​d​s​_​-​_​O​n​d​e​r​z​o​e​k​s​r​a​p​p​o​r​t​_​2​0​1​7.pdf).

SN 19
Onderzoeksrapport 2019. Staat van het Nederlands. Over de taalkeuzes van Surinamers in het dagelijks leven en meer over die van Nederlanders en Vlamingen. Gent 2019 (http://taalunieversum.org/s​i​t​e​s​/​t​u​v​/​f​i​l​e​s​/​d​o​w​n​l​o​a​d​s​/​O​n​d​e​r​z​o​e​k​s​r​a​p​p​o​r​t%20S​t​a​a​t%20van%20het%20N​e​d​e​r​l​a​n​d​s%202​0​1​9%20D​E​F​_​0.pdf).

SRB
Structuur van de bevolking (https://statbel.fgov.be/nl/themas/bevolking/structuur-van-de-bevolking).

SVB
Statenvertaling (https://www.statenvertaling.net).

TPO 2005
Taalpeilonderzoek 2005 (www.taaluniversum.org/taalpeil).

TPO 2007
Taalpeilonderzoek 2007 (www.taaluniversum.org/taalpeil).

TPO 2009
Taalpeilonderzoek 2009 (www.taaluniversum.org/taalpeil).

TPO 2010
Taalpeilonderzoek 2010 (www.taaluniversum.org/taalpeil).

TPO 2012
Taalpeilonderzoek 2012 (www.taaluniversum.org/taalpeil).

TPO 2013
Taalpeilonderzoek 2013 (www.taaluniversum.org/taalpeil).

TVN
De toekomst van het Nederlands. Onze taal over 75 jaar. ’s-Hertogenbosch 2007.

UDB
Utrechtse doopbelofte. Ed. M. Gysseling. Corpus van Middelnederlandse teksten (tot en met het jaar 1300). Reeks II: Literaire handschriften. dl. 1, 26. ’s-Gravenhage 1980.

Van Dale
Groot woordenboek van de Nederlandse taal. Uitgeg. door T. den Boon/R. Hendrickx. Met medew. van N. van der Sijs. 15de herz. dr. 3 dln. Utrecht/Antwerpen 2015.

VAP
Hieronymus van Alphen, Kleine gedigten voor kinderen [1778]. Uitgeg. door P. Buijnsters. Amsterdam 1998.

VBR
C. van Bree, Leerboek voor de historische grammatica van het Nederlands, dl.1. Gotische grammatica, inleiding, klankleer. 2de dr. Z.p., z.j. [2016]. [cvbree@dds.nl.].

VHTK
Verslag der Handelingen van de Tweede Kamer der Staten-Generaal, vol. 10, 30 november 1855, 202.

VMNW
Vroegmiddelnederlands Woordenboek (http://gtb.inl.nl/search/#).

VVRH
Van den Vos Reynaerde. Ed. W.G. Hellinga. Diplomatisch uitgeg. naar de bronnen vóór het jaar 1500. Zwolle 1952.

VVRL
Van den vos Reynaerde. Uitgeg. door F. Lulofs. 2de dr. Groningen 1985.

VVRT
Van den vos Reinaerde. Uitgeg. door D.C. Tinbergen. Ed. L.M. van Dis. 17de dr. Groningen 1964.

WBS
Willem Ysbrantsz. Bontekoe, Iovrnael ofte gedenckwaerdige beschrijvinghe. De wonderlijke avonturen van een schipper in de Oost 1618-1625. Uitgeg. door V.D. Roeper. Amsterdam 1996.

WDL 1954
Woordenlijst van de Nederlandse taal. Samengesteld in opdracht van de Nederlandse en de Belgische regering. Den Haag 1954.

WDL 1995
Woordenlijst Nederlandse taal. Samengesteld door het Instituut voor Nederlandse Lexicologie in opdracht van de Nederlandse Taalunie. Met een leidraad van J. Renkema. Den Haag/Antwerpen 1995.

WDL 2005
Woordenlijst Nederlandse taal. Samengesteld door het Instituut voor Nederlandse Lexicologie in opdracht van de Nederlandse Taalunie. Tielt/Den Haag 2005.

WFT
Woordenboek der Friese taal (http://gtb.inl.nl/search/#).

WGN
Jan Wagenaar, Vaderlandsche Historie. 2de dr., dl. 6. Amsterdam 1770.

WND
De woordenbank van de Nederlandse dialecten (https://www.woordenbank.eu/lid/wnd/f?p=104:31:::NO:31,RP::).

WNT
Woordenboek der Nederlandsche Taal (http://gtb.inl.nl/search/#).

WPS
Wachtendonckse psalmen. In: Gysseling 1977/87, vgl. CGY, geciteerd volgens het Oudnederlands Woordenboek, vgl. ONW.

WPSQ
Quak, A., Die altmittel- und altniederfränkischen Psalmen und Glossen. Nach den Handschriften und Erstdrucken neu herausgegeben. Amsterdam 1981. [Amsterdamer Publikationen zur Sprache und Literatur 47].

WVN
Wat vinden Nederlanders van elkaars accent? (ww.ru.nl/over-ons/overradbout/change-perspective/2015-2016/vinden-nederlanders-elkaars-accent/).

(ii) afkortingen van talen

abn | Algemeen Beschaafd Nederlands
afr. | Afrikaans
an | Algemeen Nederlands
antn | Antilliaans Nederlands
arab. | Arabisch
av. | Avestisch
be | Belgisch Nederlands
brab. | Brabants
du. | Duits
eng. | Engels
fra. | Frans
fri. | Fries
germ. | Germaans
ggm. | Gemeengermaans
got. | Gotisch
gr. | Grieks
gron. | Gronings
hgd. | Hoogduits
holl. | Hollands
indo. | Indonesisch
ingw. | Ingweoons
iran. | Iraans
it. | Italiaans
klt. | Keltisch
lat. | Latijn
limb. | Limburgs
lit. | Litouws
mhgd. | Middelhoogduits
mlat. | middeleeuws Latijn
mnl. | Middelnederlands
nbrab. | Noordbrabants
ndd. | Nederduits
ndl. | Nederlands
nfra. | Nederfrankisch
nfri. | Nieuwfries
ngm. | Noordgermaans
nhgd. | Nieuwhoogduits
nholl. | Noordhollands
nn | Nederlands Nederlands
nndl. | Nieuwnederlands
oe. | Oudengels
ofra. | Oudfrans
ofri. | Oudfries
ogm. | Oudgermaans
ohgd. | Oudhoogduits
oi. | Oudiers
oind. | Oudindisch
oks. | Oudkerkslavisch
onfra. | Oostnederfrankisch
onl. | Oudnederlands
ono. | Oudnoors
osa. | Oudsaksisch
osl. | Oudslavisch
ovla. | Oostvlaams
owgm. | Oudwestgermaans
pgm. | Protogermaans
pie. | Proto-Indo-Europees
port. | Portugees
pregerm. | Pregermaans
skrt. | Sanskriet
spa. | Spaans
sr | Surinaams Nederlands
stfri. | Stadsfries
stndl. | Standaardnederlands
tu. | Turks
tw. | Twents
vla. | Vlaams
vmnl. | Vroegmiddelnederlands
vulg.lat. | Vulgairlatijn
wgm. | Westgermaans
wnfra. | Westnederfrankisch
wvla. | Westvlaams
zeeuw. | Zeeuws
zholl. | Zuidhollands
zlimb. | Zuidlimburgs
zwe. | Zweeds

(iii) grammaticale afkortingen

1e | eerste persoon
2e | tweede persoon
3e | derde persoon
acc. | accusatief
aci | accusativus cum infinitivo
adj. | adjectief
adv. | adverbium
betr. vnw. | betrekkelijk voornaamwoord
bez. vnw. | bezittelijk voornaamwoord
bijv. nw. | bijvoeglijk naamwoord
bijw. | bijwoord
conj. | conjunctief
dat. | datief
fem. | femininum
gen. | genitief
hww. | hulpwerkwoord
imp. | imperatief
ind. | indicatief
inf. | infinitief
masc. | masculinum
neutr. | neutrum
nom. | nominatief
part. | participium
pers. | persoon, persoonlijk
pers. vnw. | persoonlijk voornaamwoord
pl. | pluralis
prep. | prepositie
pres. | presens
pret. | preteritum
sg. | singularis
subst. | substantief
telw. | telwoord
vnw. | voornaamwoord
voc. | vocatief
volt. | voltooid
vzl. | voorzetsel
ww. | werkwoord

(iv) overige afkortingen

fol. | folium, blad in een codex, incunabel of postincunabel
hs. | handschrift
r. | regel
rect. | de recto-zijde, i.e. de voorkant van een folium
vers. | de verso-zijde, i.e. de achterkant van een folium
vs. | vers

(v) fonetische en fonologische tekens*

fonetisch teken | voorbeeld/toelichting | fonologisch teken
[ʔ] | glottisslag |
[h] | [ha.k] haak | /h/
[p] | [pa.l] paal | /p/
[b] | [bur] boer | /b/
[m] | [me.l] meel | /m/
[w] | [wa.n] waan | /w/
[ṷ] | [n’iṷə] nieuwe | /w/
[f] | [fɔp] fop | /f/
[v] | [ve.n] veen | /v/
[t] | [te.n] teen | /t/
[d] | [dαl] dal | /d/
[n] | [na.m] naam | /n/
[l] | [la.n] laan | /l/
[r] | ‘tongpunt-r’, [ro.k] rook | /r/
[R] | velaire ‘huig-r’ [Rєn] ren | /r/
[s] | [sαp] sap | /s/
[z] | [ze.p] zeep | /z/
[ʃ] | [k’αʃǝ] kastje | /sj/
[Ʒ] | [r’o.Ʒǝ] roosje | /zj/
[j] | [jαk] jak | /j/
[į] | [dra.į] draai | /j/
[ñ] | [o.r’αñǝ] oranje | /nj/
[k] | [ko.l] kool | /k/
[g] | [z’αgduk] zakdoek | /k/
[γ] | [z’ϒǝ] zeggen | /γ/
[χ] | [l’αxǝ] lachen | /χ/
[ƞ] | [bαƞ] bang | /ƞ/
[ɪ] | [dɪt] dit | /ɪ/
[i] | [dip] diep | /i/
[i:] | [pi:r] pier | /i:/
[ü]¹ | [füt] fuut | /ü/
[ü:] | [dü:r] duur | /ü:/
[u] | [duk] doek | /u/
[u:] | [vu:r] voer | /u/
[ι] | [wιt] wit | /ι/
[e.]² | [ge.st] geest | /e/
[ʌ] | [bʌs bus | /ʌ/
[ʌ:] | [fr’ʌ:lǝ] freule | /ʌ:/
[ö.] | [hö.s] heus | /ö/
[ò] | [bòm] bom | /ò/
[o.]³ | [do.k] dook | /o/
[ǝ] | [dǝ] de | /ǝ/
[є]⁴ | [bєt] bed | /є/
[є:] | [miz’є:rǝ] misère | /є:/
[ɔ] | [lɔt] lot | /ɔ/
[ɔ:] | [trɔmbɔ:nǝ] trombone | /ɔ:/
[α]⁵ | [kan] kan | /α/
[a.]⁶ | [ba.] baan | /a/
[єi] | [єik] ijk | /єi/
[ʌü] | [lʌüs] luis | /ʌü/
[ɔu] | [vrɔu] vrouw | /ɔu/

* vgl. o.a. Cohen et al. 1961, XIII e.v., VBR 23 e.v.; de notaties van klanken in historische grammatica’s van het Nederlands verschillen soms onderling; daar diverse taalhistorische studies in dit boek worden geciteerd zijn soms dezelfde klanken met verschillende tekens weergegeven, vgl. 1.3.2., 3.3.1.; de zogenoemde volle vocalen worden vaak met een enkele punt als halflang aangeduid, vgl. [e.] ter aanduiding van de monoftong in beest, vóór r daarentegen met een dubbele punt, vgl. [dü:r] voor de vocaal in duur terwijl lange klanken die voor een oudere fase worden aangenomen eveneens met een dubbele punt worden weergegeven, vgl. [ba:] voor de vocaal in baak.

1 ook [y]; ² ook [ē] voor gerekte e of [ê] voor een e die ontstaan is uit een vanouds lange klank; ³ ook [ō] voor gerekte o of [ô] als aanduiding voor een vroeger mogelijk centrerende diftong; ⁴ ook [ĕ]; ⁵ ook [a], [ă]; ⁶ ook [ā] voor gerekte a en [â] voor vanouds lange a

(vi) overige tekens

Spellingen worden met vishaken weergegeven, vgl. <a>, <ee>, <b>. Klanken worden in de regel tussen vierkante haken aangeduid, vgl. [ā] voor de gerekte a. In geciteerde literatuur en bij de bespreking van vroegere klankbeschrijvingen worden ze ook met afzonderlijke letters weergegeven. Al naar context staan fonemen als betekenisonderscheidende klanken tussen schuine strepen of schrappen, vgl. /b/ en /p/. Voorbeelden worden cursief weergegeven, betekenissen staan tussen aanhalingstekens. De asterisk (*) duidt een gereconstrueerd, hypothetisch taalelement aan.

(vii) spelling

In deze monografie worden samenstellingen als Westvlaams of Plathaags zonder koppeltekens gespeld tenzij deze schrijfwijze tot een ongewenste uitspraak leidt of een onbegrijpelijke term oplevert. Daarom komt naast de spelling Protogermaans de spelling Proto-Indo-Europees voor.

Om ruimte te besparen worden ook getallen onder de twintig vaak met cijfers weergegeven zoals 19de eeuw. Titels van hoofdstukken vormen hierop een uitzondering.

Termen die verwijzen naar historische tijdvakken en stromingen worden met een kleine letter gespeld, vgl. middeleeuwen, renaissance, verlichting.

Geografische aanduidingen

In de vakliteratuur hebben termen als Noorden, Zuiden of Westen geen eenduidige betekenis. Zo kan Zuiden verwijzen naar het Nederlandse taalgebied ten zuiden van de grote rivieren, naar het zuiden van Nederland of naar het Nederlandstalige deel van België. Met het Noorden kan men Nederland aanduiden maar ook het Nederlandse taalgebied ten noorden van de grote rivieren of het noorden van Nederland. Met het Westen kan men in taalhistorische publicaties de kuststrook van de Somme tot de Eems bedoelen maar ook de kuststrook van Nederland en België. Bovendien kan met het Westen worden verwezen naar de Randstad resp. het zogenoemde Centrale Westen.

Met Vlaanderen verwijst men soms naar de twee Belgische provincies Vlaanderen, soms naar de Vlaamse Gemeenschap of naar Nederlandstalig België maar ook wel naar met Vlaanderen aangeduide gebieden in Frankrijk, België en Nederland. Met de term Frans-Vlaanderen of Zuid-Vlaanderen duidt men in de regel het gebied in Noord-Frankrijk aan waar van oudsher Nederlandse taalvariëteiten worden gesproken, i.e. het huidige arrondissement Duinkerke. De term Romaans-Vlaanderen, la Flandre romane of Flandre gallicante heeft betrekking op het Romaanstalige deel van het historische graafschap Vlaanderen met de plaatsen Rijsel, Dowaai, Orchies en Doornik. Het Doornikse gebied vormt tegenwoordig een deel van de provincie Henegouwen in België.

In dit boek bepaalt de context steeds waarnaar geografische termen verwijzen.

Deel 1

Middeleeuwen, nieuwe tijd

1.Inleiding

De volgende hoofdstukken beschrijven hoe het Nederlands ontstond en op welke wijze het tot een bovenregionale cultuurtaal in Nederland, België, Suriname en op de voormalige Nederlandse Antillen uitgroeide. De status van het huidige Nederlands en de perspectieven ervan komen in de slotbeschouwing ter sprake. Informatie over vakliteratuur resp. over hulpmiddelen op het gebied van de neerlandistiek, een bibliografie en een register ronden deze monografie af.

Wie de teksten over de taalexterne ontwikkelingen in dit boek leest, kan zonder voorkennis stap voor stap volgen hoe en onder welke omstandigheden het Nederlands zich in een periode van twaalf tot wellicht vijftien eeuwen ontplooide. De inleidende teksten van elk van de volgende hoofdstukken geven steeds een basale samenvatting van de ontwikkeling van de Nederlandse taal in de desbetreffende periode. Samen vormen ze een elementair overzicht van de geschiedenis van het Nederlands. Niet alleen de ontwikkelingsgang van de Nederlandse taal en zijn voorlopers resp. variëteiten komt in deze monografie uitvoerig aan de orde maar ook de maatschappij waarin de sprekers leefden. In afzonderlijke paragrafen worden bovendien taalinterne vernieuwingen gedetailleerd besproken. Deze deels technische uiteenzettingen behandelen de klanken, de syntaxis, de morfologie en het lexicon van het Nederlands in een historisch perspectief.

In de onderstaande paragrafen van deze inleiding wordt toegelicht van welke grondslagen in deze monografie wordt uitgegaan en hoe de tekst is opgebouwd. Niet alleen de keuze uit de grote hoeveelheid ter beschikking staande gegevens over de Nederlandse taal en taalcultuur maar ook de interpretatie ervan en de gekozen invalshoek maken dit boek subjectief. Om een zo genuanceerd mogelijk beeld te krijgen van de geschiedenis van het Nederlands verdient het daarom aanbeveling ook andere inleidingen hierover te raadplegen zoals De Vooys 1952, J.W. de Vries et al. 1994, Van den Toorn et al. 1997, Van der Horst et al. 1999, Van der Sijs 2004, Janssens et al. 2005, Willemyns 2013 of Van der Wal et al. 2015. De theoretische uitgangspunten die aan deze monografie ten grondslag liggen, komen nu eerst aan de orde.

1.1.Uitgangspunten

De publicatie van een boek over de geschiedenis van de Nederlandse taal resp. taalcultuur veronderstelt dat het object ervan, de Nederlandse taal, bekend is. Het staat echter niet vast waarnaar een term als Nederlands verwijst, vgl. 1.1.1. Vallen sociolecten en dialecten eronder, verstonden ‘de’ middeleeuwers onder Diets hetzelfde als wat men tegenwoordig met een term als Nederlands aanduidt? Evenmin is zeker in hoeverre een betrouwbaar beeld van de oorsprong en de ontwikkeling van het Nederlands ontstaat als men deze met de kennis van nu beschrijft, vgl. 1.1.1. Is het bijvoorbeeld een anachronisme om de taal die de bewoners van de Lage Landen in de vroege, volle en late middeleeuwen spraken van etiketten als Oud- resp. Middelnederlands te voorzien?

Als een universeel kenmerk van taal geldt dat deze voortdurend verandert. Het spreekt dan ook voor zich dat taalhistorische ontwikkelingen in het verloop van de tijd beschreven dienen te worden. Om de veranderingen in het Nederlands zichtbaar te maken vereist zo’n diachrone beschrijving ervan een indeling in kleinere tijdseenheden, vgl. 1.1.2. Het is echter de vraag waarop een dergelijke periodisering dient te berusten. Veranderingen in taal voltrekken zich in een maatschappij die op zijn beurt ook permanent aan verandering onderhevig is. Wie probeert de geschiedenis van een taal te beschrijven moet daarom niet alleen rekening houden met immanente, zogenoemde interne vernieuwingen binnen een taal maar ook met wijzigingen in de omstandigheden waaronder de sprekers communiceren, de zogenoemde externe factoren, vgl. 1.2.1. Hoe verhouden zich deze grootheden ten opzichte van elkaar?

1.1.1.Object en perspectief

Voor het onderwerp van deze geschiedschrijving, ‘het’ Nederlands, bestaan uiteenlopende termen die naar verschillende entiteiten kunnen verwijzen. Zo kwam in het laatste decennium van de 19de eeuw de uitdrukking algemeen beschaafde spreektaal op als aanduiding van de spreektaal der ‘beschaafden’ (vgl. 8.6.2.). In het eerste kwart van de 20ste eeuw raakten termen als algemeen beschaafd Nederlands, afgekort ABN, en algemeen beschaafd in zwang voor de benaming van het niet door sociolect resp. dialect gekleurde, gesproken en geschreven Nederlands (vgl. 9.1.2.). Toen er discussie ontstond over de vraag wie er beschaafd was of hoe een taal beschaafd kon zijn, gingen neerlandici over op namen als Standaardnederlands, Standaard of Algemeen Nederlands (AN). Dergelijke termen leveren nieuwe discussies op: wat is ‘de’ standaard, is er maar één ‘standaard’, wat is ‘algemeen’, is het Algemeen Nederlands van Nederland hetzelfde als dat van België of Suriname (vgl. 10.1.)?

Wat men onder Nederlands kan verstaan en wat de specifieke kenmerken ervan zijn, komt in de volgende hoofdstukken uitvoerig aan de orde. Zo gezien vormt deze monografie in haar geheel een gedetailleerde, genuanceerde definitie van de term Nederlands. Een vereenvoudigde begripsomschrijving ervan lijkt hier dan ook overbodig. Wel verdient de hier gekozen term Algemeen Nederlands enige toelichting.

In het Nederlandse taalgebied is een groot deel van de sprekers in staat te communiceren in een Nederlands zonder sociolectische resp. dialectische kenmerken. Deze taalvariëteit noemen zij gewoonlijk Nederlands of soms ook Hollands. Het gaat daarbij om de taal die leden van de Nederlandstalige gemeenschap gebruiken in de secundaire communicatie (Geerts et al. 1984, 12 e.v.), d.w.z. in contacten met vreemden die bovenregionaal Nederlands spreken. Op deze taal heeft de in dit boek gehanteerde term Algemeen Nederlands, afgekort AN, betrekking. Dit Algemeen Nederlands omvat het algemene Nederlands Nederlands, afgekort NN, het algemene Belgisch Nederlands, afgekort BE en het algemene Surinaams Nederlands, afgekort SR, vgl. 10.1.

In het AN communiceren, al naar communicatieve situatie, ca. 24 miljoen mensen in Nederland, België, Suriname, op de eilanden met de status van een bijzondere gemeente Bonaire, Saba en Sint-Eustatius en op de eilanden met een status aparte Aruba, Curaçao en Sint-Maarten. De term AN verwijst dus naar een variëteit van het Nederlands die in het hele Nederlandse taalgebied gebruikt wordt, dit in tegenstelling tot niet-algemene variëteiten als dialecten, regiolecten, tussentalen, sociolecten, vaktalen of groepstalen (vgl. ANS, 16 e.v.). Kenmerken van dergelijke variëteiten krijgen in dit boek alleen aandacht als ze van belang zijn voor de beschrijving van de ontwikkelingsgang van het AN.

Zo komt wel uitvoerig ter sprake dat acteurs in de 19de eeuw op de planken ongegeneerd in hun dialect het woord met elkaar voerden (vgl. 7.1.3.2.2., 8.1.2.2.2.), soms zonder elkaar te begrijpen. De door hen gebruikte taalvariëteiten worden verder niet systematisch besproken. Overigens komt de verscheidenheid van het Nederlands in de beschrijvingen van iedere periode steeds weer aan bod, een systematische beschrijving van lokale variëteiten blijft in dit boek echter achterwege. Zo zoekt men in deze geschiedenis van het Nederlands tevergeefs een gedetailleerde beschrijving van de conjugatie van werkwoorden in het Westvlaams met bijvoorbeeld de flexie -en in de 1e pers. sg. in werkwoorden als werken, vgl. wvla. k werken (‘ik werk’). Evenmin vindt men in de volgende hoofdstukken een uitvoerig overzicht van taaluitingen waarmee jongeren die tot eenzelfde milieu horen onderling communiceren zoals ga loezoe (‘ga weg’). Wel wordt aan de orde gesteld welke betekenis dergelijk taalgebruik heeft voor de ontwikkeling van het AN.

Kortom, het ontstaan en de ontwikkelingsgang van het Algemeen Nederlands vormen het onderwerp van dit boek. Het kiezen van een standaardtaal als onderwerp van een monografie kent een langere traditie in de geschiedschrijving van Europese talen (vgl. o.a. Elspass 2007, 3 e.v.). Ook al kan men zo’n keuze conventioneel noemen (vgl. Watts et al. 2002, 7), het staat een auteur uiteraard vrij om deze te maken. Wie probeert de ontwikkelingsgang van een bovenregionale taal, die nu eenmaal bestaat, te beschrijven hoeft overigens niet noodzakelijkerwijze een al dan niet positief waardeoordeel te vellen over de kwaliteiten ervan zoals sommige taalhistorici vrezen (vgl. Milroy 2002, 8). Evenmin zegt deze benadering iets over het bestaansrecht resp. de waarde van mogelijke variëteiten van een standaardtaal. De hier gepresenteerde taalgeschiedenis vormt dan ook geen teleologische interpretatie van taalverschijnselen in heden en verleden die uitmondt in een beschrijving van de onvermijdelijke overwinning resp. ‘superioriteit’ van de standaardtaal (Watts 2011, hoofdstuk 6), i.e. de voortreffelijkheid van het Algemeen Nederlands. Evenmin beantwoordt de hier gevolgde werkwijze aan de door Watts gekritiseerde funnel view. Deze houdt in dat heterogene historische taalverschijnselen zo worden gefilterd en geïnterpreteerd dat er een standaardtaal overblijft (Watts 2011, 290 e.v.).

Integendeel, in dit boek krijgt de diversiteit van het Nederlands in iedere periode steeds weer de aandacht. Zo bevat deze taalgeschiedenis naast een beschrijving van de opkomst van het gesproken Nederlands Nederlands in het Centrale Westen die nu eenmaal plaatsvond in de 20ste eeuw (vgl. 9.1., 10.1.) ook paragrafen over de minder duidelijke status van de bovenregionale spreektaal in België (vgl. 8.4.2.2., 10.2.2., 10.2.3.) en over de veranderende positie van tussentaal in België (vgl. 11.3.). De heterogeniteit resp. variëteit van de taal die leden van de Nederlandse taalgemeenschap in de loop van de geschiedenis hanteerden, komt dan ook regelmatig ter sprake. Dat laat onverlet dat, gezien het onderwerp van dit boek, die ontwikkelingen speciaal de aandacht krijgen die leidden tot de ontplooiing van het Algemeen Nederlands als een van de bestaande taalvariëteiten in het Nederlandse taalgebied.

Verder onderzoek naar o.a. historische meertaligheid of de taalkeuzes die sprekers in het verleden binnen specifieke domeinen maakten, naar meertalige praktijken zoals code switching of naar de gevolgen van taalcontact (vgl. Rutten et al. 2020, 97 e.v.) zal zonder twijfel het inzicht in de ontwikkelingsgang van het Nederlands en zijn variëteiten verdiepen. Genoemde fenomenen komen i.v.m. de stand van de wetenschap in dit boek slechts zijdelings ter sprake. Dit is bijvoorbeeld het geval bij de bespreking van de Duitse kleuring van teksten die ontstonden tijdens de heerschappij van het Beierse huis (vgl. 4.1.1.2.) of bij de toelichting op de keuze van Fries resp. Nederlands bij het gebruik van sociale media (vgl. 11.4. v).

In dit bestek is het niet doenlijk tevens een geschiedenis te presenteren van dialecten, sociolecten, tussentalen en groepstalen die meer dan tien eeuwen in het Nederlandse taalgebied voorkomen. Voor studies over de geschiedenis van dergelijke uiteenlopende taalvariëteiten kan men het werk van specialisten raadplegen die zich bijvoorbeeld wijden aan egodocumenten uit vroegere tijden (Van der Wal et al. 2018), communicatie tussen sprekers van verschillende taalvariëteiten in het verleden (Rutten et al. 2017) of historische ontwikkelingen van dialecten waarvoor bijvoorbeeld C. van Bree veel plaats inruimt in de nieuwe druk van zijn Leerboek voor de historische grammatica van het Nederlands (Van Bree z.j. [2016]).

Als vertrekpunt voor de taalhistorische beschrijvingen in dit boek dient het bestaan van het huidige AN. Te bedenken valt echter dat kenmerken van Germaanse taalvariëteiten die in het deltagebied tussen Somme en Eems voorkwamen overeenkomsten vertonen met die van aangrenzende taalvariëteiten in het continentale deel van het Westgermaanse gebied. Wie de taal, die men vanuit huidig perspectief Oudnederlands kan noemen, in de context van de vroege resp. volle middeleeuwen beschrijft, zal daarom uitgaan van een kontinentalwestgermanisch Schreibsprachenkontinuum (De Grauwe 2003 [b], 127 e.v.), i.e. een geheel van op elkaar aansluitende Westgermaanse schrijftalen op het Europese continent. Bij deze aanpak staan gemeenschappelijke kenmerken van verwante schrijftalen op de voorgrond. Deze volkstalen duidden taalgebruikers sinds de Karolingische tijd in het hele gebied aan met op elkaar lijkende termen. Het gaat daarbij om van het pgm. *þeuðō (‘volk’) afgeleide namen. Deze zijn geattesteerd als diutesch in het midden en düdesch in het noorden van Duitsland, als duutsc(h), met latere diftongering duytsch, in het noordwesten van de delta en als dietsch in Vlaanderen, Zeeland en het westen van Brabant.

In deze optiek leggen Theodisten de nadruk op het onderzoek naar ‘alle aspecten’ van dit continentaal Westgermaans (De Grauwe 2003 [b], 148 e.v.). Zo zal de befaamde probatio pennae Hebban olla uogala nestas h[b?]agunnan hinase hi[c] [e?][a?]nda thu uug… un[m?]biada…e [uuat unidan uue?] nu (‘Alle vogels hebben [zijn] begonnen nesten [te bouwen] behalve jij en ik. Waarop wachten we nu?’, vgl. 3.2.3.1.) voor deze taalhistorici de aanleiding kunnen vormen om het optreden van voltooide tijden in het Westgermaans te bestuderen. Het gaat daarbij om perifrastische constructies van het type hebban agunnan met het hulpwerkwoord ‘hebben’ en het voltooid deelwoord ‘begonnen’. In het voor dit boek gekozen perspectief komt daarentegen de vraag aan de orde waarom structuren met voltooide tijden in de oudste vormen van het Nederlands uiterst zelden voorkomen terwijl ze vervolgens in jongere stadia ervan gebruikelijk werden (vgl. 3.3.2.2.). Evenzo vormt het hier gekozen perspectief aanleiding om in te gaan op de vraag in hoeverre olla als Ingweoons te classificeren valt (vgl. Louwen 2009, Dekeyser 2007) en zo kenmerkend lijkt te zijn voor de vroegste variëteiten van het huidige Nederlands.

Wie door de bril van het heden naar het verleden van het Nederlands kijkt, zal ook op deze wijze een veelheid van verschijnselen beschrijven die eveneens in aangrenzende taalvariëteiten optreden. Westgermaanse taalkenmerken die in het Nederlands ontbreken, komen hoogstens zijdelings ter sprake, bijvoorbeeld als er andere eigenschappen voor in de plaats zijn gekomen.

1.1.2.Periodisering

De historische beschrijving van een taal veronderstelt een indeling van de chronologie in kleinere eenheden. Een diachronisch overzicht van het Nederlands is dus gebaseerd op beschrijvingen van reeksen afgegrensde resp. gefixeerde taaltoestanden in het verleden. Dat taal de eigenschap heeft voortdurend te veranderen betekent dat diachronie een reeks van in werkelijkheid niet bestaande synchronische taaltoestanden impliceert. Om deze bekende tegenstrijdigheid in de geschiedschrijving van een taal te omzeilen kan men als strategie ervoor kiezen om van tijdvakken uit te gaan waarbinnen geen ‘belangrijke’ vernieuwingen in de taal plaatsvonden.

Deze niet te vermijden subjectieve aanpak kent als probleem dat vernieuwingen die een nieuwe fase van een taal inluiden al naar verschijnsel niet gelijktijdig optreden. Bovendien zijn ze vaak niet precies te dateren. Zo is het onmogelijk een jaar te noemen waarin het voor de geschiedenis van het Nederlands zo belangrijke proces van de reductie van vocalen in onbeklemtoonde lettergrepen begon resp. werd afgesloten. Juist deze vernieuwing kenmerkt de ontwikkeling van het Nederlands van een nog enigszins synthetische taal met naar verhouding veel vervoegingen resp. verbuigingen en een vrijere woordvolgorde naar een overwegend analytische taal met een striktere woordvolgorde en morfemen die als zelfstandige woorden optreden (vgl. 3.1.2.2.). Er kwamen in het Oudnederlands bijvoorbeeld nog persoonsvormen voor die door hun structuur niet alleen betekenisaspecten uitdrukten als tijd en wijze maar ook persoon. Zo markeert de vorm sal zonder een begeleidend persoonlijk voornaamwoord de 3e pers. sg. van het presens in onl. Inde nuesan (l. uuesan) sal also holz that gesazt uuart bi fluzze nuassere, (‘En [hij i.e. de vrome mens] zal als een boom zijn die geplaatst werd bij een waterstroom’, ONW thatIII). Het toenemend analytische karakter van het Nederlands blijkt uit een vastere woordvolgorde, vgl. nnl. zal zijn tegen onl. nuesan sal of nnl. waterstroom tegen onl. fluzze nuassere. Deze ontwikkeling gaat ook gepaard met een vermindering van verbuigingen resp. vervoegingen en het optreden van voornaamwoorden om de grammaticale persoon te markeren zoals hij in Want hij zal zijn als een boom (Jeremia 17, 8, Statenvertaling 1637).

Omstreeks 1100 komen in het onl. nog ‘ronde’ vocalen in de auslaut voor vgl. de [a] in olla of de laatste [a] in uogala, zoals in de regel Hebban olla uogala (vgl. 3.3., 3.2.3.1., 4.3.). Honderd jaar later zijn ze, althans in overgeleverde Middelnederlandse teksten, gereduceerd tot een doffe -e, een zogenoemde sjwa [ə], vgl. de laatste <e> in mnl. ebben, hebben, alle, voghelen, voglen. Weer later kon een auslautende Middelnederlandse doffe -e afslijten. Zo werd de [ə] in mnl. bedde geapocopeerd, vgl. nnl. bed. Dit proces bracht met zich mee dat de stemhebbende [d] zoals in bedde een stemloze [t] werd zoals in bed. Op deze wijze werden zowel de stemhebbende occlusieven [b] resp. [d] als de stemhebbende fricatieven [v], [z] resp. [g] in auslautpositie stemloos. Dit verschijnsel duidt men aan met de term tweede auslautverscherping. Ook deze vernieuwingen, die in de late middeleeuwen inzetten, voltrokken zich in de loop van een onbekend aantal jaren. Bovendien verliepen deze processen, waarover grammatici in de vroege nieuwe tijd soms ook nog van mening verschilden, in het Noorden anders dan in het Zuiden.

Als men ondanks deze complicaties vernieuwingen als de klinkerreductie in onbeklemtoonde lettergrepen, apocope van auslautende sjwa en de secundaire auslautverscherping als criteria kiest voor de periodisering van de geschiedenis van het Nederlands is het de vraag of andere vernieuwingen in de taal hiermee samenvallen. Uit veranderingen in de syntaxis valt bijvoorbeeld minder duidelijk een verschil tussen het latere Middelnederlands en het vroegere Nieuwnederlands af te leiden. Voorts valt te bedenken dat het toepassen van criteria als klinkerreductie in onbeklemtoonde lettergrepen, apocope van sjwa of de tweede auslautverscherping resulteert in drie ongelijk lange perioden, nl. Oudnederlands tot ca. midden 12de eeuw, Middelnederlands van ca. midden 12de eeuw tot begin 16de eeuw en Nieuwnederlands van begin 16de eeuw tot heden. De laatste periode omvat dan meer dan vijf eeuwen, een verhoudingsgewijs lange tijdseenheid waarbinnen de taal uiteraard verder veranderde.

Auteurs van inleidingen in de geschiedenis van het Nederlands baseren de periodisering dan ook op andere dan de bovengenoemde criteria. In de regel gaan ze wel uit van de taalhistorisch zinvolle indeling in Oud-, Middel- en Nieuwnederlands maar ze maken daarin onderverdelingen. Daarbij gaan ze verschillend te werk.

De Vooys besteedt aparte hoofdstukken aan de periode tot ca. 1200 en aan het tijdvak van het Middelnederlands. Vervolgens behandelt hij de ontwikkeling van het Nederlands tot 1795 per eeuw. Voor de eerste decennia van de 19de eeuw neemt de auteur politieke gebeurtenissen als het ontstaan van de Bataafse Republiek als criterium om een periode af te bakenen. Daarna kiest hij hier voor cultuurhistorische vernieuwingen, vgl. De Gids-tijd. Opkomst van de taalwetenschap. Ten slotte behandelt De Vooys in aparte hoofdstukken de geschiedenis van het Nederlands na 1885 in Nederland resp. na 1830 en na 1890 in België. Voorts wijdt hij een hoofdstuk aan het Afrikaans (De Vooys 1952).

In hun Duitse geschiedenis van het Nederlands houden Vekeman en Ecke voor de periodisering ervan eveneens rekening met de bovengenoemde taalhistorische criteria. Ze behandelen Das Altniederländische und seine Vorgeschichte en het Mittelniederländisch in aparte hoofdstukken, schakelen vervolgens net als De Vooys over op een beschrijving van het Nederlands per eeuw en nemen daarna politieke veranderingen zoals Revolutionen und Sprachpolitik (1794-1830) als criterium om de chronologie in kleinere eenheden te verdelen (vgl. Vekeman et al. 1993).

De Vries, Willemyns en Burger beschrijven negen eeuwen Nederlands eerst chronologisch, dan thematisch. Zij onderscheiden daarbij vier tijdperken, te weten de periode tot 1170, de tijdperken van het Middelnederlands, het Nieuwnederlands in de 16de eeuw, het Nieuwnederlands in de 17de en 18de eeuw en het modern Nederlands in de tijd van 1795 tot heden. Vervolgens komen diverse onderwerpen als de spelling, dialecten, leenwoorden etc. in aparte hoofdstukken aan de orde (J.W. de Vries et al. 1994).

Van den Toorn, Pijnenburg, Van Leuvensteijn en Van der Horst delen hun geschiedenis van het Nederlands op grond van taalinterne criteria in zeven hoofdstukken in. Zij behandelen het Oudnederlands tot ca. 1200, het Vroegmiddelnederlands van ca. 1200 tot 1350, het Laatmiddelnederlands van ca. 1350 tot 1550, het Vroegnieuwnederlands van ca. 1550 tot 1650, het Nieuwnederlands van ca. 1650 tot 1880, het Nieuwnederlands van ca. 1880 tot 1920 en het Nieuwnederlands van ca. 1920 tot nu. Bovendien wijden zij aparte hoofdstukken aan het Nederlands in België en aan het Afrikaans (Van den Toorn et al. 1997).

Janssens en Marynissen gaan bij de indeling van hun taalgeschiedenis uit van drie periodes, te weten die van het Oud-, Middel- en Nieuwnederlands. Ze voegen daar hoofdstukken over Voorlopers en verwanten en Het Nederlands vandaag aan toe. Het laatste hoofdstuk behandelt dus een laatste fase van het Nieuwnederlands (vgl. Janssens et al. 2005).

In zijn geschiedenis van de Nederlandse syntaxis besteedt Van der Horst hoofdstukken aan het Oudnederlands, het Middelnederlands tot 1350 en het Middelnederlands van 1350 tot 1500. Vervolgens behandelt hij zoals De Vooys de ontwikkelingen steeds binnen het bestek van een eeuw. De laatste fase van het Nederlands, die de auteur in 1800 laat beginnen, omvat echter twee eeuwen (vgl. GNS).

Van der Wal en Van Bree houden bij hun indeling van de geschiedenis van het Nederlands rekening met taalinterne criteria zoals blijkt uit titels van hoofdstukken als De verscheidenheid van het Middelnederlands. Anderzijds onderscheiden zij episodes van meer dan een eeuw als afgrenzing van eenheden in hun geschiedschrijving, vgl. een titel als Drie eeuwen interne taalgeschiedenis. Ook benutten zij politieke gebeurtenissen om de chronologie in kleinere eenheden te verdelen, vgl. een hoofdstuk als De strijd voor en om het Nederlands in Vlaanderen (vgl. Van der Wal et al. 2015).

De in deze monografie aangehouden periodisering is gebaseerd op de bovengenoemde taalinterne criteria die de indeling Oud-, Middel- resp. Nieuwnederlands oplevert. Bij de onderverdeling van het laatste taalstadium, dat meer dan vijf eeuwen beslaat, is gelet op taalexterne veranderingen. Het gaat daarbij om vernieuwingen in de maatschappij waarin de sprekers van het Nederlands leefden. Daartoe zijn tijdvakken te onderscheiden die historici veelal in hun beschrijvingen van de geschiedenis der Nederlanden aanhouden. Zij benutten daarbij termen als vroegmoderne tijd, nieuwe tijd, moderne tijd, nieuwste tijd etc. Hier is voor de volgende indeling en termen gekozen: (i) vroege nieuwe tijd, i.e. de tijd van 1500 tot 1650; (ii) late nieuwe tijd, i.e. de tijd van 1650 tot 1795; (iii) de Franse tijd en de periode van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, i.e. de nieuwste tijd van 1795 tot 1830; (iv) de 19de eeuw na het ontstaan van België, i.e. de nieuwste tijd van 1830 tot 1900; (v) de 20ste eeuw tot het eind van de Tweede Wereldoorlog, i.e. de nieuwste tijd van 1900 tot 1945; (vi) de tijd van na de Tweede Wereldoorlog, i.e. de nieuwste tijd sinds 1945.

Zo is hier de afbakening van kleinere tijdseenheden binnen de geschiedenis van het Nederlands gebaseerd op die taalinterne vernieuwingen die voor de ontplooiing van het Oud-, Middel- resp. Nieuwnederlands cruciaal zijn. De langere periode van het Nieuwnederlands is verder ingedeeld in kortere episodes. Deze indeling berust op taalexterne veranderingen waarmee de sprekers van het Nederlands te maken hadden. Juist deze vernieuwingen hebben in dit tijdvak de ontwikkeling en de status van het Algemeen Nederlands in hoge mate bepaald.

1.2.Methode van beschrijven

Verschijnselen die de ontwikkelingsgang van het Nederlands bepalen kunnen toevallig optreden of op grond van wetmatigheden. Het gaat daarbij om taalinterne resp. taalexterne constanten en variabelen.

Leden van een taalgemeenschap gebruiken natuurlijke taal om verbaal te communiceren. De teksten die ze daarvoor benutten kunnen non-fictief zijn. Het is echter ook mogelijk dat ze tekendragers in een esthetisch communicatieproces zijn.

1.2.1.Interne en externe constanten en variabelen

Wie probeert diachrone ontwikkelingen van een taal te beschrijven dient rekening te houden met twee typen van verandering: enerzijds verandert de taal voortdurend, anderzijds is de samenleving waarin die taal wordt gesproken onophoudelijk aan verandering onderhevig. In deze geschiedenis van het Nederlands wordt dan ook aandacht besteed aan zowel taalinterne als taalexterne vernieuwingen. Vernieuwingen binnen een taal kunnen als variabele veranderingen spontaan optreden maar ze kunnen ook als zogenoemde constanten deel uitmaken van systematische ontwikkelingen in die taal. Naast zulke interne vernieuwingen treden externe veranderingen binnen een taalgemeenschap als variabelen resp. constanten op (vgl. Sonderegger 1979, 195 e.v., Stegeman 2014 [b], 21 e.v.). Externe constanten en variabelen m.b.t. de Nederlandse taalgemeenschap staan steeds ter discussie in de inleidingen van elk hoofdstuk. Taalinterne constanten en variabelen komen ter sprake in de paragrafen over de klanken, de morfologie resp. de syntaxis en het lexicon van het Nederlands.

Wil er van een taal sprake zijn dan dient er een groep mensen te bestaan die met elkaar in die taal communiceert. Het gaat bij deze condicio sine qua non om een taalexterne constante. In verband hiermee wordt in deze monografie o.a. het bestaan van een Oudnederlandse schrijftraditie behandeld die zich onderscheidde van naburige schrijftradities (vgl. 3.1.2.4.). Ook komt bijvoorbeeld aan de orde hoe er in de volle en late middeleeuwen een Nederlandse taalgemeenschap bestond in het gebied tussen Maas en Nederrijn, in de graafschappen Vlaanderen en Holland, in de hertogdommen Brabant en Gelre, op de Zeeuwse eilanden en in het bisdom Utrecht. Als constante geldt voorts het bewustzijn van de leden van deze taalgemeenschap Nederlands als communicatiemiddel te benutten. Communiceerden de leden van deze taalgemeenschap alleen in lokale taalvariëteiten of ook in een Middelnederlandse verkeers- resp. cultuurtaal (vgl. 4.1.3.3.)? In hoeverre waren zij zich ervan bewust deel uit te maken van een Nederlandse taalgemeenschap? Welke taal duidden zij aan met termen als Diets, Duutsch of Nederlands (vgl. 4.1.3.2.)? Als verdere taalexterne constante is de bovenregionale geldigheid van het Nederlands te noemen. Deze kwam o.a. tot uitdrukking toen Maria van Bourgondië in 1477 verordende dat het Nederlands in de Nederlandstalige provincies als bestuurstaal gebruikt diende te worden (vgl. 4.1.3.4.).

Niet-voorspelbare maatschappelijke ontwikkelingen die voor een taalgemeenschap van betekenis zijn, maken daarentegen deel uit van de taalexterne variabelen. Het gaat daarbij om onverwachte gebeurtenissen die plaatsvinden in de samenleving waarvan de taalgebruikers deel uitmaken. Tot de externe variabelen met betrekking tot de Nederlandse taal behoren o.a. onvoorziene politieke gebeurtenissen zoals de niet-voorspelbare scheiding tussen Noord en Zuid in de 16de eeuw (vgl. 5.1.1.2.) of de inlijving van het Zuiden door de Fransen aan het eind van de 18de eeuw (vgl. 7.1.1.). Het optreden van dergelijke externe variabelen had ingrijpende consequenties voor de ontplooiing van het bovenregionale Nederlands in het huidige België (vgl. 5.1.1.2., 7.1.2.4.). Een taalexterne variabele van een geheel andere orde is de opkomst van de radio in de eerste helft van de 20ste eeuw. Deze zou de verspreiding van de bovenregionale spreektaal op een ongekende wijze bevorderen (vgl. 9.1.2.3.6.).

Systematische vernieuwingen van de klanken, de morfologie, de syntaxis en de woordvorming zijn te rekenen tot de regelmatige, constante taalinterne veranderingen van het Nederlands. Zij representeren ontwikkelingen die zich in overeenstemming met taalwetten voltrekken. Tot de talloze voorbeelden hiervan horen nieuwe omschrijvingen van de oorspronkelijk synthetische structuren. Zo komen in het Oudnederlands nog vormen van het verbum finitum met een geïmpliceerd subject voor als bin voor ‘ik ben’, vgl. mistrot bin fan stimmon fiundes (‘ik ben wanhopig gemaakt door de stem van de vijand’, WPS 054, 03). Daarnaast treden nu omschrijvingen met een verbum finitum en een daarvan gescheiden persoonlijk voornaamwoord op, vgl. Jk riep in Jk eft te gode riep (‘Ik riep echter tot God’, WPS 054, 17). De opkomst van zo’n omschrijving is typerend voor morfologische resp. syntactische vernieuwingen die passen binnen de ontwikkeling van het Nederlands van een synthetische naar een analytische taal (vgl. 1.1.2., 3.1.2.2.). Een ander voorbeeld van een taalinterne constante is de verschuiving van het woordaccent naar de eerste lettergreep. Deze resulteerde in het Nederlands tot verkortingen resp. tot het afstoten van onbeklemtoonde lettergrepen (vgl. 2.3.1.3.). Het gevolg daarvan was o.a. de reductie resp. het verdwijnen van naamvallen (vgl. 2.3.2.3).

Breuken in de wetmatige ontwikkeling van een taal gelden als taalinterne variabele veranderingen. Het gaat daarbij om onverwachte vernieuwingen die niet voortvloeien uit de ontwikkeling van de systematiek van een taal. Zo ontwikkelde zich onvoorzien de objectvorm van het persoonlijk voornaamwoord 3e pers. pl. aan het begin van de 20ste eeuw tot een subject, vgl. hun in hun hebben gezegd. Dit verschijnsel is voor het eerst geattesteerd in 1911 (Van der Sijs 2005 [a], 135). Deze toevallige vernieuwing, die vooralsnog als incorrect Nederlands geldt, is niet het resultaat van een taalhistorisch verklaarbare interne verandering. Dit geldt ook voor de meer open articulatie van de diftongen [єi] (<ij>), [ʌü] (<ui>) en [ɔu] (<ou>) die tegen het eind van de 20ste eeuw bij sommige sprekers in het westen van Nederland in de mode kwam. Zulke uitspraakvarianten, die met de merkwaardige term Poldernederlands worden aangeduid (vgl. Stegeman 2014 [b], 42), hadden de auteurs van de Twe-spraack en grammatici als Christiaen van Heule en Jacob van der Schuere al beschreven. De genoemde veranderingen representeren geen klankwetmatige ontwikkelingen. Ze gelden dan ook als taalinterne variabelen. Het is overigens de vraag of deze varianten, die zich in vroegere taalstadia niet konden doorzetten, zich op den duur zullen handhaven (vgl. 11.4.).

Tussen taalexterne en taalinterne veranderingen kunnen causale samenhangen bestaan. Zo houden de archaïsche kenmerken van de Nederlandse schrijftaal in de nieuwe tijd verband met de toen heersende bewondering voor de 17de-eeuwse schrijvers en met de intensieve omgang met teksten van de Statenvertaling (vgl. 5.1.3.4.3.). Zulke samenhangen vertonen wel een causaal maar niet een logisch verband. Terwijl gezaghebbende filologen nog in de 19de eeuw het archaïsche karakter van het Nederlands hoog waardeerden resp. beschermden (vgl. 8.2.1.1.), begonnen schrijvers, pedagogen en taalkundigen in de tweede helft van diezelfde eeuw de onnatuurlijkheid van het Nederlands te bekritiseren (vgl. 8.2.1.2., 8.6.1.1.). Dit fenomeen, dat op een toeval berust, vloeit niet logisch voort uit de toen heersende opvattingen over de status van de geschreven cultuurtaal.

Het optreden van taalexterne resp. taalinterne constanten en variabelen heeft tot op heden het ontstaan en de ontwikkelingsgang van het Nederlands bepaald. Het samenspel ervan vormt dan ook de grondslag van deze geschiedenis van de Nederlandse taal en taalcultuur.

1.2.2.Verbale communicatieprocessen

Natuurlijke taal fungeert als instrument bij verbale, mondelinge resp. schriftelijke communicatie. Sprekers kunnen d.m.v. talige communicatie diverse doelstellingen nastreven. Teksten vervullen dan ook als betekenisdragers verschillende functies. In verband hiermee onderscheidden taalkundigen als Karl Bühler, Roman Jakobson of F. Schulz von Thun wel de hieronder opgesomde functies van taal (vgl. Bühler 1934, Jakobson 1974, Schulz von Thun 1989). In de volgende korte toelichtingen erop wordt steeds een enkel voorbeeld gegeven uit een schier eindeloze verzameling teksten die eenzelfde functie vervullen.

(i) De referentiële functie, i.e. het gebruik van taal om kennis door te geven. Een voorbeeld van een tekst met deze functie is een in deze monografie geciteerd didactisch werk als Der naturen bloeme (vgl. 4.2.3.3.) van Jacob van Maerlant. Bij hem ging het in dit werk primair om de overdracht van feitelijke informatie (F.P. van Oostrom 2006, 506).

(ii) De conatieve functie, i.e. het benutten van taal om het gedrag resp. de houding van een recipiënt te beïnvloeden. Dit is bijvoorbeeld het geval als Jacob van Maerlant in de volgende regels Floris V oproept om scholen te stichten en kinderen onderwijs te laten geven:

Mac scolen, ende doe leren mede

Die kinder van dinen lande

(JMH, r. 732-733, vgl. 4.1.2.1.)

(iii) De emotieve functie, i.e. het weergeven van de houding van een producent ten opzichte van de boodschap. Het gaat daarbij om expressief taalgebruik dat bijvoorbeeld Van Maerlant via de vertellende instantie ten beste geeft over de door hem aangesproken christenen in Van den lande van oversee:

Kersten man, wats di ghesciet?

Slaepstu? Hoe ne dienstu niet

Jhesum Christum dinen Here?

(Van Maerlant 1998, 568)

(‘Christenmens, wat is jou overkomen? Slaap je? Waarom dien je Jezus Christus, je Heer niet?’‚ Van Maerlant 1998, 568)

(iv) De fatische functie; deze heeft betrekking op de talige middelen die een deelnemer benut om contact met een andere deelnemer tot stand te brengen. Zo vraagt Van Maerlant in zijn Sinte Franciscus leven de aandacht van zijn lezer met de woorden

Ende om datic Vlaminc bem

Met goeder herte biddic hem,

Die dit Dietsche sullen lesen,

Dat si mijns genadich wesen;

(Van Maerlant 1954, 38)

(‘En daar ik Vlaming ben, met een goed hart, vraag ik hen, die dit Nederlands zullen lezen, dat zij mij welgezind zijn’)

(v) De metalinguale functie, i.e. het verwijzen van een deelnemer aan een communicatieproces naar talige kenmerken van de boodschap resp. naar de activiteit van communiceren. Zo besteedt Van Maerlant via de verteller aandacht aan het soort Nederlands dat hij gebruikt in de hierboven (vgl. iv) geciteerde tekst:

Men moet om de rime souken

Misselike tonghe in bouken:

Duuts, Dietsch, Brabants, Vlaemsch, Zeeus,

Walsch, Latijn, Griex ende Hebreeus.

Om vray thoudene rijm ende zin

Help mi Fransois; dits tbeghin.

(Van Maerlant 1954, 38 e.v.)

(‘Men [Een dichter] moet verschillende talen in boeken zoeken: noordelijke volkstaal, zuidwestelijke volkstaal, Brabants, Vlaams, Zeeuws, Frans, Latijn, Grieks en Hebreeuws. Om rijm en betekenis [van de tekst] te behouden, moge Franciscus mij helpen. Dit is het begin.’)

(vi) De esthetische functie, i.e. de productie, bemiddeling resp. receptie van een tekst als een esthetisch object. Van deze functie is sprake als een deelnemer tijdens een communicatieve handeling een esthetische conventie volgt (vgl. het slot van deze paragraaf). De esthetische functie staat in deze monografie regelmatig ter discussie in de besprekingen van communicatie via literaire teksten.

Functies kunnen afzonderlijk of gecombineerd optreden. Zo vervult Multatuli’s Max Havelaar een referentiële functie door de wantoestanden in Nederlands-Indië te beschrijven. De tekst fungeert voorts conatief, bijvoorbeeld als de verteller oproept om een einde aan de uitbuiting van de Javanen te maken. De emotieve functie doet zich o.a. gelden door de manier waarop de verteller zijn protagonisten beschrijft, Droogstoppel bijvoorbeeld als gewetenloze zakenman, Max Havelaar als pleitbezorger van de uitgebuite bevolking. De wijze waarop de vertellende instantie steeds weer de aandacht van de lezer vraagt, rekent men tot de fatische functie van een tekst. Al in de eerste zin van het eerste hoofdstuk verwijst de verteller in Max Havelaar naar de productie en receptie van de tekst met de woorden

Het is myn gewoonte niet, romans te schryven, of zulke dingen, en het heeft dan ook lang geduurd, voor ik er toe overging een paar riem papier extra te bestellen, en het werk aantevangen, dat gy, lieve lezer, zoo-even in de hand hebt genomen, en dat ge lezen moet als ge makelaar in koffi zyt, of als ge wat anders zyt.

(MHT 3)

Dat Max Havelaar als meest verkochte en meest vertaalde Nederlandse roman tevens als esthetisch object wordt gerecipieerd hoeft verder geen toelichting.

Hoe voltrekt zich een talig communicatieproces? In beschrijvingen ervan onderscheidt men een producent die de intentie heeft een bedoelde boodschap in een tekst te verwoorden. Om deze taalhandeling te verrichten produceert hij klanken of schrift. Voor deze fysieke productie hanteert men in theorieën over de spreekhandeling wel de term locutie (vgl. Austin 2005, Searle 1969). Dat wat de producent d.m.v. zo’n taalhandeling wil communiceren, de bedoelde boodschap, noemt men ook wel illocutie, in het Duits Kommunikat (Schmidt 1980, 49 e.v.). Met zijn taalhandeling hoopt de producent een effect, de perlocutie, bij de recipiënt te bereiken. De tekst wordt door een recipiënt ontvangen en verwerkt tot een communicatieresultaat of ontvangen boodschap, in het Duits ook weer met de term Kommunikat aangeduid.

Zowel de producent als de recipiënt zijn geconditioneerd door individuele levensomstandigheden zoals leeftijd, geslacht, ervaringen, opleiding etc. Aangezien recipiënten van teksten verschillend geconditioneerd zijn, kunnen de verkregen communicatieresultaten onderling van elkaar afwijken. Iemand die bijvoorbeeld nooit literatuur leest zal Multatuli’s Max Havelaar anders recipiëren dan een kenner van Douwes Dekkers teksten. Iemand die de Max Havelaar voor de tweede keer leest, weet hoe het boek afloopt. Hij is dus anders geconditioneerd dan toen hij het boek voor het eerst las en zal de tekst de tweede keer dan ook anders recipiëren dan de eerste keer. De receptie van een en dezelfde tekst kan dus verschillende communicatieresultaten opleveren. Een door de recipiënt verkregen communicatieresultaat hoeft dan ook niet samen te vallen met de geïntendeerde boodschap van de producent. Terwijl de producent van de Max Havelaar vermoedelijk de boodschap wil overbrengen dat het lot van de Javaan moet worden verbeterd, kan de recipiënt tot de slotsom komen dat Multatuli, die in de laatste episode van de tekst het woord neemt, beroemd wilde worden: hij wilde ‘gelezen worden’ en hoopte op veel vertalingen van zijn boek (Multatuli 1881, 335 e.v., vgl. 8.7.1.1.).

Als bijzondere vorm van verbale communicatie is de productie, bemiddeling resp. receptie van esthetische teksten op te vatten. Als een deelnemer bij een communicatieve handeling een esthetische conventie volgt, is er sprake van een esthetisch communicatieproces. Dit is het geval als een deelnemer een tekst produceert, bemiddelt of recipieert ‘die voldoet aan de verwachtingen die volgens de in desbetreffende taalgemeenschap geldende esthetische normen worden gesteld aan een tekst’ (Schmidt 1980, 92 e.v.). Wanneer een schipper als Bontekoe verslag uitbrengt over de ondergang van zijn schip (vgl. 5.2.1.6.) kan het zijn intentie zijn om de rederij hiervan met een non-fictieve tekst op de hoogte te stellen. Een uitgever kan als bemiddelaar de taal van dit verslag zo veranderen dat de tekst toegankelijk wordt voor een groot publiek. Dit publiek kan de tekst vervolgens esthetisch recipiëren als een spannend verhaal dat past in een literaire traditie. Anders geformuleerd, de ene deelnemer aan een communicatieproces kan de intentie hebben een non-fictieve boodschap via een tekendrager te communiceren terwijl de receptie ervan bij een andere deelnemer aan dit proces zoals een bemiddelaar of een recipiënt een esthetisch receptieresultaat oplevert.

In de loop van de eeuwen hebben producenten van esthetische teksten zoals o.a. schrijvers van bellettrie, dichters, cabaretiers, singer-songwriters of tekstschrijvers van reclameboodschappen steeds weer geprobeerd het Nederlands als instrument voor het vervaardigen van esthetische teksten te perfectioneren. Niet zelden brachten zij vernieuwingen in het Nederlands tot stand (vgl. 5.1.3.4.4., 8.7.1., 9.1.4., 10.5.). Om die reden verdient de productie, bemiddeling en receptie van esthetische teksten in een geschiedenis van het Nederlands speciale aandacht.

1.3.Wijze van behandeling

1.3.1.Opbouw

Op grond van de boven toegelichte periodisering (vgl. 1.1.2.) wordt in de volgende hoofdstukken steeds een episode van het Nederlands behandeld. De hoofdstukken zijn op dezelfde wijze opgebouwd. Dat biedt de mogelijkheid om dit boek zowel ‘horizontaal’ als ‘verticaal’ te lezen. Wie bijvoorbeeld geïnteresseerd is in de geschiedenis van de sprekers van het Nederlands door de eeuwen heen kan ermee volstaan het begin van elk hoofdstuk te lezen. Wie wil weten welke kenmerken de taal had die zij in een bepaalde periode hanteerden en wat voor teksten zij toen produceerden kan zich beperken tot het hoofdstuk over het desbetreffende tijdvak.

De inleiding van elk hoofdstuk schetst steeds de politieke, economische, sociale en culturele omstandigheden waaronder het Nederlands kon gedijen. Daar taal bestaat bij de gratie van menselijke communicatie krijgen de sprekers van het Nederlands daarbij de nodige aandacht. Het is o.a. de vraag in wat voor maatschappij zij leefden, of ze leerden lezen en schrijven, waarom en hoe zij hun taal cultiveerden of welke invloed immigranten bijvoorbeeld hadden op de ontwikkeling van het Nederlands.

Voorbeelden van teksten in de taal van de besproken periode geven een indruk van het Nederlands uit de desbetreffende tijd. Deze primaire teksten vormen vaak de bron van de voorbeelden die als illustratie dienen bij de besprekingen van taalhistorische ontwikkelingen in de desbetreffende paragrafen. Deze staan in deel 1 in de hoofdstukken 3, 4, 5, 6, in deel 2 in hoofdstuk 10. Diverse afbeeldingen illustreren vormen van communicatie. Zo staat de tekst die Gerard Dou gedeeltelijk heeft weergegeven op zijn schilderij Lezende oude vrouw (afb. XI) afgedrukt in 5.2.4.1. Dit fragment uit het Evangelie van Lucas bevat voorbeelden van grammaticale eigenschappen van het Nieuwnederlands die in 5.3.2. ter sprake komen.

De uiteenzettingen over de historische, diachrone ontwikkelingen van het Nederlands gaan uit van synchrone beschrijvingen van de afzonderlijke taalfases. Dit betekent dat vernieuwingen die zich in een bepaald stadium van het vroegere Nederlands aftekenden, beschreven worden als veranderingen in de Germaanse resp. Nederlandse taalvariëteiten van het voorafgaande stadium. De paragrafen hierover bevatten een veelheid aan vaak gedetailleerde gegevens over de klankinventaris, de morfologie, de syntaxis en het lexicon van het Nederlands in de desbetreffende tijd.

Na algemene inleidingen wordt de geraadpleegde literatuur steeds aan het eind van de desbetreffende paragrafen apart vermeld. In teksten over specifieke vraagstukken wordt de literatuur tevens tussen haakjes in de hoofdtekst genoemd.

1.3.2.Terminologie

In de Nederlandse taalwetenschap hebben zich in de loop van de laatste twee eeuwen steeds weer nieuwe theorieën aangediend waarmee taalkundigen het Nederlands verder wisten te beschrijven, vgl. 9.1.6., 10.1.4. (i). Daarbij konden ze termen op een wijze gebruiken die binnen de desbetreffende theorie een specifieke betekenis hadden. Zo kan een term als ‘zin’ binnen de transformationeel generatieve grammatica wat anders betekenen dan binnen de traditionele schoolgrammatica.

De ontwikkeling van nieuwe taalkundige theorieën maakte het mogelijk de kennis over het Nederlands en zijn variëteiten uit te breiden. Paradigmawisselingen hebben echter geen algemeen aanvaarde theorie opgeleverd voor de beschrijving van de Nederlandse taal met eenduidige, welgedefinieerde termen. De in dit boek gebruikte termen komen dan ook niet voort uit een specifieke linguïstische resp. taalhistorische theorie; de betekenis van de hier benutte uitdrukkingen wordt steeds gedefinieerd door de desbetreffende context. Daarbij zijn termen te onderscheiden m.b.t. de spraakklanken, de syntaxis en de morfologie resp. het lexicon. De volgende alinea’s bevatten hierop een korte toelichting.

(1) termen m.b.t. de spraakklanken

Bij de bestudering resp. beschrijving van spraakklanken onderscheidt men: (i) de articulatorische kenmerken van spraakklanken die de productie ervan betreffen; (ii) de akoestische ofwel de fysische kenmerken van spraakklanken; (iii) de auditieve aspecten van spraakklanken die de verwerking ervan gelden. Terwijl de fonetiek de kenmerken van spraakklanken en de realisatie resp. verwerking ervan in het algemeen tot onderwerp heeft, is de fonologie gericht op betekenisonderscheidende klanken.

Afb. 1. Spraakorganen (vgl. Ruigendijk et al. 2021, 61).

Kenmerken van spraakklanken kan men beschrijven door te letten op de wijze waarop de lucht door de articulatieorganen gaat en op de stand ervan (vgl. Neijt 1991, 36 e.v.). Sprekers vormen Nederlandse spraakklanken bij het uitademen van lucht. Deze komt uit de longen en gaat via de luchtpijp en de keelholte naar de mondholte resp. de neusholte. In het bovenste gedeelte van de luchtpijp bevindt zich het strottenhoofd of de larynx met de zogenoemde ware stemplooien of ware stembanden.

Klinkers of vocalen worden in de stemspleet gevormd. Ze worden versterkt resp. veranderd door de spraakruimten boven de stemspleet. Daarbij wordt de uitstromende adem nergens belemmerd. De articulatie van een monoftong, i.e. één klinker, begint en eindigt op dezelfde plek. De realisatie van een diftong, i.e. een tweeklank, vindt op meer dan één fonematische positie plaats; tijdens de articulatie van een diftong verandert de klankwaarde ervan. Bij de articulatie van klinkers onderscheidt men:

(i) kort, lang

Het is de vraag in hoeverre men voor het Nederlands korte resp. lange klinkers kan aannemen. In plaats van kort versus lang kan men beter spreken van ongespannen versus gespannen: deze termen duiden het verschil in tongspanning aan bij de uitspraak van de desbetreffende vocalen.

(ii) vóór, midden, achter

Is de tong bij de articulatie naar voren gebogen dan noemt men de uitspraak palataal, bevindt hij zich achter dan is de articulatie velair, neemt de tong een middenpositie in dan spreekt men van mediaal. Een verschuiving van de articulatie naar vóór noemt men palatalisatie, het omgekeerde heet velarisatie of depalatalisatie.

(iii) hoog, laag resp. open, gesloten

De tong kan zich tijdens de articulatie hoog of laag in de mond bevinden; de verschillende openingsgraden van de mond geeft men aan met de termen open, half open, half gesloten, gesloten.

(iv) gerond, ongerond

Bij de uitspraak van monoftongen kunnen de lippen al dan niet gerond zijn; ronding noemt men ook wel labialisatie. Dezelfde term benut men ook voor de verandering van een ongeronde klank in een geronde. Men noemt het omgekeerde ontronding (vgl. VBR 19 e.v.).

Op grond van de genoemde articulatiemogelijkheden kunnen de monoftongen en diftongen van het Nederlands als volgt worden gekarakteriseerd:

Fig. 1. Vocalen, vgl. Van Bree z.j. [2016], 20.

Bij de articulatie van medeklinkers of consonanten trilt de uitstromende lucht al dan niet door inwerking van de stembanden; de lucht wordt bij het verlaten van de articulatieruimten gehinderd door delen van het spraakorgaan. Let men op de wijze waarop de uitstromende lucht bij het articuleren van consonanten wordt gehinderd dan kan men onderscheiden: (i) plosieven of plofklanken; (ii) fricatieven of wrijfklanken; (iii) nasalen of neusklanken; (iv) liquidae of vloeiklanken; (v) glijklanken.

Consonanten kunnen zacht of lenis dan wel krachtig of fortis worden uitgesproken, vgl. lenis [b], [d], [v], [z], [g] versus fortis [p], [t], [f], [s], [ch].

Voorts kan men stemhebbende en stemloze consonanten onderscheiden, vgl. stemhebbend [d], [g], [v], [z] versus stemloos [t], [ch], [f], [s]; voorts zijn stemhebbend: [l], [r], [w], [m], [n].

Let men op de articulatieplaats dan zijn te onderscheiden: (i) de labialen [p], [f]; (ii) de labiodentalen [f], [v]; (iii) de dentalen [d], [t], [s], [z]; (iv) de velairen [k], [ch], [g].

Gaat men uit van de wijze van articuleren dan onderscheidt men: (i) occlusieven of explosieven, met een volledige sluiting, vgl. [p], [b], [d], [t], [k]; (ii) fricatieven of spiranten, met een onvolledige sluiting resp. schuring, vgl. [f], [v], [s], [z], [g], [ch]; (iii) de laryngaal of glottaal [h] die in het strottenhoofd wordt gevormd.

Men kan de volgende typen consonanten onderscheiden:

(i) halfvocalen

De halfvocalen [j] en [w] vertonen overeenkomst met de vocalen, vgl. de [i] in mooi. De uitspraak van de [w] met de onderlip tegen de boventanden noemt men labiodentaal, de uitspraak van de [w] met beide lippen heet bilabiaal.

(ii) liquidae

In het Nederlands komen de liquidae [l] en [r] voor. De [r] kan op verschillende plaatsen en op verschillende manieren worden gerealiseerd, bijvoorbeeld rollend als de zogenoemde Gooise [r], uvulair als de zogenoemde brouw-[r] maar ook als een alveolaire approximant, met het puntje van de tong voor tegen het gehemelte, de zogenoemde Leidse [r].

(iii) nasalen

Nasalen worden door de neus uitgesproken en wel bilabiaal, vgl. de [m] in man, dentaal resp. alveolair, vgl. de [n] in nat, palataal, vgl. [ñ] in kanjer en velair, vgl. [ƞ] in ging. De articulatie van deze klanken gaat wel gepaard met een afsluiting in het spraakkanaal maar tegelijkertijd ontsnapt er lucht door de neus.

(iv) obstruenten

Bij de articulatie van een obstruent vindt er in hoge mate een afsluiting van het spraakkanaal plaats. Tot de obstruenten horen plosieven en fricatieven. In het Nederlands komen plosieven voor als bilabiale [p], vgl. pad en [b], vgl. bad, als alveolaire [t], vgl. teen en [d], vgl. Deen en als velaire [k], vgl. koos en [g], vgl. goal. Tot de fricatieven zijn te rekenen de labiodentalen [f] en [v], de alveolairen [s] en [z], een palato-alveolair [g], vgl. logeren, de velairen [χ], vgl. lachen en [γ], vgl. zeggen en de glottaal [h], vgl. haas.

De kenmerken van in het Nederlands voorkomende consonanten kunnen schematisch als in fig. 2 worden samengevat. Het gaat in de gegeven voorbeelden om de anlaut, i.e. beginklank tenzij anders is vermeld.

¹ palatale klanken in leenwoorden; ² Gooise [r]; ³ huig-[r]

Fig. 2. Consonanten, vgl. Van Bree z.j. [2016], 21.

(2) termen m.b.t. de syntaxis en de morfologie

Volgens de zogenoemde traditionele schoolgrammatica kan men ‘zinnen’ ‘redekundig’ ontleden door een persoonsvorm te onderscheiden met bijbehorende constituenten als onderwerp resp. voorwerp en bepaling. Naast zo’n syntagmatische ontleding kent de schoolgrammatica een paradigmatische analyse. Het gaat daarbij om het ‘taalkundig’ benoemen van zinseenheden in termen van woordsoorten. Deze wijze om taal te beschrijven kent een traditie van ruwweg 25 eeuwen (Verkuyl et al. 1974, 26).

De traditionele grammatica berust op concepten die stammen uit verschillende wetenschappelijke disciplines als de filosofie resp. logica, de metafysica en de retorica. Als gevolg daarvan worden in de traditionele grammatica’s ongelijksoortige verschijnselen onvoldoende van elkaar onderscheiden. Dit is bijvoorbeeld het geval in de onwaardeerlijke spraakkunst van Den Hertog (vgl. 8.2.2.) of in het standaardwerk ANS. Daardoor vallen o.a. onderscheidingen van semantische aard niet altijd samen met onderscheidingen van formele aard. Dit valt te constateren wanneer men de volgende, willekeurig gekozen regels van Lucebert volgens de schoolgrammatica ontleedt:

onder wolken vogels varen

onder golven vliegen vissen

(Lucebert 2018, 215)

Vanwege de woordvolgorde zou men verwachten dat in de eerste regel vogels de persoonsvorm van de zin is. Op grond van de morfologie, nl. de meervoudsuitgang -s van het substantief vogels en de meervoudsuitgang -en van het werkwoord varen dient men echter vogels als subject op te vatten en varen als persoonsvorm. In de tweede regel zou men na lezing van de eerste regel verwachten dat vliegen als substantief het subject van deze zin is. Dat levert dezelfde volgorde van de constituenten op als in de eerste regel. Bovendien laat de morfologie deze ontleding toe. Let men echter op de betekenis van de regel dan zal men besluiten dat niet ‘vliegen aan het vissen zijn’ maar dat ‘vissen in het water, onder golven vliegen, i.e. rondschieten’; vliegen is volgens deze interpretatie de persoonsvorm, vissen het subject. Een dergelijk ontleding is dus gebaseerd op drie ongelijksoortige concepten, i.e. woordvolgorde, morfologie en semantiek. Bovendien is er sprake van willekeur bij de keuze van de te volgen methode van ontleden: prevaleert congruentie boven volgorde resp. betekenis, prevaleert betekenis boven volgorde?

Basisbegrippen als zin, woord, subject en predicaat, die in de regel het uitgangspunt vormen van dit soort beschrijvingen van een taal als het Nederlands, zijn bovendien problematisch. Zo kan de term predicaat naar verschillende entiteiten verwijzen. Het concept predicaat gaat terug op de onderscheidingen ònoma (‘naam’) en rhèma (‘mededeling’) die Griekse filosofen al gebruikten. Met ònoma of subject duidt men wel de zaak aan waarover wordt gesproken, met rhèma of predicaat dat wat men over het subject zegt. Ònoma wordt echter ook wel opgevat als kleinste niet naar tijd gekenmerkte betekeniseenheid en rhèma als kleinste naar tijd gekenmerkte betekeniseenheid. In een zin als Jan koopt een boek zou volgens de eerste opvatting koopt een boek het predicaat zijn: over Jan wordt gezegd dat hij een boek koopt. Volgens de tweede lezing is alleen koopt als kleinste betekeniseenheid met een tijdelement het predicaat (Verkuyl et al. 1974, 28 e.v.).

Ondanks dit soort bezwaren die linguïsten hebben tegen de wijze waarop in traditionele grammatica’s het Nederlands wordt beschreven, maken taalhistorici volop gebruik van concepten en termen die hieruit stammen. Hoezeer taalhistorici zich bewust zijn van deze problematiek blijkt bijvoorbeeld uit uitspraken van J. van der Horst hierover. Zo constateert hij terecht dat begrippen als zin, zinsdeel en bijzin, die in de regel het uitgangspunt vormen van beschrijvingen van het vroegere Nederlands, problematisch zijn:

In de taalwetenschap zijn zowel “zin” als “zinsdeel” nagenoeg onbruikbare begrippen gebleken. Althans als men daarmee nauwkeurig te definiëren taalcategorieën bedoelt (…). Het is opmerkelijk te noemen dat men in de linguïstiek “zin” en “zinsdeel” (terecht) overboord zette als twee onbruikbare begrippen, en het daarop gebaseerde “bijzin” handhaafde.

(GNS 325)

Gezien de bezwaren tegen het gebruik van termen resp. concepten als ‘zin’ en ‘bijzin’ is er in deze monografie voor gekozen om van syntactische structuren uit te gaan die al dan niet een persoonsvorm of verbum finitum (Vf) hebben en al dan niet onafhankelijk zijn. In de beschrijvingen van naamwoordelijke constituenten zonder Vf wordt het optreden van determinatoren bij het te bepalen substantief beschreven. De beschrijvingen van werkwoordelijke constituenten, dus structuren met een Vf, zijn gebaseerd op de plaats van het Vf in zo’n structuur.

In dit boek is de syntaxis dus onderverdeeld in: (i) kenmerken van naamwoordelijke constituenten; (ii) kenmerken van werkwoordelijke constituenten. Deze onderverdeling sluit overigens aan bij de wijze waarop andere taalhistorici en linguïsten hun materiaal structureren. Zo onderscheidt A.M. Duinhoven in zijn Middelnederlandse syntaxis naamwoordgroepen en werkwoordgroepen (Duinhoven 1988/97). Het standaardwerk Algemene Nederlandse Spraakkunst kent een variatie op deze structurering met zijn afdelingen Het woord (ANS 34 e.v.) en De constituent (ANS 783 e.v.) en zijn onderafdelingen De naamwoordelijke constitiuent (ANS 795 e.v.) resp. De werkwoordelijke (verbale) constituent (ANS 937 e.v.).

Ondanks de kritiek op termen die uit schoolgrammatica’s stammen, worden in dit boek uitdrukkingen als ‘woord’, ‘onderwerp’, ‘voorwerp’ of ‘bepaling’ gebruikt. Dit komt niet alleen de leesbaarheid van de volgende hoofdstukken ten goede maar maakt het ook gemakkelijker om citaten uit het werk van taalhistorici in de tekst te verwerken die traditionele termen bezigen.

Daar het in de taalwetenschap aan een algemeen aanvaard theoretisch concept ontbreekt dat een systematische beschrijving met welgedefinieerde termen van het Nederlands mogelijk maakt, worden de hier gebruikte taalkundige termen niet nader toegelicht. De betekenis ervan wordt steeds door de desbetreffende context bepaald.

(3) termen m.b.t. het lexicon

De behandeling van het lexicon betreft niet alleen de woordvorming en de veranderingen binnen de woordenschat in de desbetreffende periode maar ook de ontwikkeling van de Nederlandse woordvoorraad als geheel. Vaak worden daarbij reeksen voorbeelden genoemd die bij een bepaald thema lijken te horen of deel uitmaken van ‘eenzelfde’ woordveld. Om praktische redenen is bij het opsommen van woorden ook rekening gehouden met de onomasiologische indeling van eenledige woorden die N. van der Sijs hanteert in haar Chronologisch woordenboek (vgl. Van der Sijs 2002, 74 e.v.).

Deze indeling berust op een categorisering van woorden die betrekking hebben op één begrip. Het betreft woorden die min of meer synoniem zijn of die tot eenzelfde semantisch veld behoren (ibid. 74). Van der Sijs’ indeling bevat drie lagen: (i) 22 hoofdthema’s; (ii) subthema’s (facultatief); (iii) woordsoorten. In deze monografie is bij de behandeling van het lexicon rekening gehouden met de ‘hoofdthema’s’, te weten: (i) aardrijk; (ii) plantenrijk; (iii) dierenrijk; (iv) mensenwereld; (v) zintuiglijkheden; (vi) consumptie; (vii) tijd; (viii) religie; (ix) sociale leven; (x) voortbewegen; (xi) scheepvaart; (xii) handel; (xiii) werk, industrie; (xiv) leger; (xv) overheid; (xvi) kunst; (xvii) letterkunde; (xviii) muziek); (xix) wetenschap; (xx) taalkunde; (xxi) communicatie; (xxii) sport, spel.

Dat deze aanpak een arbitrair karakter heeft, blijkt al als een woord bij één thema resp. subthema wordt ingedeeld ook al is er soms meer dan één mogelijkheid (ibid. 75). Van der Sijs houdt bij het classificeren rekening met de historische invalshoek door het desbetreffende woord bij het thema in te delen waartoe het oorspronkelijk behoorde. Het blijft evenwel de vraag of bijvoorbeeld een woord voor een vrucht ingedeeld moet worden bij categorie (ii) plantenrijk of bij categorie (vi) consumptie. Ook de onderverdeling van de hoofdcategorieën in subthema’s maakt een willekeurige indruk. Zo creëert Van der Sijs een subthema als er onder een bepaald thema veel woorden voorkomen op eenzelfde gebied. Bovendien wordt een subthema gevormd als de desbetreffende woorden interessant lijken voor een nadere behandeling. Van der Sijs stemt dan ook in met De Tollenaeres oordeel dat een dergelijke ‘ideologische’ indeling van woorden subjectief willekeurig is (ibid 79 e.v.). Dat neemt niet weg dat een onomasiologische indeling van het lexicon een handig werkinstrument voor taalkundig-comparatistische doeleinden vormt (ibid. 80). Dit geldt in hoge mate voor deze monografie waarin ook de ontwikkelingen van de Nederlandse woordenschat in de loop van de eeuwen nader besproken worden.

Literatuur 1.: Aitchison 1991; Ammon 1995; Austin 2005; Bartsch et al. 1982; Besch 2003; Besch et al. 1998/2004; Van Bree z.j. [2014]; Van Bree z.j. [2016]; Bühler 1934; Caron 1954; Coseriu 1974; Dekeyser 2007; Donhauser et al. 2007; Duinhoven 1988/97; Elspass 2007; Geerts et al. 1984; Goossens 1985; Goossens 1996; Goossens 2008; De Grauwe 2003 (b); De Grauwe 2004; Haas 2003; Haeseryn et al. 1997; Den Hertog 1903/04; Van der Horst 2008 (a); Van der Horst et al. 1999; Hüning 1993; Jakobson 1974; Janssens et al. 2005; Keller 1990; Louwen 2009; Milroy 2002; Multatuli 1881; Neijt 1991; F.P. van Oostrom 2006; Philippa et al. 2004/09; Von Polenz 2000; Roelcke 2003; Rutten et al. 2017; Rutten et al. 2020; Schmidt 1980; Schultz von Thun 1989; Searle 1969; Van der Sijs 2002; Van der Sijs 2005 (a); Van der Sijs et al. 2009; Sonderegger 1979; Sonderegger 1999; Stedje 1989; Stegeman 2014 (a); Stegeman 2014 (b); Stellmacher 1971; Stevenson 1984; Van den Toorn et al. 1997; Vandeputte 1997; Van Veen et al. 1991; Vekeman et al. 1993; Verkuyl et al. 1974; De Vooys 1952; J.W. de Vries et al. 1994; Van der Wal 1992; Van der Wal et al. 2015; Van der Wal et al. 2018; Watts 2011; Watts et al. 2002; Willemyns 1995; Willemyns 2013; Willemyns et al. 2003; J. te Winkel 1898.

2.Duutsce tonge

De Germaanse genen van het Nederlands

Hoe de mensen in prehistorische tijden hebben geleefd in het gebied waar de wieg van het Nederlands stond, valt slechts gedeeltelijk te reconstrueren. Vast staat dat zich in de loop van een tiental millennia v. Chr. steeds weer cultuurgemeenschappen hebben gevormd in het gebied waar de delta tussen Somme en Eems ontstond, vgl. 2.1.1.1. In welke talen leden van zulke gemeenschappen hebben gecommuniceerd weten we niet.

Uit de Romeinse tijd stammen de eerste, min of meer betrouwbare schriftelijke gegevens over de mensen die aan het begin van de jaartelling de delta bewoonden, vgl. 2.1.1.2. Deze door de Romeinen als ‘Germanen’ aangeduide mensen spraken vormen van een Germaans waaruit het Nederlands ontsproot. Voor een beschrijving van de herkomst van het Nederlands als Duutsce tonge (‘Germaanse taal’, MNW Dietsci) is het dan ook zinvol om de oorsprong en de ontwikkeling van het Germaans nader te belichten. vgl. 2.1.2.

Aan te nemen valt dat in het 4de millennium v. Chr. volkeren in Europa en in delen van Azië zogenoemde Indo-Europese of Indogermaanse talen spraken. Aangezien het hier gaat om een hypothese verwijzen taalhistorici hier vaak naar met de term Proto-Indo-Europees. Van deze groep talen maakte het Germaans deel uit. De oudste fase hiervan noemt men wel Pregermaans. Het Germaans uit het eerste millennium v. Chr. duiden taalhistorici wel aan met de term Protogermaans. Hieruit ontstond rond het begin van de jaartelling het Gemeengermaans. Uit dit Germaans ontwikkelden zich in de eerste eeuwen na Chr. het Oost-, Noord- en Westgermaans. Hieruit kwamen Oostgermaanse, Oudnoordgermaanse en Oudwestgermaanse talen voort.

Uit het Oudwestgermaans ontstonden Oudhoogduits, Oudnederfrankisch, Ingweoons kustdialect, Oudsaksich, Oudfries, Oudengels en Oudnederlands. Daar het Nederlands voortkwam uit Westgermaanse, Ingweoonse resp. niet-Ingweoonse taalvariëteiten (vgl. 2.1.2., 3.1.2.1.), bezit het Germaanse genen. Veranderingen binnen vroegere fases van het Germaans en de doorwerking ervan in het Nederlands komen in 2.3. aan de orde.

De genese van het Oudnederlands vond plaats in de loop van het eerste millennium, vgl. 3.1.2. Enkele in het huidige Nederlands voorkomende woorden van Germaanse origine die nog uit Romeinse bronnen stammen en een runeninscriptie getuigen hier al van, vgl. 2.2.

2.1.Van Proto-Indo-Europees naar Westgermaans (tot 500 n. Chr.)

Over de eerste bewoners van het deltagebied tussen Somme en Eems is weinig bekend (vgl. 2.1.1.1.). Pas met de komst van de Romeinen geven schriftelijke bronnen het een en ander prijs over de bevolking van het huidige Nederland en België (vgl. 2.1.1.2.). Zij bevatten nadere informatie over ‘de’ Germanen. Kenmerken van taalvariëteiten die zij spraken zouden de ontwikkeling van het Nederlands in hoge mate bepalen (vgl. 2.3.).

2.1.1.Het deltagebied tussen Somme en Eems

2.1.1.1.Prehistorie

Zo’n 15.000 jaar geleden deed de moderne mens zijn intrede in de streek waar het tegenwoordige Nederland en België liggen. Nomaden begonnen toen door de destijds open toendrasteppe te trekken waar ze soms verbleven op lössplateaus en dekzandruggen. Ze leefden van rendier, paard, eland, bever en wild zwijn. Tegen het eind van de laatste ijstijd, rond 9700 v. Chr., vulde zich de droge vlakte van de Noordzee met smeltwater waardoor zich het deltagebied van Somme, Schelde, Maas, Rijn en Eems vormde. Door inwerking van de natuur en door ingrepen van de mens veranderden de kustlijn en de gesteldheid van deze delta in de loop der eeuwen steeds weer, vgl. afb. 2. Opgegraven voorwerpen uit de middensteentijd, de periode van 9000 tot 5500 v. Chr., getuigen van het leven dat jagers, vissers en verzamelaars destijds in de bos- en waterrijke delta leidden.

Rond 5300 v. Chr. moeten op de vruchtbare lössgronden van het huidige Limburg boeren hebben gewoond. Zij drukten hun stempel op de zogenoemde lineaire bandkeramiekcultuur die in centraal Europa en langs de Noordzeekust de nieuwe steentijd inluidde. Deze beschaving dankt zijn naam aan de bandvormige patronen op het aardewerk dat de volkeren hier vervaardigden. De landbouwers uit deze tijd kapten bos, legden akkers aan en verbouwden verschillende gewassen. In andere delen van de delta gingen jagers, vissers en verzamelaars pas later over op de landbouw. Archeologische resten van de Swifterbantcultuur, die voorkomt tussen de benedenloop van de Schelde en de Elbe, bevestigen dat de mens geleidelijk gewassen begon te verbouwen. Tijdens het midden-neolithicum, van 4200 tot 2900 v. Chr., komen er verschillende cultuurgroepen voor in het deltagebied. Opgegraven terreinen die omgeven waren door grachten, zogenoemde aardwerken, en voorwerpen gemaakt uit gedolven vuursteen herinneren bijvoorbeeld aan de Michelsbergcultuur. Deze heeft van 4200 tot 3400 v. Chr. in het zuiden van Nederland bestaan. In het noordoosten, het midden en het noordwesten van de delta vestigde zich de trechterbekerbevolking. Deze staat bekend om de bouw van hunebedden, grafkamers waarin doden, voorzien van allerlei giften, hun laatste rustplaats vonden. In het noordoosten van Nederland bevinden zich meer dan vijftig van dit type megaliet graven.

Tussen 2900 en 2500 v. Chr., in het laat-neolithicum, valt met de opkomst van de enkelgrafcultuur de scheiding weg tussen de culturen die ten noorden en ten zuiden van de grote rivieren bestonden. Doden werden nu begraven in grafheuvels, die nog steeds gedeeltelijk zichtbaar zijn in het landschap. Ze dienden voor de gemeenschappen als herkenningspunten van zowel bewoning als begraving en markeerden hun aanspraak op het land. Aan de hand van bekers die overledenen als grafgift meekregen, onderscheidt men diverse bekerculturen zoals de klokbekercultuur en de wikkeldraadbekercultuur. Later vond overigens ook crematie van doden plaats. Boeren, die deel uitmaakten van deze beschavingen, hadden zich overal in de delta op de zandgronden en kwelders gevestigd.

Tijdens de midden-bronstijd, vanaf 1800 v. Chr. namen de regionale verschillen tussen de beschavingen toe: naast de Elpcultuur op de noordelijke zandgronden had zich in Midden-Nederland de Hilversumcultuur ontwikkeld. Voorts kwam tegen het eind van deze periode de Hoogkarspelcultuur in West-Friesland op.

In de periode van 1100 tot 500 v. Chr. ontstond tussen de bewoners van het Noorden en het Zuiden meer contact. De ijzertijdboeren gingen nieuwe gebieden in de delta bewonen. Ze vestigden zich in de westelijke veengebieden en op de in het Noorden gelegen kwelders. Een deel van het kweldergebied bleef bij vloed meestal droog, enkele malen per jaar liep het echter onder water. Om er zonder wateroverlast te kunnen wonen, legden de boeren hier heuvels van zoden aan waar zij met hun vee veilig verbleven. Deze terpen, ook wel wierden of werven genoemd, kenmerken tot op heden het landschap van Friesland en Groningen. Tot 1200 n. Chr., toen de aanleg van zeedijken begon, bouwden de kustbewoners meer dan 1100 kleinere en grotere huisterpen en terpdorpen.

Elementen in plaatsnamen uit de tijd van de Germanen verwijzen naar het streven om veilig in de kweldergebieden te wonen. Zo heeft het lexicale element terp (pgm. *þurpa, ofri. therp) de betekenis ‘hoger gelegen land’ terwijl wierd (ofri. ook werd of wird) voor ‘hoogte’ staat. Mogelijk hangt wierd etymologisch samen met weren, i.e. ‘water afweren’ en is het wellicht verwant met onl. wertha nnl. waard. Verder betekent dorp (> pgm. *þurpa) oorspronkelijk naast ‘bouwsel, houten huis’ ook wel ‘(hoeve op) pas ontgonnen land’. Het in toponiemen voorkomende werf (pgm. *hwarba-, *hwerba-, onl. werva) duidt ‘(kunstmatige) bewoonde heuvel’ aan. In het Oudfries komt het ook voor als warf, wār, wēr (‘gerechtsplaats’) en were, Nieuwfries wier (‘kleine terp’) en wear (‘gerecht’). Honderden plaatsnamen in de streken langs de Noordzeekust van Zuid-Holland tot Denemarken omvatten dergelijke woorddelen die herinneren aan deze wooncultuur van de kustbewoners, vgl. -werf in Wieringerwerf, -werd in Tjerkwerd, wird- in Wirdsterterp, -wier in Metslawier, -ward in Bolsward, -uert in Usquert, -warf in Warfhuizen, -uard in Aduard, -warden in Leeuwarden, -weer in Amsweer. Evenzo kennen Duitse toponiemen elementen als -wehr, -würden, -wörden, -worth of -wurth, in het Deens komen plaatsnamen voor op -vaerft, -vart en -verft.

Afb. 2. Het deltagebied tussen Schelde en Eems; 2a: 8ste eeuw v. Chr., 2b: 1ste eeuw v. Chr., 2c: 13de eeuw, 2d: 17de eeuw.

De eerste kleine dammen uit deze periode laten zien dat de inwoners van de delta al vroeg gepoogd hebben moerasland te draineren en te ontginnen. Deze vaardigheden van de traditioneel als ‘Westgermanen’ in het Noorden en als ‘Kelten’ in het Zuiden aangeduide bevolking zouden hen al in de middeleeuwen tot gevraagde vaklieden in Europa maken, vgl. 4.1.1.1. Aan het begin van de christelijke jaartelling, tussen 58 en 51 v. Chr., veroverden de Romeinen langs de linker en rechter oever van de Rijn gebieden op de als Belgae genoemde Germanen. Caesar bericht hierover in zijn Commentarii belli Gallici. Zijn deels onvolledige verslag uit deze tijd maakt een einde aan de prehistorische periode van de Nederlanden.

2.1.1.2.De Romeinse tijd

Rond het begin van de jaartelling leefden in het deltagebied gemeenschappen van mensen die men traditioneel als ‘Germaanse stammen’ aanduidt. Hun etnische identiteit staat evenwel niet vast. Antieke bronnen bieden enig houvast voor een indeling van ‘de’ Germanen en hun verspreiding over Europa. Drie auteurs uit de eerste eeuw n. Chr., Tacitus, Plinius de Oudere en Pomponius Mela noemen zulke Germaanse gemeenschappen. Van Tacitus stamt de verdeling van de Germanen in de volgende drie groepen: (i) de Ingvaeones of Ingweonen, nu ook Noordzeegermanen genoemd; (ii) de Istvaeones of Istweonen die men tegenwoordig wel met de term Rijn-Wezer-Germanen aanduidt; (iii) de Herminones of de zogenoemde Elbe-Germanen. De klassieke auteur vernoemde deze Germanen naar de drie zonen van de mythische oervader Mannus. Tegenwoordig rekent men deze door Tacitus vermelde groepen wel tot de Westgermanen. Met ‘ceteri Istaevones’ moet hij de overige Noord- en Oostgermanen bedoeld hebben. In zijn Naturalis historia somt Plinius de Oudere de volgende Germaanse ‘stammen’ op: (i) de Vandili tot wie de Burgodiones, de Varinnae, de Charini en de Gutones zouden behoren; (ii) de Ingvaeones, die uit de Cimbri, de Teutoni en de volken der Chauci bestonden; (iii) de Istvaeones, die in de omgeving van de Rijn woonden; (iv) de Hermiones tot wie de Suebi, de Hermunduri, de Chatti en de Cherusci behoorden; (v) de Peucini en Basternae, aan de grenzen met Dacië, waar het tegenwoordige Roemenië ligt. In de woorden van Plinius:

Germanorum genera quinque: Vandili, quorum pars Burgodiones, Varinnae, Charini, Gutones. alterum genus Inguaeones, quorum pars Cimbri, Teutoni ac Chaucorum gentes. [100] proximi autem Rheno Istuaeones, quorum … mediterranei Hermiones, quorum Suebi, Hermunduri, Chatti, Cherusci. quinta pars Peucini, Basternae, supra dictis contermini Dacis.

(Plinius de Oudere, 4, 14, 99 e.v.)

Voor de in het deltagebied levende volksstammen zijn meer namen overgeleverd. Zo moeten tussen Rijn en Maas Eburonen geleefd hebben. Volgens Caesar hoorden ze tot Germani cisrhenani. Hij verwijst dus naar Germanen die ten westen van de Rijn zouden wonen, ook al betrof het waarschijnlijk Kelten. Met zijn toelichting zou Caesar als eerste de term Germanen hebben gebruikt. Stammen als de Atuatuci en de Nerviërs, door Caesar Belgae genoemd, hadden zich gevestigd tussen Maas en Schelde. In sommige streken van de delta woonden volksgroepen die men traditioneel tot de Kelten rekent. In andere gebieden kan een Keltische aristocratie te midden van een Germaanse bevolking hebben geleefd.

Naast de schriftelijke bronnen uit de oudheid leveren archeologische onderzoekingen argumenten op om de Germanen aan het begin van de jaartelling op dezelfde wijze in te delen als de klassieke geschiedschrijvers. Een indeling in Ingweonen, Istweonen en Herminonen is op grond van taalhistorische feiten echter moeilijk aannemelijk te maken. Daarvoor ontbreken de benodigde schriftelijke bronnen, bovendien staan uit de eerste eeuwen na het begin van de jaartelling naar verhouding maar weinig ter zake doende toponiemen ter beschikking.

De Romeinen overwonnen in 57 v. Chr. en in de jaren daarna groepen Belgae. In 51 v. Chr. versloegen ze Ambiorix, aanvoerder van de Gallische Eburonen, die men later ook ‘oude Belgen’ noemde. Vervolgens verdrongen de Romeinen de Nerviërs en de Menapiërs naar het zuiden en namen ze het noorden van Gallië in bezit. In dit gebied, dat zich links van de Rijn tot Katwijk uitstrekte, woonden Keltische Galli. In zijn beschrijving van de krijgshandelingen betitelt Caesar de Belgen als de sterkste van al zijn tegenstanders:

Gallos ab Aquitanis Garunna flumen, a Belgis Matrona et Sequana dividit. horum omnium fortissimi sunt Belgae, propterea quod a cultu atque humanitate provinciae longissime absunt minimeque ad eos mercatores saepe commeant atque ea, quae ad effeminandos animos pertinent, important proximique sunt Germanis, qui trans Rhenum incolunt, quibuscum continenter bellum gerunt.

(C. Iulius Caesar, Der Gallische Krieg. Ed. O. Schönberger. München/Zürich 1990, 6)

(‘De rivier Garumna [Garonne] scheidt de Galliërs van de Aquitaniërs; de Mátrona [Marne] en de Séquana [Seine] scheiden de Galliërs van de Belgen. Van hen allen zijn de Belgen het dapperst. Dit komt doordat zij het verst verwijderd zijn van de verfijning en de cultuur van onze provincie en vrijwel nooit met kooplieden in aanraking komen die luxe artikelen invoeren, welke hun karakter kunnen verzwakken. Bovendien wonen ze in de buurt van de Germanen die aan de overzijde van de Rijn leven en met wie ze voortdurend oorlog voeren.’)

Eeuwen later zouden de opstandelingen in het Zuiden Caesars uitspraak over de dapperheid van de Belgae graag citeren toen zij in 1830 rebelleerden tegen koning Willem I en de Belgische staat vestigden, vgl. 8.4.1.

Voorts overwon Drusus 12. v. Chr. de Frisii die ten noorden van de Rijn leefden. De Friezen, die Tacitus met de Chauken en de Saksen tot de Ingweonen rekent, bouwden vermoedelijk een versterking aan de Vliestroom (Flevum). Mela en Plinius noemen dit water, dat ergens op de plaats van het huidige IJsselmeer zal hebben gelegen, lacus Fleuo (vgl. germ. *flewa, onl. vlie, ‘waterloop’). Het staat overigens niet vast of de door Plinius gebruikte naam Frisiavones verwijst naar een aparte stam van de Friezen die in het Zuiden woonden. Na het neerslaan van de Friese opstanden in 28 en 47 n. Chr. bestemde Claudius I de Rijn als limes van zijn imperium. Nadat de Romeinen verdere succesrijke oorlogen hadden gevoerd tegen Germaanse volkeren dwongen de overwinnaars de Friezen om zich als laeti, ondergeschikte onderdanen, ten zuiden van de Rijn te vestigen. Onderhand trokken andere bevolkingsgroepen onder druk van de Romeinen naar de noordwest hoek van het Romeinse rijk. De Cananefates stichtten in de kuststreek een plaats, het latere Forum Hadriani, het huidige Voorburg. De Batavi vestigden zich langs de Maas en de Rijn terwijl de Tungri de linker oever van de Rijn, ten noorden van Luik gingen bewonen. Hun hoofdplaats Atuatuca, het tegenwoordige Tongeren, zou later tot een centrum van Romeinse cultuur uitgroeien. Op eilanden in het westen van de delta moeten verder Sturii en Marsacii hebben gewoond.

Afb. 3. Germanen in het deltagebied tussen Beauvais resp. de Aisne en de Hunze.

Met het doel de grenzen te versterken sloten de nieuwe heersers met enige stammen zoals met de Bataven bondgenootschappen. Zij hadden zich intussen ook aan de monding van de Rijn gevestigd. Een door Gaius Civilis geleide opstand van de Bataven in Germania inferior sloegen de Romeinen in 69-70 n. Chr. neer. Na deze nederlaag speelden de Bataven een belangrijke rol in de verdediging van het Romeinse rijk (vgl. Schrijver 2014, 141). Mede daardoor ontstond in de nieuwe tijd, toen de Nederlandse provincies in opstand kwamen tegen de centralistische heerschappij van de Habsburgers, de mythe van de ‘Batavieren’ als onoverwinnelijke voorouders. Deze volksoverlevering bracht de humanisten er zelfs toe om de Nederlanden in hun Neolatijnse teksten met de term Batavia aan te duiden of Leiden om te dopen met de gefantaseerde naam Lugdunum Batavorum, vgl. 5.1.2.1. De naam van de oudste universiteit der Republiek luidt dan ook Academia Lugduno Batava. Ook de beeldende kunst uit de tijd van de renaissance geeft blijkt van de verering van de Bataven. Otto van Veen koos bijvoorbeeld in 1612 de opstand van de Bataven als onderwerp voor een reeks etsen. Deze hebben Rembrandt waarschijnlijk geïnspireerd toen hij zijn De samenzwering van de Bataven onder Claudius Civilis (1661-62) schilderde. Dit grootste en destijds meest prestigieuze werk van Rembrandt moest deel gaan uitmaken van een reeks schilderijen in het nieuwe Amsterdamse stadhuis die de geschiedenis van de Bataven tot onderwerp hadden. Voorts hielden namen als Batavia, hoofdstad van Nederlands-Indië of Bataafse Republiek, de Noordelijke Nederlanden in de Franse tijd, de Bataven in ere.

Aan de noordelijke grens van hun imperium bouwden de Romeinen militaire versterkingen. Hieruit ontstonden Nijmegen, Ulpia Noviomagus Batavorum, Keulen, Colonia Claudia Ara Agrippinensium en Utrecht, Trajecto. Verder legden de Romeinen in het noordwesten van hun rijk wegen aan. Een ervan liep van Keulen langs de grens naar de uitmonding van de Rijn bij Katwijk, een andere ging van Keulen naar Het Kanaal. De gebruikers van deze weg moesten de Maas bij Trāiectum oversteken om de reis naar Boulogne voort te zetten. Hendrik van Veldeke, de eerste met naam bekende auteur uit de Nederlandse literatuur, noemt deze verbinding in zijn Sint Servaes als hij Maastricht beschrijft:

Des steyt die stat te maten

Aen eynre ghemeynre straten

Van Inghelant in Ongheren

Voer Colne ende voer tongheren

(HVV 971-974)

(‘Zo ligt de stad gunstig aan een algemene straatweg die van Engeland naar Hongarije langs Keulen en Tongeren loopt’)

Door latere toevoegingen als Mose-, Mase- of Maas- aan trajectum ontstond de naam Maastricht met de betekenis ‘overgang over de Maas’. Zo kon men deze plaatsnaam gemakkelijker onderscheiden van andere toponiemen op trecht, vgl. 2.2.1.

Augustus’ generaal Drusus liet een waterweg tussen de Rijn en de Vecht graven, voorts zorgde hij voor de aanleg van een dam die het water van de Rijn bij de afsplitsing van de Waal reguleerde. Bovendien verbond de Romeinse generaal Corbulo Rijn en Maas met een kanaal. Dergelijke verbeteringen van de infrastructuur dienden militaire doeleinden; ze zouden echter ook het verkeer ten goede komen en daarmee zowel de culturele als de economische contacten tussen de bewoners van de delta bevorderen, vgl. 3.1.1.2. Langs de linker oever van de Rijn vestigden de Romeinen de provincie Germania prima met het bestuurscentrum Tongeren en de legerplaats Nijmegen. Verder zuidelijk stichtten zij Belgica secunda met de hoofdstad Reims en de provinciehoofdsteden Kamerijk, Atrecht en Doornik. In de periode van de Romeinse heerschappij kwamen steden als Voorburg, Nijmegen, Tongeren, Maastricht en Heerlen op. Bevoorrechte burgers bouwden villa’s op het land, o.a. in de omgeving van Aken. Nijverheid en handel floreerden in deze gebieden van de delta die nu tot het, etnisch heterogene, imperium hoorden. Geld in de vorm van munten maakten het betalingsverkeer gemakkelijker. Een nieuwe kalender, later Juliaanse kalender genoemd, werd van kracht. De namen van de maanden juli en augustus, die naar Romeinse keizers verwijzen, herinneren hieraan. De invoering van het Romeins recht bracht een door de overheid georganiseerde maatschappij met zich mee, die een zekere alfabetisering vereiste.

Tijdens de drie eeuwen na de genoemde Romeinse veroveringen moet in het gebied waar de Bataven woonden, o.a. in het huidige Gelderland en Noord-Brabant, een wijdverspreide Keltisch-Latijnse resp. Germaans-Latijnse tweetaligheid zijn ontstaan (Schrijver 2014, 141 e.v.). Opgegraven zegeldozen wijzen erop dat een aanzienlijk deel van de landelijke bevolking in staat was Latijn te lezen en te schrijven, vaardigheden die gerekruteerde mannen in het Romeinse leger hadden geleerd (Derks et al. 2002). Niet vast staat of de bevolking geleidelijk de oorspronkelijke taal verving door Latijn.

Ten tijde van de Pax Romana (van 27 v. Chr. tot 180 n. Chr.), een periode van relatieve vrede in het Romeinse rijk, staken steeds weer groepen bewoners uit het gebied dat Caesar Germania noemde de Rijn over. Soms plunderden deze indringers tijdens rooftochten de hier gevestigde Romeinse provincies. Een andere keer beschermden binnengevallen Germanen Romeinse nederzettingen of dienden ze in het Romeinse leger. Franci (‘Franken’, vgl. mnl. vranck(e), ‘vrij, veilig’ of oorspronkelijk wellicht ‘onstuimig, wild, dapper’) vielen regelmatig vanuit de streek tussen Rijn en Wezer Gallië binnen. Waarschijnlijk bestonden ‘de’ Franken, die antieke bronnen voor het eerst in de 3de eeuw noemen, uit diverse Germaanse volksgemeenschappen zoals de Saliërs, de Chamavi, de Chattuarii en de Bructeri. In 358 n. Chr., tijdens de regeringsperiode van keizer Julianus, mochten zij zich als foederati (‘bondgenoten’) op Romeins grondgebied vestigen, te weten in de buurt van de grens in Toxandria. Daar, in het huidige Noord-Brabant, beschermden zij de limes. Keulen werd het centrum van de streek langs de Rijn waar de Ripuarische Franken (vgl. lat. ripa, ‘oever’) zich hadden gevestigd.

In de volgende eeuwen verspreidden zich de Franken verder in Gallië. Chlodio, een krijgsheer van de Salische Franken, viel in 428 n. Chr. het Romeinse rijk binnen waar hij Kamerijk en Doornik innam. Ondanks een nederlaag tegen de Romeinse troepen bij Atrecht vestigde hij een Frankisch rijk dat zich uitstrekte tot de Somme. Chlodio’s opvolger zou de legendarische Merovech geweest zijn. Deze naamgever der Merovingische dynastie geldt als stamvader van de Frankische koningen uit dit geslacht. Merovech heerste vermoedelijk als koning of hertog over de Salische Franken. Zijn zoon Childerik I volgde hem in 457 n. Chr. op als heerser van de Saliërs. Deze leefden in de omgeving van Doornik. Merovechs kleinzoon, Clovis of Chlodovech (466-511 n. Chr.), wist als koning van Gallië ten slotte alle Frankische stammen onder zich te verenigen.

De naam Saksen, die voor het eerst in de 4de eeuw voorkomt, gebruikten de Romeinen kennelijk als algemene aanduiding voor diverse gemeenschappen van Germanen waartoe ook zeerovers in het noordwesten van hun rijk behoorden. Vermoedelijk verwees de term naar een confederatie van Chauken, Angrivariërs en Cherusken die leefden tussen de Harz, het zuiden van het huidige Sleeswijk-Holstein en het tegenwoordige IJsselmeer. Andere Germaanse bevolkingsgroepen zoals de in Twente levende Tubanti zouden opgaan in het grote stamverband der Saksen. Geleidelijk vestigden de Saksen zich in uitgestrekte delen van noordwest Duitsland en in het oosten van Nederland, te weten in Groningen, Drenthe, Overijssel en in de Achterhoek. Uit hun taal, het Oudsaksisch, ontstonden Nedersaksische taalvariëteiten die de ontwikkeling van het Nederlands mede zouden beïnvloeden, vgl. 3.1.2.1. en 3.3.

Hoe hingen de taalvariëteiten die de Germanen spraken met elkaar samen, welke plaats nam de taal van de deltabewoners in binnen de talen van het continent? Sinds het begin van de renaissance heeft dit veelomvattende vraagstuk geleerden steeds weer bezig gehouden. In 2.1.2.1. komen enkele door hen voorgestelde reconstructies van de herkomst en de verwantschap van Indo-Europese en Germaanse talen waaronder het Nederlands nader aan de orde.

2.1.2.De wording van Westgermaanse taalvariëteiten

2.1.2.1.Vroegere pogingen tot reconstructie van oudere stadia binnen het Germaans

Al in de 16de eeuw behoorde het zoeken naar de herkomst van talen en het beschrijven van taalverwantschap tot de geliefde bezigheden van enkele Europese geleerden. Met het aanbreken van de renaissance, de ontdekking van tot dan voor Europeanen onbekende landen en volkeren, de opkomst van de wetenschap en het speuren naar bronnen door de humanisten, breidde zich ook de bestaande kennis van het op de aarde aanwezige scala aan talen uit. De fascinatie voor de oudheid en de terugkeer naar de bronnen van de Bijbel bevorderden de studie van het Latijn, het Oudgrieks en het Hebreeuws. Ontdekkingsreizen en missie werkten de bestudering van talen in overzeese gebieden in de hand. Voorts leidde het onderzoek van handschriften tot beschrijvingen van onbekende talen. Zo raakte door het bestuderen van de Codex Argenteus het Gotisch bekend. Terwijl steeds meer grammatica’s en woordenboeken verschenen (vgl. 5.1.3.3.), begonnen geleerden de onderlinge overeenkomst van talen en hun oorsprong te onderzoeken.

De Antwerpenaar Goropius Becanus (Jan van Gorp van der Beke, 1519-1573), humanist en arts van Filip II, vermeldt in 1569 in zijn Origines Antwerpianae als eerste geleerde een handschrift met Gotische teksten, dat de naam Codex Argenteus zou krijgen. Dit handschrift bevat Bijbelteksten die de Westgotische bisschop Wulfila (‘wolfje’, 311?-382? n. Chr.) rond 369 uit het Grieks in het Gotisch had vertaald. Becanus reproduceerde fragmenten uit deze codex met behulp van houtsneden en zette deze over in het schrift van zijn tijd. Zo publiceerde hij als eerste het Atta unsar (‘Onzevader’) uit deze bron:

Afb. 4. Het Onzevader in de Codex Argenteus.

Atta unsar þu in himinam,

‘Vader onze u in hemelen,’

(‘Onze Vader in de hemel’)

weihnai namo þein.

‘geheiligd worde naam uw.’

(‘uw naam worde geheiligd’)

qimai þiudinassus þeins.

‘kome koninkrijk uw.’

(‘uw koninkrijk kome’)

wairþai wilja þeins,

‘worde wil uw,’

(‘uw wil geschiede’)

swe in himina jah ana airþai.

‘zoals in hemel ook op aarde.’

(‘in hemel en op aarde’)

hlaif unsarana þana sinteinan

‘brood ons het dagelijkse’

gif uns himma daga.

‘geef ons deze dag.’

(‘geef ons heden ons dagelijks brood’)

jah aflet uns þatei skulans sijaima,

‘en vergeef ons dat schuldenaren wij zijn,’

(‘vergeef ons onze schulden, gelijk’)

swaswe jah weis afletam

‘zoals ook wij vergeven’

(‘ook wij vergeven’)

þaim skulam unsaraim.

‘de schuldenaren onze.’

(‘onze schuldenaren’)

jah ni briggais uns

‘en niet moge u brengen ons’

(‘leid ons niet’)

in fraistubnjai,

‘in verzoeking,’

(‘in verzoeking’)

ak lausei uns af þamma ubilin.

‘maar verlos ons van het boze.’

(‘en verlos ons van de Boze’)

unte þeina ist þiudangardi jah mahts jah wulþus in aiwins. amen

‘want uw is het koninkrijk, en de kracht, en de heerlijkheid in der eeuwigheid. Amen.’

(‘want van U is het Koninkrijk en de kracht en de heerlijkheid tot in eeuwigheid. Amen.’)

(Gotische tekst van Matt. 6, vs. 9-13 in de Codex Argenteus; http://www.wulfila.be/project/, 6/10/2017)

De Antwerpenaar hield de taal van deze teksten voor een verbasterd, door het Grieks besmet Nederlands. Het taalhistorisch belang van de Codex Argenteus, de voornaamste bron van het oudst bekende Germaans, is hem dan ook ontgaan.

Ook andere Nederlandse geleerden hebben al vroeg meegewerkt aan de ontsluiting van Gotische bronnen. Zo bestudeerden de humanisten Joris Cassander en Cornelius Wouters rond 1500 de teksten van de Codex Argenteus. Dit handschrift bevond zich toen in de benedictijner abdij van Werden aan de Roer. Bonaventura Vulcanius (vgl. 5.1.2.1.) publiceerde in zijn De literis et lingua Getarum sive Gothorum (‘Over de literatuur en de taal van de Geten of Gothen’) uit 1597 eveneens gedeelten uit de Gotische Bijbel, die hij voorzag van Latijnse transcripties. Hij gaf het handschrift de naam Codex Argenteus (‘zilveren handschrift’) vanwege de zilveren kleur van de gebruikte inkt. Bovendien bracht hij de tekst in verband met bisschop Wulfila. Voorts gaf Janus Gruter in 1602 fragmenten van de Gotische teksten uit. Franciscus Junius junior (François du Jon) bezorgde in 1665 de eerste volledige uitgave van de Codex Argenteus, aangevuld met een woordenlijst. Tevoren had de Nederlandse filoloog Isaac Vossius, die als hofbibliothecaris en docent in dienst was van Christina van Zweden, de codex van de koningin gekregen in ruil voor achterstallige betalingen. Geldnood dwong de zoon van de geleerde Gerardus Vossius (vgl. 5.1.2.1.) om het Gotische handschrift vervolgens in Zweden te verkopen. Thans bevindt zich het kostbare werk, dat in de Werelderfgoedlijst voor documenten opgenomen is, in de universiteitsbibliotheek van Uppsala (signatuur DG1).

De Codex Argenteus is voor de vergelijkende en historische taalwetenschap van onschatbare waarde. Het handschrift bevat namelijk de oudste, tevens – voor zover mogelijk – volledige overlevering van een Germaanse taal. Aangezien het Gotisch naast conservatieve eigenschappen ook kenmerken bezit die blijk geven van vernieuwingen binnen het Germaans, is Wulfila’s tekst van uitzonderlijke betekenis voor de beschrijving en de geschiedenis van Germaanse talen. Dit geldt ook voor een wetenschappelijke behandeling van vroegere stadia van het Nederlands, met name voor de historische grammatica ervan.

In zijn Origines Antwerpianae van 1569 en in zijn in 1580 postuum verschenen Opera brengt Becanus o.a. de oorsprong en de kwaliteit van het Nederlands in diverse hoofdstukken ter sprake. Daarbij citeert hij eclectisch en fantasierijk historische bronnen. Volgens de auteur had de Babelse spraakverwarring de diversiteit van talen veroorzaakt. Alleen de Cimmeriërs of Cimbren, die naar zijn mening niet hadden meegedaan aan de torenbouw, zouden de oorspronkelijke taal hebben behouden. Nadat de mensen zich vervolgens over de aarde hadden verspreid, waren vele volken het geloof in God kwijtgeraakt; de Cimbrische taal, soms door de schrijver ook met Scythisch aangeduid, zou grotendeels verloren zijn gegaan. Op grond van een volksetymologische redenering concludeert Becanus dat Nederlands de oudste taal van de wereld is, vgl. 5.1.3.2. Taal veranderde volgens de auteur door contacten met andere volkeren, in de loop van de tijd zou daardoor taalverval optreden. Andere humanisten schreven de vermeende aftakeling van de taal trouwens ook wel toe aan het klimaat (Cérard 1980, 584, Bots et al. 1997, 76 e.v.).

Overigens betreurden sommige auteurs de veelheid van talen, andere zagen het juist als een voordeel om te communiceren in andere talen. Dit naar aanleiding van het Pinksterverhaal waarin verteld wordt dat volgelingen van Christus na de uitstorting van de Heilige Geest ieder in een andere taal mensen begonnen te bekeren. Becanus geeft hierover geen oordeel, wel legt hij triomfantelijk uit dat van alle talen de taal van de Lage Landen – het Brabants? – het dichtst bij de oorspronkelijke taal van het eerste mensenpaar staat, vgl. 5.1.3.2.

De Zwitser Aegidius (‘Gilg’) Tschudi (1505-1572), die zich eveneens bezighield met de geschiedenis van volkeren en talen, wees al in 1538 op de eigen ontwikkeling van de taal van de deltabewoners. Bovendien stelde hij algemene overeenkomsten vast tussen dit wat(t)ländisch (‘Nederlands’) met zijn wat-woorden en de taal van de Helvetiërs. In de voor zijn tijd opmerkelijk oorspronkelijke beschrijving en indeling van Germaanse talen ruimt Tschudi voor het Nederlands een aparte plaats in. Hij rekent het namelijk niet tot het Teutsch (‘Duits’) maar wel tot een als Tütsch aangeduide groep van talen.

In zijn Mithridates van 1555 inventariseerde de Zwitserse filoloog en natuuronderzoeker Conrad Gessner (1516-1565) rond de 130 talen. Net als Tschudi onderscheidt hij het Nederlands van het Duits door op verschillen als ndl. wat en hgd. was te wijzen. Ook Gessner ziet overeenkomsten tussen het Nederlands van die tijd en het Zwitserduits, bijvoorbeeld bij de monoftong [i:] in Wyn (‘wijn’). Voorts lijkt Gessner kennis te hebben van Nederlandse dialecten en schrijftradities want hij noemt niet alleen het Brabants apart maar ook het Hollands, het Zeeuws en het Fries. Hij stelt verschillen vast tussen het Fries in het Westen dat meer verwant is met Brabants resp. Hollands en het eerder op het Saksisch lijkende Fries in het huidige Duitsland. Ook formuleert hij verschillen tussen de taal van de Noord- en Noordzeegermanen en het Hoog- en Opperduits dat hij zelf spreekt (Sonderegger 1985, 100).

Als eerste geleerde ter wereld beschreef Cornelis Kiliaan (vgl. 5.1.3.2.) in zijn woordenboeken al vanaf 1574 verschillende talen vergelijkend. In de verklaringen van de uit zijn Brabantse moedertaal afkomstige lemmata citeert hij namelijk overeenkomstige trefwoorden en de desbetreffende etymologieën in andere talen. Zo verwijst hij in zijn 1599 verschenen Etymologicum Teutonicae Linguae, sive Dictionarium Teutonico-latinum naar overeenkomsten in het Frans, Duits, Nederduits, Engels, Saksisch, Spaans, Italiaans, Gotisch, Grieks, Latijn en Hebreeuws. Kiliaan, die ook enkele etymologieën van Becanus overneemt, baseert zijn systematische wijze van beschrijven op de wetenschappelijke literatuur van zijn tijd, vgl. 5.1.3.3.3.

In dezelfde tijd ging de Engelse Jezuïet Thomas Stephens, auteur van de eerste grammatica van een Indische taal, op taalverwantschappen in. In een later gepubliceerde brief uit 1583 somt hij overeenkomsten op tussen het in India voorkomende Konkani en het Latijn resp. het Oudgrieks. Twee jaar later stelde de Florentijnse zakenman Filippo Sassetti lexicale overeenkomsten vast tussen het Sanskriet en het Italiaans. Geleidelijk begon men zo in de vroege nieuwe tijd samenhangen te ontdekken tussen talen die in Europa en op het Indische subcontinent voorkwamen.

De Leidse hoogleraar Marcus Zuerius van Boxhorn (vgl. 5.1.2.1.) opperde in 1647 als eerste het idee dat bijna alle Europese talen en ook het Perzisch van eene ende de selve afcomste zijn (Van Boxhorn 1647, 24); ze zouden teruggaan op een noordelijke taal, het ‘Scythisch’. Bij de beantwoording van vragen over in Zeeland aangespoelde beelden van de mysterieuze godin Nehalennia gaat Van Boxhorn nader in op de verwantschap van Indo-Europese talen. In zijn bloemrijke uiteenzetting betrekt hij niet alleen Grieks, Latijn, Gotisch, Oudsaksisch, Hollands, Duits, Russisch, Deens, Zweeds, Tsjechisch, Kroatisch en Wels (Welsh) maar ook Sanskriet, Perzisch, Keltisch en Baltische talen. Afgezien van het ook door hem genoemde Turks somt de auteur die talen op die men in de moderne historische taalwetenschap tot de Indo-Europese taalfamilie rekent; talen van andere taalfamilies zoals het Hebreeuws noemt Van Boxhorn niet. De hypothese met betrekking tot de verwantschap tussen ogenschijnlijk zulke uiteenlopende talen die hij kennelijk, overigens terecht, tot een soort Indo-Europees rekent, verwoordt hij soms plastisch zoals in de volgende zin:

De rechte reden van die overeenkominge in dese talen is, om dat de Griecken ende Duytschen aen de borsten van eene moeder gelegen, ende uyt eenè mondt leeren spreecken hebben.

(Van Boxhorn 1647, 15)

Op speculatieve redeneringen zoals die van Becanus geeft hij af. Dat volgens Becanus Adam en Eva in het paradijs Nederlands hadden gesproken rangschikt Van Boxhorn onder ‘beuselarijen’ waar hij niet op in wenst te gaan.

In zijn uiteenzettingen maakt Van Boxhorn gebruik van diverse woordenlijsten waarbij hij let op systematische overeenkomsten. Ook zoekt hij naar analogieën in de grammatica’s van de genoemde talen. De auteur probeert het vraagstuk van taalverwantschap methodisch te behandelen zoals blijkt uit zijn wantrouwen ten opzichte van toevallige overeenkomsten: niet uyt een ofte twee dosijnen van woorden valt af te leiden dat Grieks, Latijn en Nederlands van een en dezelfde taal afstammen (Van Boxhorn 1647, 64). Evenmin telt voor hem als bewijs voor taalverwantschap een leenwoord als kameel, dat in zoveel verschillende talen voorkomt:

Niet oock uyt vreemde woorden neffen vreemde saecken ontleent van vreemden, ende dien volgende onder verscheiden vreemde volckeren te vinden, gelijck een Kemel, over al by de Romeinen, Griecken, Duitschen, ende andere, genoemt werdt een Kemel, maer uyt in ende aengeboren woorden, bediedende saecken ofte dingen, die over al dagelijcx gebruyct, geboren, ende gevonden worden.

(Van Boxhorn 1647, 65)

(‘Geen bewijs vormen vreemde woorden en woorden voor vreemde zaken die dan ook bij verschillende vreemde volkeren te vinden zijn zoals een kameel die overal, bij de Romeinen, de Grieken en Nederlanders [Germanen ?] kameel wordt genoemd. Alleen tellen woorden uit de aangeboren taal die verwijzen naar zaken of dingen die overal dagelijks gebruikt of gevonden worden of die ter wereld komen.’)

Integendeel, taalverwantschap veronderstelt de overeenkomst van dusenden, ja eene oneindelijckheit van woorden (Van Boxhorn 1647, 65).

De opvattingen van Van Boxhorn over de verwantschap van talen en hun oorsprong oogstten kritiek van zijn tijdgenoten. Ze zouden te veel aansluiten op onbewezen theorieën van Becanus. Van Boxhorns taalkundige ideeën vonden dan ook geen genade in de ogen van een geleerde als Claudius Salmasius (1588-1653), de opvolger van Scaliger aan de Leidse universiteit. In het buitenland had Van Boxhorn evenmin veel gezag mede doordat hij, anders dan zijn Leidse collega’s, zijn denkbeelden in het Nederlands publiceerde. Aan de andere kant raakte de erudiete Constantijn Huygens overtuigd van Van Boxhorns gelijk. Hoe dan ook, Van Boxhorn was ondanks het gebruik van een verwarrend begrip als het ‘Skytisch’ zijn tijd ver vooruit door een concept van een Indo-Europese taalfamilie te postuleren. Veel later, in de 19de eeuw kwam het onderzoek op gang naar de ontwikkeling van talen uit een gemeenschappelijke, tegenwoordig als Proto-Indo-Europees aan te duiden hypothetische bron.

Als opmaat voor de beoefening van de moderne historische taalkunde geldt evenwel niet Van Boxhorns werk maar een lezing van Sir William Jones (1746-1794) over taal die hij op 2 februari 1786 hield voor de Asiatic Society te Calcutta. Bij die gelegenheid kwam deze jurist tot de slotsom dat Grieks, Latijn, Gotisch, Keltisch, Sanskriet en Oudpersisch een gemeenschappelijke oorsprong bezitten. Tevoren, in 1767, had de Jezuïet Gaston-Laurent Cœurdoux (1691-1779) overigens al overeenkomsten beschreven tussen Sanskriet, Grieks, Latijn, Duits en Russisch. Dit blijkt uit een in 1808 gepubliceerde Mémoire, gericht aan de Académie des Inscriptions et Belles-Lettres.

Pas in de 19de eeuw maakte het wetenschappelijk werk van geleerden als Friedrich von Schlegel, Rasmus Christian Rask, Franz Bopp, Jacob Grimm en hun navolgers een systematische beschrijving mogelijk van de verwantschap tussen Indo-Europese talen. In Nederland hebben M. Schönfeld en zijn collega’s fundamentele bijdragen geleverd aan het onderzoek van de historische grammatica en de geschiedenis van het Nederlands.

Dankzij deze wetenschappelijke prestaties valt de historische ontwikkeling van de Indo-Europese taalgroep in een aanzienlijk vroegere fase te traceren dan dit het geval is bij andere taalfamilies. De historische reconstructies ervan berusten op de hypothese van het zogenoemde Indogermaans, ook Proto-Indo-European of Proto-Indo-Europees genoemd, dat zich na een Pregermaanse periode manifesteerde in het vierde millennium v. Chr.

Traditioneel verdeelde men deze Indo-Europese groep in twee klassen, de westelijke kentum- en de oostelijke satemtalen. De desbetreffende isoglosse markeert de grens tussen talen die al dan niet klankveranderingen hadden ondergaan in reeksen van velairen. Hiervan getuigen de namen voor het getal honderd. Uit het pie. *ḱm̥tóm ontstond enerzijds bijvoorbeeld het Latijnse centum, anderzijds een vorm als satəm in het Avestisch. In het Germaans heeft de anlautende /k/ zoals in centum zich overigens door lenisering ontwikkeld tot /ch/ of /h/ zoals in honderd (> pgm. *hunda- in de betekenis van ‘grote hoeveelheid’ en pgm. *raþa-, ‘[aan]tal’). Tot de hoofdzakelijk in het westen voorkomende kentumtalen horen Keltische, Italische, Germaanse, Griekse, Illyrische, Lycische en Lydische talen, voorts ook het Hettitisch dat in Anatolië voorkwam en de als Tochaars aangeduide taal van de bewoners van het Tarimbekken in het uiterste westen van China. De groep satemtalen met aanduidingen als oind. śatám of iran. sata voor ‘honderd’ omvat Indo-Iraanse talen, het Balto-Slavisch en de uitgestorven talen van de Thraciërs, de Daciërs en de Frygiërs. Enkele uit het Latijn ontstane talen vertonen overigens een soortgelijke ontwikkeling als die in de satemtalen, vgl. het in het Spaans voorkomende cien, /θien/, voor ‘honderd’. Onzeker is de status van het Pelasgisch, de taal van het volk dat voor de komst van de Hellenen Griekenland bewoonde (vgl. Haarmann 2010).

De tegenwoordig omstreden indeling in kentum- en satemtalen lijkt strijdig te zijn met de lokalisering van het Hethitisch en het Tochaars. Voorts ontbreken verdere gemeenschappelijke klankontwikkelingen binnen elk van de twee groepen die deze classificatie rechtvaardigen. Bovendien is het de vraag of men een derde groep talen dient te onderscheiden met o.a. het Proto-Albanees. Deze zouden afwijkende velairen hebben gekend die op den duur in de velairen van de twee genoemde groepen waren opgegaan. Het is dan ook onzeker of de onderling verschillende klankontwikkelingen in de kentum- en satemtalen het vroegste onderscheid zouden markeren tussen Indogermaanse talen. Nader historisch vergelijkend onderzoek lijkt nodig om het ontstaan van de desbetreffende talen te verklaren uit hun gereconstrueerde Indo-Europese oorsprong. Welke betekenis hadden bijvoorbeeld de nabijheid van talen of de contacten tussen de sprekers van verschillende talen voor de aanwezigheid van onderlinge overeenkomsten tussen Indo-Europese talen?

Taalhistorici nemen aan dat het zogenoemde Protogermaans de voorloper is van de Germaanse talen. Dit zou zich enkele eeuwen voor het begin van de christelijke jaartelling hebben gemanifesteerd. Voorts onderscheidt men het Gemeengermaans, dat tijdens het eerste millennium v. Chr. te lokaliseren is in het westelijk Baltisch gebied. De ontwikkeling van taalvariëteiten binnen dit Germaans zou ruim voor de 4de eeuw n. Chr. leiden tot het ontstaan van het Gotisch. Later, in de tweede helft van het eerste millennium n. Chr., vond de genese plaats van meer Oudgermaanse talen waaronder ook het Oudnederlands.

2.1.2.2.Overzicht van de ontstaansgeschiedenis van Germaanse taalvariëteiten

De ongeveer 300 met elkaar verwante Indo-Europese talen vormen met hun rond de drie miljard sprekers de grootste taalfamilie ter wereld. Tot dit cluster behoort de taal van de Germanen die oorspronkelijk leefden in gebieden rond het westen van de Oostzee, en wel in het zuiden van Scandinavië en in het noorden van Duitsland. Ze zullen zich daar vermengd hebben met andere (Indo-) Europese volkeren.

Voor het Pregermaans neemt men namelijk ontwikkelingen aan die ook in andere Indo-Europese talen optraden. Vervolgens moet zich in het laatste millennium v. Chr. het Protogermaans hebben ontwikkeld. Vanaf 500 v. Chr., toen het klimaat in Noord-Europa verslechterde, trokken groepen Germanen meer naar het zuiden. Aan te nemen valt dat een orale traditie binnen hun religie voor een normerende werking in hun taal heeft gezorgd. In de nieuwe omgeving zullen de leefomstandigheden van de Germanen zich veranderd hebben. Ze kwamen bovendien met anderstaligen in contact. Een en ander kan geleid hebben tot normverschuivingen in hun taalgebruik en tot vernieuwingen binnen het Germaans (VBR 110 e.v.).

Het Gemeengermaans, te dateren rond het begin van de christelijke jaartelling, zal ondanks een zekere eenheid, sterk van elkaar afwijkende taalvariëteiten hebben gekend. Aangezien veranderingen in taal zich langzaam voltrekken, vallen de overgangen van de hypothetische stadia binnen het Proto- en het Gemeengermaans moeilijk te dateren. Dit geldt ook voor het ontstaan van zowel het Noordgermaans als het Oost- en Westgermaans, die in de eerste eeuwen van de christelijke jaartelling uit het Gemeengermaans zijn voortgekomen.

De genese van het Oostgermaanse Gotisch, de oudst bekende overgeleverde taal uit het Gemeengermaans, zal zich ruim voor de 4de eeuw n. Chr. hebben voltrokken. Immers, bisschop Wulfila had zijn Bijbelteksten al in de jaren zestig van de 4de eeuw in het Gotisch vertaald (vgl. 2.1.2.1.). In zijn tijd bestond er dus een Gotische schrijftraditie, mondeling moeten Goten al veel eerder in hun vorm van het Germaans hebben gecommuniceerd.

Na de genese van het Oostgermaanse Gotisch tekende zich geleidelijk een differentiatie af tussen een noordelijk en een westelijk – ook wel zuidelijk genoemd – Germaans. De chronologie van de daarbij betrokken taalvernieuwingen staat niet vast. Het uit het Gemeengermaans ontstane Protonoordgermaans kan nog tot in de 5de eeuw n. Chr. een zekere eenheid hebben gevormd met het Protowestgermaans. Overgeleverde runen sluiten dit in ieder geval niet uit.

Binnen het Westgermaans vallen in de vroege middeleeuwen Ingweoonse of Noordzeegermaanse talen te onderscheiden die sterke onderlinge overeenkomsten vertonen. Deze voorzagen waarschijnlijk in de behoefte van de bewoners langs de kusten van de Noordzee om met elkaar te communiceren. Daaraan bestond toenemend behoefte nadat Angelen, Juten en Saksen in de 5de eeuw Engeland waren binnengevallen en door handel en zeevaart in contact bleven met de bewoners van hun herkomstlanden. Bij de Ingweoonse kenmerken van hun taal gaat het om taalverschijnselen die zich konden handhaven aan de rand van het door het Frankisch bepaalde Germaanse gebied. Deze Noordzeegermaanse kenmerken zouden vooral de ontstaansgeschiedenis van het Oudengels, het Oudfries en het Oudsakisch bepalen. Vanwege hun gemeenschappelijke Ingweoonse eigenschappen vatten taalhistorici deze talen wel als een apart cluster van Germaanse talen op.

Ook al bezit het Oudnederlands enkele Ingweoonse kenmerken (vgl. 3.3.1.3., 3.3.3.3.), het Noordzeegermaans heeft zich in de kuststreken van het Nederlandse taalgebied, met uitzondering van de Friese contreien, minder doen gelden. De vroegste stadia van het Nederlands komen behalve uit het Ingweoons dan ook vooral uit het niet-Ingweoons Germaans voort, vgl. 3.1.2.1.

Fig. 3 geeft verschillende stadia van Germaanse talen resp. taalvariëteiten weer. Het hier gepresenteerde schema biedt er een sterk vereenvoudigd, gedeeltelijk vertekend beeld van. Zoals blijkt uit de gegevens van de eerste kolom met de onder elkaar staande eeuwen weerspiegelt dit schema verticaal het tijdsverloop niet in de juiste verhouding. Voorts valt te bedenken dat de in het schema gebruikte streepjes geen uitsluitsel geven over de relaties tussen de genoemde entiteiten: over de samenhang tussen vormen van het Germaans bestaan verschillende theorieën. Volgens de zogenoemde stamboomtheorie zouden verwante talen zich geleidelijk uit een oertaal hebben ontwikkeld zoals er door de evolutie verschillende biologische soorten zijn ontstaan. Volgens een andere theorie zou de verwantschap tussen Germaanse talen resp. taalvariëteiten zijn ontstaan doordat sprekers ervan elementen uit naburige talen in hun taal overnamen. Denkbaar is ook dat taalveranderingen begonnen in plaatsen waar veel sprekers van een taal woonden en dat deze werden overgenomen door bewoners van andere steden. Vervolgens zouden bewoners van het omringende platteland de vernieuwingen hebben overgenomen. Hoe dit ook zij, de resultaten van veranderingen in Germaanse talen resp. variëteiten die zich in de loop van vele eeuwen voltrokken, geven taalhistorici in der regel als volgt weer:

* uitgestorven, vgl. fig. 15 (3.1.2.1.)

Fig. 3. Schematisch overzicht van vroegere stadia in het Germaans.

Het ontstaan van het Nederlands uit het Oudwestgermaans, dat in de vroege middeleeuwen plaatsvindt, staat in het volgende hoofdstuk ter discussie, vgl. met name 3.1.2.

Literatuur 2.1.: Bazelmans 2009; Beck et al. 1998; Berendsen 2009; Blok 1979; Blok et al. 1977/83; Blonk et al. 1960/62; Bosatlas 2011; Bots et al. 1997; Van Boxhorn 1647; Van Bree 1995; Van Bree z.j. [2016]; Caron 1972; Cérard 1980; Van Coetsem 1964; Van Coetsem et al. 1972; Daan 1966; Derks et al. 2002; Derks et al. 2009; Van Es 1981; Ford et al. 2014; Franck 1980; Frederickx et al. 2015; Geyl 1948/59; De Glas 2014; D. Gorter 1983; De Grauwe 1979/82; De Grauwe 2008; Gysseling 1960; Haarmann 2010; Haase 1972; Van Hal 2010; James 1988; Jonge et al. 2006; Joris 1966; Klein 2003; Krause 1968; Kuhn 1959; Kyes 1969; Kyes 1983; Philippa et al. 2004/09; Quak 1981; Quak 1983; Quak 2010; Rauch et al. 1995; Schoonheim 2008; Schrijver 2014; Van der Sijs 2002; Sonderegger 1979; Sonderegger 1985; Sonderegger 1993; Sonderegger 2003; Stegeman 2014 (a); Van Veen et al. 1991; Vercoullie 1925; J.W. de Vries 1982; Woodman 2009.

2.2.Voorbodes van het Nederlands in de oudste bronnen

2.2.1.Voorbeelden van in het Nederlands bewaard woordmateriaal uit de oudheid

Het wordingsproces van Germaanse talen valt nader te traceren met het ontstaan van het Gotisch vóór de 4de eeuw n. Chr. De genese van andere Germaanse talen zoals die van het Oudhoogduits, het Oudengels of het Oudnederlands zal zich pas in de tweede helft van het eerste millennium n. Chr. hebben voltrokken.

In Romeinse bronnen komen enkele Germaanse resp. Keltische lexicale elementen voor die later deel uitmaken van de Nederlandse woordenschat. Nadere details over dergelijk in deze paragraaf genoemd woordmateriaal zijn voor een deel ontleend aan N. van der Sijs’ Calendarium (Van der Sijs 2006, 18 e.v.). Tot de oudste voorbeelden van overgeleverde Latijnse namen behoort het vermoedelijk Keltische Belgae dat misschien is afgeleid van ‘zwellen’ en wellicht ‘gezwollen van trots’ betekent. Het woord leeft in de vorm van Belgen voort in het Nederlands. Caesar gebruikte dit substantief in zijn Commentarii belli Gallici in 52 v. Chr. ter aanduiding van de inheemse bewoners van gedeelten van het huidige België (vgl. 2.1.1.1.). Ook de Germaanse naam Batavi (‘Bataven’, in de Rijndelta wonende Germanen, vgl. Academia Lugduno Batava, 2.1.1.2.) is in zijn Nederlandse vorm overgeleverd. Romeinse bronnen vermelden dit woord, dat afgeleid is van *beter en ‘de beteren’ zou betekenen, voor het eerst in 12 v. Chr. Verder is in Latijnse geschriften uit 98-117 n. Chr. voor het eerst de plaatsnaam Noviomagus te vinden die de Keltische elementen novio (‘nieuw’) en magos ‘veld’ omvat. Dit toponiem bleef in het Nederlands behouden als Nijmegen.

De Romeinen hebben aan diverse plaatsen in de Lage Landen namen gegeven die in het Nederlands bewaard bleven. Zo noemt Tacitus in 107/08 n. Chr. het toponiem vada in deel 5 van zijn Historiae. Dit substantief, in de betekenis van ‘wad’ (< pgm. *wada-), is de eerste overgeleverde aanduiding van een plaats in het gebied waar de bewoners later Nederlands zouden spreken. Bedoelde de auteur met dit inheemse woord, dat in oorsprong verwant is met het lat. vadum, het huidige Wadenoijen in de provincie Gelderland? Of doelde de Romeinse historicus op de plaats Vaudancourt in de omgeving van Amiens, dat vroeger ten noorden van de Germaans-Romaanse taalgrens lag? In ieder geval komt ook dit substantief in het latere Nederlands voor en wel als wad, in de betekenis van ‘doorwaadbare plaats’.

Een reisgids uit de derde eeuw, het Itinerarium Antonini, vermeldt Traiecto als aanduiding voor ‘Utrecht’, vgl. 2.1.1.2.; de vroegste onl. attestatie Uuttrecht dateert van 870. Misschien is trecht een afleiding van het onl. ww. dragan (‘dragen’) met suffix -ti en umlaut. Waarschijnlijker lijkt het echter, dat dit toponiem aan het Latijn is ontleend. Dan gaat dit oudste leenwoord uit het Latijn terug op lat. traiectum (‘[rivier] overgang’ of ‘overvaart’) en germ. ūta- (‘stroomafwaarts’). De ch-klank is in dat geval het resultaat van de Germaanse klankverschuiving *k > χ t, vgl. ch in acht, lat. octō, voor details vgl. 2.3.1.1.

Van de Romeinse legerplaats Lougodounon of Lugdunum bij Katwijk is voor het eerst sprake rond 170. Dit toponiem vormt een samenstelling uit Lug, waarschijnlijk de naam van een Keltische god en dunum dat misschien teruggaat op het Keltische *dūnom, ‘heuvel(fort)’; bewaard bleef dit woord in het Nederlands als duin (vgl. Academia Lugduno Batava 2.1.1.2.). Een halve eeuw later, tussen 222 en 235, komt de woordgroep cives Tuihanti, ‘bewoners van Twente’, voor. Het eerste deel van Tuihanti verschijnt in het Nederlands als het telwoord ‘twee’ (< pgm. *twai), het hele substantief heeft zich in zijn Nederlandse vorm gehandhaafd als aanduiding voor de desbetreffende streek in Oost-Nederland; de betekenis ervan luidt ‘twee delen’ of ‘twee landschappen’. Ook uit de 3de eeuw stamt de optekening van Franci als benaming van de ‘Franken’. In het mnl. komt het hiermee samenhangende franc (> pgm. *franka-) niet alleen voor in de betekenis van ‘vrij’ of ‘veilig’, vgl. de nndl. uitdrukking ‘frank en vrij’ maar ook als aanduiding voor ‘vrijmoedig’, ‘uitdagend’ en ‘vijandig gezind’.

De plaatsnamen Melick en Maurik stammen uit het begin van de 4de eeuw, Blerick is in 365 opgetekend. De Romeinen, die dergelijke namen toekenden, maakten bij het geven ervan vaak gebruik van het Keltische suffix -iacum in verbinding met een eigennaam in de betekenis van ‘villa, landgoed van….’. Het achtervoegsel -iacum ontwikkelde zich tot -i(c)k. Zo betekent het uit het lat. Viroviacum ontstane Wervic ‘woonplaats van Virovos’, die mogelijk hoofdman van een Germaanse stam was. Hetzelfde suffix komt als -ijk voor in namen als Kortrijk. In vroeger tweetalige streken langs de Frans-Nederlandse taalgrens ontstond voorts via vormen als -iacum of -iniacas het achtervoegsel -enaken. Zo gaat het voor het eerst in 1139 geattesteerde Montineis (‘Montenaken’) terug op het Gallo-Romaanse Montiniacum in de betekenis van ‘nederzetting op een heuvel’ of ‘woonplaats toebehorend aan Montaniacus’.

2.2.2.Oudnederlandse kenmerken van een zin uit ca. 425 n. Chr.

De in 1996 ontdekte runeninscriptie op een in Bergakker gevonden beslagstuk van een zwaardschede lijkt, zoals o.a. B. Mees betoogt, Nederfrankische resp. Oudnederlandse kenmerken te bezitten. Franken die zich gevestigd hadden in de Betuwe, zullen de onderstaande tekst tussen 425 en 450 n. Chr. hebben vervaardigd:

Afb. 5. De runeninscriptie van Bergakker.

De transcriptie ervan luidt waarschijnlijk: haþuþýwas ann kusjam logūns. Het eerste element, haþuþýwas staat vermoedelijk voor een naam van een man. Mogelijk betekent dit antroponiem ‘Strijddienaar’. Het woord ann representeert een jongere vorm van het pgm. *gi-unnan-, onl. gonnen (‘gunnen’). Als synthetische constructie in de betekenis van ik gun of hij gunt kan ann gelden als oudste attestatie van een verbogen werkwoord dat in het Nederlands bewaard bleef. Met de bijbehorende nominale constituenten vormt de inscriptie de eerste zin in een voorloper van het huidige Nederlands.

Over de betekenis van de laatste twee woorden bestaat geen zekerheid. De inscriptie van Bergakker heeft dan ook geleid tot van elkaar afwijkende interpretaties zoals ‘(van) Haþuþýw. Ik (hij?) gun(t) een vlam (zwaard) aan de uitverkorenen’ (Mees 2002) en ‘(van) Haleþwas, hij geeft zwaardvechters zwaarden’ (Looijenga 2003, 318). Of moet men lezen: ‘(zoon) van Haþuþewa- / ik gun (of: hij gunt) de kiezenden het zwaard’? Aan het begin zou dan de genitief staan van een eigennaam waarin haþu- ‘strijd’ (vgl. du. Hader, ‘ruzie’) zou betekenen en þewas verwant kan zijn met got. þius (‘dienaar’). Kusjam is te vergelijken met got. -kiusan (‘beproeven’) en zou een interpretatie kunnen opleveren als ‘aan degenen die het (willen, durven) kiezen’ (VBR 166). Men denkt echter ook wel aan het passieve ‘verkoren’. Het laatste woord zal samenhangen met een Oudgermaans woord voor ‘vuur’ (vgl. ofri. loga) dat verwant is met ndl. laaie in lichterlaaie (ibid. 166 e.v.).

Het is nu de vraag in hoeverre vernieuwingen binnen het Germaans hun neerslag zouden vinden in vormen van het Nederlands die in de tweede helft van het eerste millennium ontstonden. Deze diepgaande veranderingen, die taalhistorisch onderzoek aan het licht heeft gebracht (vgl. 2.1.2.1.), komen in de volgende paragraaf ter sprake.

Literatuur 2.2.: Van Bree z.j. [2016]; Künzel et al. 1989; Looijenga 1997; Looijenga 2003; Mees 2002; Van der Sijs 2002; Van der Sijs 2006; Woodman 2009.

2.3.Doorwerking van het Indogermaans respectievelijk Germaans in het Nederlands

De oorsprongen van het Nederlands kan men op het spoor komen door de verwantschap ervan met andere Germaanse taalvariëteiten nader te beschrijven. Men noemt taalelementen van verschillende taalvariëteiten wel oerverwant met elkaar als er sprake is van een gemeenschappelijke wortel of van overeenkomstige morfologische verschijnselen die te herleiden zijn tot door taalhistorici opgestelde klankwetten (Sonderegger 1979, 69). Zo laat zich de oerverwantschap van ndl. vis met pie. *pisk- vaststellen op grond van de door de taalwetenschappers beschreven systematische verandering van /*p/ in /f/ of /v/. Deze oerverwantschap blijkt tevens uit het overeenkomstige piscis in het Latijn dat rechtstreeks eigenschappen van de aangenomen Proto-Indo-Europese vorm prijsgeeft. Evenzo is hond oerverwant met pie. *kuon-, vgl. lat. canis. Hetzelfde geldt voor de -e van leve in structuren van het type leve de koningin. Dit morfeem, dat de conj. pres. uitdrukt, is oerverwant met pie. *-oi(-). Het suffix -ter in aanduidingen voor familieleden is op zijn beurt oerverwant met pie. -ter, vgl. ndl. broeder met lat. frater.

Vergeleken met het Proto-Indo-Europees vertonen het Protogermaans resp. het Gemeengermaans (vgl. 2.1.2.2.) de resultaten van belangrijke klankwetmatige en grammaticale veranderingen. Deze zouden in Oudgermaanse talen zoals in het Oudnederlands hun sporen achterlaten. Deze vernieuwingen hebben zich waarschijnlijk voltrokken in het eerste millennium v. Chr. Misschien manifesteerden zij zich voor het eerst rond 500 v. Chr. Hierop wijzen kenmerken van leenwoorden die daarna in het Germaans zijn opgenomen. Aan de veranderingsprocessen in oudere stadia van het Germaans zal een eind gekomen zijn in de eerste eeuw n. Chr. Dit valt op te maken uit niet veranderde leenwoorden die in Germaanse talen werden opgenomen na de Romeinse verovering van Gallië en van gebieden langs de Rijn. De volgende paragrafen bevatten een beknopt overzicht van zulke vernieuwingen in het Germaans uit deze periode. Zij hebben het karakter van Oudgermaanse talen zoals het Oudnederlands mede bepaald. Enkele uitwerkingen ervan op het Nederlands, dat pas later zou ontstaan (vgl. 3.1.), komen hierbij al ter sprake.

In de volgende paragrafen worden dus klankwetmatige en grammaticale vernieuwingen in jongere fasen van het Germaans behandeld. Deze vallen deels aan de hand van gereconstrueerde, met [*] aangeduide, Proto-Indo-Europese vormen te achterhalen. Diverse beschrijvingen van deze vernieuwingen berusten op attestaties afkomstig uit niet-Germaanse talen zoals het Latijn, Grieks, Middeliers, Sanskriet of Tochaars. De geciteerde voorbeelden uit o.a. het Oudnederlands, Middelnederlands, Nederlands, Oudhoogduits, Oudfries en Oudengels getuigen van deze Indogermaanse resp. Germaanse ontwikkelingen in jongere Germaanse taalvariëteiten. De onderstaande samenvatting van vernieuwingen in het Germaans en hun doorwerking in het Nederlands steunt op een standaardwerk als Van Loeys uitgave van Schönfelds Historische grammatica van het Nederlands en op nieuwere publicaties op het gebied van de historische taalkunde. Diverse voorbeelden en bevindingen zijn ontleend aan Sonderegger 1979 en Van Bree z.j. [2016]. De geciteerde woorden stammen uit het ONW, VMNW, MNW, EWN en WNT. Uit de aangehaalde voorbeelden blijken niet alleen parallelle ontwikkelingen in vroeger stadia van Germaanse talen maar ook onderlinge verschillen.

Zo weerspiegelen Duitse vormen soms de resultaten van de Hoogduitse klankverschuiving, die de genese van het Hoogduits mede bepaalt. Het gaat daarbij om structurele verschijnselen die sinds de 8ste eeuw het Oudhoogduits kenmerken. Deze klankveranderingen verbreidden zich vanuit het zuiden tot in gebieden die grenzen aan de zogenoemde Benrather linie. Deze bundel van isoglossen, die een dialectscheidingslijn vormt, loopt van het Belgische Eupen via het Nederlandse Venlo langs de Duitse plaatsen Aken, Düsseldorf-Benrath, Olpe, Kassel, Dessau en Frankfurt a/O. Ten zuiden van de Benrather linie ontstonden klankverschuivingen van bijvoorbeeld het type /k/ > /ch/ zoals in machen of in ich. Ten noorden van deze bundel isoglossen bleven oudere vormen zoals maken en ik bewaard. Dit geldt dus ook voor het Nederlandse taalgebied met uitzondering van de streken ten zuiden van de lijn Eupen-Venlo. Daar de Hoogduitse klankontwikkelingen zich alleen hebben voorgedaan in dialectische variëteiten van deze, in het uiterste zuidoosten gelegen hoek van het Nederlandse taalgebied zijn ze niet van belang voor de ontplooiing van het bovenregionale Nederlands, vgl. 3.1.2.4.

De geciteerde voorbeelden zullen vaak kenmerken vertonen die specifiek de verdere ontwikkeling van het Nederlands gingen bepalen. Het gaat daarbij niet alleen om klankverschijnselen maar ook om morfologische en syntactische eigenschappen.

2.3.1.Klankverandering

Daar ook vroegere taalvariëteiten een diversiteit aan klankvarianten kenden, hebben de volgende beschrijvingen van klankontwikkelingen een generaliserend karakter. De schriftelijke weergave van klanken in oudere teksten laat bovendien vaak meer dan één interpretatie toe. Zo valt te bedenken dat de vijf ter beschikking staande Latijnse letters voor vocalen, de y niet meegerekend, en de combinaties ervan onvoldoende waren om de klanken van Nederlandse taalvariëteiten weer te geven: in westelijke taalvariëteiten van het Nederlands kan men ca. achttien vocalen onderscheiden, in zuidoostelijke variëteiten meer dan 25.

2.3.1.1.Germaanse obstruentverschuiving

De eerste Germaanse klankverschuiving of obstruentverschuiving (VBR 112) betreft de lenitie of medeklinkerverzachting van de oorspronkelijke Proto-Indo-Europese (pie.) plofklanken in het Protogermaans (pgm.). De door Jacob Grimm (vgl. 2.1.2.1.) uitgewerkte beschrijving van deze veranderingen van de pie. obstruenten onderscheidt de volgende drie stadia: (i) pie. plofklanken veranderden in stemloze wrijfklanken; (ii) pie. stemhebbende plofklanken werden stemloos; (iii) pie. stemhebbende geaspireerde plofklanken verloren hun aspiratie en veranderden in de regel in wrijfklanken.

Over de relatieve volgorde van deze klankverschuivingen bestaan verschillende vooronderstellingen. Traditioneel neemt men aan dat (i) aan (ii) voorafging aangezien de door (ii) ontstane stemloze occlusieven geen stemloze fricatieven meer werden. Men kan verder (iii), een fase waarin ook fricatieven ontstonden, opvatten als parallelle ontwikkeling met (i). Zeker is, dat de veranderingen die volgens de wet van Verner optreden (vgl. 2.3.1.2.), volgen na (i), dus na het ontstaan van de stemloze fricatieven, vgl. de onderstaande schema’s. Het is echter ook denkbaar dat de fricatieven die in fase (i) ontstonden onmiddellijk zowel stemloze als stemhebbende allofonen hadden, zie 2.3.1.2.

De volgende voorbeelden tonen de overgang van de niet-geaspireerde stemloze pie. occlusieven in nieuwe germ. stemloze fricatieven of wrijfklanken:

¹ voor vocaal; ² ‘zwaard’, misschien verwant met slaan; ³ klankwaarde -χ(ch)

Uitzonderingen op deze veranderingen vormen /pt/, /st/ en /sk/.

Voorts werden pie. stemhebbende plofklanken in het germ. stemloos:

¹ als pret. in uuithercosik (‘ik koos tegen’ in de betekenis van ‘ik keurde af’)

De omzetting van pie. geaspireerde plofklanken in germ. stemhebbende wrijfklanken blijkt ten slotte uit de volgende voorbeelden.

¹ dat. pl.; ² intervocalisch; ³ voor nasaal; ⁴ na nasaal met latere assimilatie; ⁵ voor /o/, /u/ en consonanten; ⁶ als vmnl. naam uit *gunþō (‘strijd’) en *χarja- (‘leger’); ⁷ voor heldere klinker

2.3.1.2.Grammatische wisseling

Voorts veranderden in het Protogermaans stemloze fricatieven onder bepaalde omstandigheden in stemhebbende. Soms kon pie. /t/ corresponderen met pgm. /Б/, soms met /ð/, vgl. lat. frater en got. broþar (‘broeder’) met lat. pater (‘vader’) en got. fadar. Een dergelijke onregelmatigheid in Grimms wet wist Karl Verner in 1876 te verklaren door te letten op het accent. Hij stelde vast dat stemloze fricatieven stemhebbend werden in stemhebbende omgeving wanneer het hoofdaccent in het Proto-Indo-Europees niet op de onmiddellijk voorafgaande syllabe viel (VBR 404). Het gaat daarbij om de stemloze fricatieven /f/, /þ/, /χ/, /χw/ uit pie. /*p/, /*t/, /*k/, /*qw/ en om /z/ uit /*s/ in in- resp. auslautpositie. Zo kon binnen klassen van verwante woorden een afwisseling ontstaan van woorden met stemhebbende en met stemloze klanken.

Deze zogenoemde grammatische wisseling valt eveneens voor het Nederlands te constateren, ook al is deze door later ontstane analogievormen soms lastig te achterhalen. Zo ontstond in een vroegere vorm van het pret. pl. van zijn, dat in zijn oorspronkelijke vorm de klemtoon op de laatste syllabe had, als inlaut een /z/ uit /s/. Deze veranderde ten gevolge van rotacisme, dat in Noord- en Westgermaanse talen optrad, in /r/, vgl. waren. In het pret. sg., dat een klemtoon op de voorafgaande syllabe kende, bleef daarentegen /s/ bewaard, vgl. was. Op dezelfde wijze ontstonden stemhebbende vormen van kiezen, vgl. mnl. coren en mnl. ghecoren naast sg. mnl. coos. Door analogievorming ontwikkelden zich later de vormen kozen en gekozen. Dat het effect van de grammatische wisseling in het Duits grotendeels verloren ging, verklaart trouwens dat het Nederlands lettergrepen kent met een hoger oplopend sonoriteitsprofiel dan de vergelijkbare syllaben in de oostelijke zustertaal.

In een jongere fase van het Germaans, waarin de verschillende door Verner onderscheiden woordaccenten zich niet meer voordeden, viel het in het pie. oorspronkelijk vrije woordaccent nu op de stamsyllabe. Deze vernieuwing maakte het de dichters van mnl. teksten overigens gemakkelijk om stafrijm toe te passen.

Nominale composita met prefixen die waarschijnlijk al ontstaan waren voor de vestiging van dit Germaanse beginaccent behielden de beklemtoonde volle vocaal, vgl. mnl. b’iloke (‘gevangenis’, ‘klooster’). Prefixen in de later gevormde verbale composita bleven daarentegen onbeklemtoond, vgl. onl. bil’ukan (‘sluiten’, ‘opsluiten’ uit het prefix bi en het ww. lukan d.i. ‘sluiten’). Vocalen in prefixen als bi werden later afgezwakt, vgl. mnl. beluken en nnl. beluiken (‘sluiten’).

De veranderingen van klanken die de wet van Verner beschrijft, kunnen direct na de eerste fase van de Germaanse klankverschuiving hebben plaatsgevonden. Er zijn dan echter al veel stemhebbende obstruenten aanwezig. De stemhebbende fricatieven die zich volgens de wet van Verner ontwikkelden, vallen samen met de stemhebbende fricatieven die in fase (iii) ontstonden. In latere fases werden de stemhebbende fricatieven met uitzondering van de /z/ in sommige posities stemhebbende occlusieven. Toen deze verandering plaatsvond, was fase (ii) al uitgewerkt: de nu ontstane stemhebbende occlusieven werden immers niet meer stemloos. Wel is het denkbaar dat de nieuwe /p/ al ontstond toen de oude /p/ zich tot /ph/ had ontwikkeld. C. van Bree vat een en ander schematisch als volgt samen:

Fig. 4. Germaanse klankverschuiving en wet van Verner volgens Van Bree z.j. [2016], 406 schema 23; de V-lijn representeert de Wet van Verner.

In dit kader staan andere visies op de historische vernieuwingen van de obstruenten in het Germaans, zoals de glottal theory (vgl. VBR 407 e.v.) niet verder ter discussie.

Aangezien er geen Germaanse schriftelijke bronnen bestaan uit de tijd waarin de Germaanse klankverschuiving plaatsvond, kan men naar de absolute chronologie van deze obstruentenverschuiving alleen maar gissen. Men neemt wel aan dat de verschuiving van het eerste stadium, /p/ > /f/ zich rond 500 v. Chr. voltrok toen de Germanen contact hadden met de Kelten. Dit zou dan blijken uit namen die uit het Keltisch zijn overgenomen, vgl. Doornik met fra. Tournai dat nog de Keltische /t/ kent.

2.3.1.3.Accentverschuiving

In de Oudgermaanse talen ging de verschuiving van het woordaccent naar de stamsyllabe o.a. gepaard met verkortingen van vocalen en consonanten. Deze bracht een reductie van de uitgangen met zich mee. Dit proces zou de ontwikkeling van Germaanse talen, ook die van het Nederlands, zowel morfologisch als syntactisch bepalen, vgl. 3.3., 4.3. en 5.3. Deze vernieuwingen voltrokken zich in de Germaanse talen niet synchroon zoals bijvoorbeeld te zien is aan de verschillende vormen van het ww. beran (‘dragen’). In de 3e pers. sg. kent het sterk van elkaar afwijkende verschijningsvormen als pie. *bhereti, pgm. *Бeriþ, got. bairiþ, ohd. birit, ono. berr en oe. bireð. Het onl. kent varianten als berid, bired en bîrïd in de betekenis van ‘hij draagt mij’. Verder kent het mnl. de vorm bare (‘baart’), het nndl. baart. In het fri. komen bernath en bernet voor in de betekenis van ‘brengt voort’. De gevolgen van de hier genoemde veranderingen van de eindklanken in het Oud-, Middel- en Nieuwnederlands blijken uit de volgende, willekeurig gekozen, voorbeelden:

¹ ongebruikelijk

Het in verschillende opzichten archaïsche Oudhoogduits laat, vergeleken met andere Oudgermaanse talen een minder sterke reductie van de flexie in auslautpositie zien. Het is de vraag of dit ook voor het Oudnederlands geldt. De enkele overgeleverde conjunctiefvormen van het ww. werden (‘worden’) of de varianten in de flexie van hant (‘hand’) kunnen duiden op zo’n geringere afslijting van de uitgangen:

2.3.1.4.Veranderingen in het vocalisme

Voorts veranderde het Proto-Indo-Europese vocaalsysteem van de stamsyllabes. Dit proces van complexe vernieuwingen voltrok zich niet alleen door /i/- en /a/-umlaut maar ook door rekking. De desbetreffende veranderingen laten zich herleiden met behulp van reconstructies van vormen uit het Proto-Indo-Europees, het Gemeengermaans en de afzonderlijke Germaanse talen. In de volgende beknopte samenvatting komt het effect van deze vernieuwingen op het Nederlands ter sprake. De geciteerde voorbeelden zijn voor een deel ontleend aan de door Van Loey uitgegeven editie van Schönfelds Historische grammatica (Van Loey 1970) en aan standaardwerken als Sonderegger 1979 en C. van Bree z.j. [2016]. Te bedenken valt dat het ook bij de hier geschetste klankvernieuwingen om generalisaties gaat. Door sprekers gerealiseerde klanken vertonen allerlei schakeringen die de volgende beschrijvingen niet kunnen representeren. Hoezeer men zich overigens ook vroeger van klankvarianten bewust was, blijkt o.a. uit de beschrijving van klanken door grammatici in de vroege nieuwe tijd, vgl. 5.3.1.2.

Uit het pie. korte vocaalsysteem, dat zes fonemen omvatte, ontstonden in het ggm. de korte vocalen ă, ĕ, ĭ, ŏ en ǔ. In de afzonderlijke Germaanse talen nam vervolgens het aantal fonemen toe door umlaut, spontane palatalisering en breking.

Zo manifesteert zich de ggm. ă in het ndl. in de regel als ă, ā, ē of ĕ:

Fig. 5. Oorsprongen ndl. ă, ā, ē en ĕ volgens Van Bree z.j. [2016], 223 schema 8.

De ă in ndl. akker is bijvoorbeeld op het ggm. respectievelijk pie. ă terug te voeren, vgl. pie. *aĝros. In open syllaben ontstond in het ndl. door rekking ā zoals in dagen. Een ă kan ook met een oudere ŏ samenhangen, vgl. ndl. acht dat in het pgm. als *oktom wellicht vier vingers aanduidde en met de dualisvorm *okto- ‘twee maal vier’ betekende, vgl. lat. octō. Een ontwikkeling van ă naar ē laat ndl. veen zien dat correspondeert met got. fani, ohgd. fenni, onl. feni. Een voorbeeld van ndl. ĕ die op ă teruggaat, is te vinden in ndl. heffen, vgl. got. hafjan, ohgd. heffen. De zogenoemde jod-geminatie hield een verlenging van f tot ff in voor de j die in het owgm. woord voorkwam. Door umlaut onder invloed van deze j veranderde de ă in de stam in een ĕ.

De ā kan ook een pregerm. ē als oorsprong hebben. De hieruit ontstane ggm. æ: verschijnt in het ndl. als een vocaal met een grotere openingsgraad en wordt zo tot ā:

Fig. 6. Oorsprongen ndl. ā volgens Van Bree z.j. [2016], 287 schema 16.

Men noemt de pgm. æ: overigens ook wel e₁ ter onderscheiding van de uit pregerm. ēi ontstane ggm. ē; de laatste duidt men dan aan als e₂. De ā in ndl. schaap reflecteert e₁ en vindt zijn oorsprong in de ē van pgm. *skēpa-, vgl. ohgd. scāf, onl. skāp en mnl. scaep, schapen. Een overeenkomstige afkomst vertoont de ā in ndl. zaaien, vgl. pgm. *sē(j)an-, ohgd. sāen, du. sähen, mnl. zaeyen, saeyen. Met name de hier besproken ndl. ā, die dus samengevallen is met de uit pregerm. ă ontstane ā, vertoont in de uitspraak allerlei schakeringen.

Uit pgm. ĭ konden in de afzonderlijke germ. talen via tussenstadia ē en ĕ ontstaan, uit pgm. ĕ konden zich ē en ĭ ontwikkelen. Zo zijn ndl. ĭ, ē en ĕ schematisch als volgt te herleiden tot pgm. ĭ en ĕ:

Fig. 7. Oorsprongen ndl. ĭ, ē en ĕ volgens Van Bree z.j. [2016], 233 schema 9a.

De volgende onl., ohgd. en ndl. voorbeelden illustreren een en ander:

(i)ĭ > ĭ, pgm. *fiska-, onl. fisk, ohgd. fisc, ndl. vis;

(ii)ĭ > ē, pgm. *widewō-, onl. widowa, ohgd. wituwa, ndl. weduwe;

(iii)ĕ > ē, pgm. *geban, onl. gevon, ohgd. geban, ndl. geven;

(iv)ĕ > ĕ, pgm. *fella-, onl. fel, ohgd. fel, ndl. vel.

Bij verwante woorden dient men rekening te houden met alternanties van ĕ en ĭ, vgl. ndl. geven en ndl. gift. Ten gevolge van ausgleich, d.w.z. analogiewerking binnen een paradigma, is deze afwisseling van ĕ en ĭ vaak verdwenen, vgl. ndl. spreken, hij spreekt en du. sprechen, er spricht. Een dergelijke paradigmatische gelijkmaking kan overigens ook zijn opgetreden door verdere klankwetmatige vernieuwingen.

Onder specifieke condities die kenmerken van de aansluitende syllabe betreffen, traden verdere veranderingen van zowel germ. ĕ en ĭ als van germ. ŏ en ǔ op. Deze bleven voor een deel in de afzonderlijke talen, soms onderling verschillend, bewaard (Sonderegger 1979, 83 e.v.), zoals de volgende voorbeelden laten zien:

(i)ĕ > ĭ, vgl. lat. medius, ohgd. mitti, onl. mitdon, ndl. midden; voorts gr. pénte, ohgd. fimf, onl. vinf; zo ook het door het wegvallen van n voor de oorspronkelijke fricatief (vgl. 3.3.1.3.) ontstane onl. vueth, fithima, vīf, mnl. vijf, ndl. vijf; eveneens germ. *meluk- (‘opbrengst van melken’), ohgd. miluh, onl. miluk, mnl. melc; voorts onl. milken naast melken, ndl. melken; ten slotte ook ĕ ˃ ĭ bij het met het gr. éthos verwante germ. *siðuz (e > i), ohgd. situ, onl. sido, mnl. sede, ndl. zede;

(ii)ĭ > ĕ, vgl. het met het lat. vir verwante germ. *weraz, ohgd. wër (‘man’);

(iii)ǔ > ŏ, vgl. pgm. *gulþ-a-, ohgd. gold, onl. golt, mnl. golt (‘goud’).

In het pie. bestond reeds de ook in latere taalstadia van het Germaans voorkomende ǔ, vgl. pgm. *juka en lat. iugum. Deze klank kon zich later in het ndl. tot ŏ ontwikkelen, vgl. mnl. joc (‘juk’) of ook tot ø, vgl. pgm. *hubil-/-ar-, onl. huvil, mnl. houvel, ndl. heuvel. Daarnaast kende het pie. de sonantische liquidae l̩ en r̩ resp. de nasalen m̩ en n̩ waaruit de korte vocalen *ul, *ur *um en *un ontstonden. Deze komen in de regel overeen met lat. ŏl, ŏr, ĕm en ĕn. In het ndl. ontwikkelden zich uit genoemde sonantische liquidae ŏ, ō, ù [œ], en eu [ø]. Het volgende schema geeft de oorsprongen ervan weer:

Fig. 8. Oorsprongen ndl., ù [œ], eu [ø], ŏ en ō volgens Van Bree z.j. [2016], 243 schema 11a.

De volgende voorbeelden weerspiegelen enkele van deze vernieuwingen:

(i)*ul > ǔ > ŏ, vgl. pgm. *fulla-, onl. fol, mnl. vol, ndl. vol;

(ii)*ur > ŏ, ō, vgl. pgm. *murþra-, onl. morth, mnl. mord, ndl. moord;

(iii)*ur > ŏ > ø, vgl. pgm. *duri- als oorspronkelijk dualisvorm voor ‘deur’ in de betekenis van twee deurhelften, onl. duri, mnl. dore, ndl. deur;

(iv)*um > ǔ > ŏ, vgl. pgm. *gumtis, ohgd. kumft, onl. cuomst, mnl. comst, ndl. komst;

(v)*un > ǔ > ō, vgl. pgm. *sunu-, onl. suno, mnl. soon, ndl. zoon.

In tegenstelling tot Duitse vormen als gefunden (‘gevonden’) naast gegolten (‘gegolden’) zijn in het zuidelijke onl. ǔ en ŏ samengevallen. In het noordelijke onl. komt echter ook ǔ naast ŏ voor, vgl. onl. munt (‘riviermonding’), ndl. mond, daarnaast onl. folk, ndl. volk.

Pas in de ggm. tijd komt als bijzondere ontwikkeling de ā voor in verbinding met anχ, de ī in verbinding met inχ en de ū in verbinding met unχ. Daarbij vond verlies van de nasale n en rekking van de vocaal plaats:

(i)anχ ˃ āχ ˃ ā, vgl. *anχan, onl. thaha, mnl. dochte, met ŏ uit ū, in het ndl. met jongere verkorting dacht;

(ii)inχ ˃ īχ ˃ ī, vgl. *þinχan-, ohgd. (gi)thīhan, onl. githīan, mnl. ghediën (VMNW), in het ndl. met diftongering gedijen;

(iii)unχ ˃ ūχ ˃ ū, vgl. *þunχ-tō, ohgd. thūhta, onl. (n)eduhe, met proclitische ontkenning.

De pregerm. vocalen *ā en *ŏ veranderden in het pgm. in een ō, vgl. lat. frāter, ohgd. bruoder met secundaire diftong, onl. bruothron (dat. pl.), mnl. broder, brueder, ndl. broeder; zo ook *bok, ohgd. buoh, onl. buoke (dat. sg.), mnl. buec, ndl. boek. Ggm. ō ontwikkelde zich steeds tot ndl. u (in fig. 9: oe resp. <oe>), een vernieuwing, die zich behalve in de kustdialecten, waarschijnlijk voltrok via diftongische tussenstappen, vgl. onl. guot (‘goed’). Een voorloper van het ndl. oe zal dan ook een ō gekend hebben die zich rechtstreeks tot u (in fig. 9: oe resp. <oe>) ontwikkelde. Dialectische varianten van deze klank vielen later samen in u. Deze kwam in de plaats van de oude ū, die door palatalisatie en diftongering vernieuwd was, vgl. de onl. plaatsnaam Bidningahusum en onl. hūs, ndl. huis. Schematisch kunnen deze vernieuwingen als volgt worden weergegeven:

Fig. 9. Oorsprongen ndl. oe volgens Van Bree z.j. [2016], 327 schema 20.

De foneemcombinatie ăĭ die voor het ggm. wordt aangenomen manifesteert zich in het ndl. als ei <ei> en ē <e, ee>. In de regel ontwikkelde zich ei indien in de volgende syllabe i of j voorkwam. Voor r, χ, w en in de auslaut ontstond ē, vgl.:

(i)pgm. *gaiti-, ohgd. geiз, onl. get- in het toponiem Gētenbrugga, mnl. gheet, geit, ndl. geit;

(ii)pgm. *raiha(n)-, ohgd. rēho, onl. reio, mnl. ree, ndl. ree;

(iii)pgm. *faihiþō-, ohgd. gi-fēhida, mnl. vede, vete, ndl. vete;

(iv)pgm. *aiwō-, ohgd. ēwa, onl. euua, mnl. ewe, eeu, eewe, ndl. eeuw;

(v)pgm. *saiwi-, ohgd. sē, onl. sēo, mnl. see, ndl. zee.

Uit de pgm. foneemcombinatie ăǔ konden ndl. ō en ŏ ontstaan. Mogelijk kende het ggm. voor deze klank een afwisseling ăǔ/ăŏ. Door rekking van ă of ŏ is genoemde foneemcombinatie in het ndl. samengevallen met de ō:

Fig. 10. Oorsprongen ndl. ô resp. ō en ou volgens Van Bree z.j. [2016], 272 schema 14.

Zo gaat ō in ndl. lopen terug op de au in pgm. *hlaupan die ook in het onl. loupom (d.i. louponi) en in het ohgd. loufan optreedt; vgl. verder ndl. oor, lat. auris, ohgd. ōra, onl. ōra, voorts pgm. *rauda-, ohgd. rōt, onl. rōt, mnl. root, ndl. rood. Voor w bleef echter ou bewaard, vgl. pgm. *skauwōn, ohgd. scouwōn, onl. skouwon, mnl. sc(h)ouwen, ndl. schouwen.

De ndl. ie, uu en ui zijn te herleiden tot pgm. ĕǔ. De vernieuwing van ĕǔ verliep via tussenstadia door vocalische factoren. Het onderstaande schema vat deze ontwikkeling samen:

Fig. 11. Oorsprongen ndl. ie, uu en ui volgens Van Bree z.j. [2016], 279 schema 15a.

Zo ontwikkelde zich de ĕǔ in pgm. *keuk- via wgm. iu in *kiuk-īna- en mnl. ie resp. ui in kiken, kuyken tot ndl. ui resp. ie, vgl. kuiken resp. kieken. Resultaten van soortgelijke klankontwikkelingen zijn te vinden in sterke werkwoorden van het type bieden, vgl. pgm. *beudan-, onl. gebuit (imperatief), mnl. biedet (3e pers. sg.). Soortgelijke klankvernieuwingen vertonen ook pgm. *þeuðō (‘volk’), mnl. diet, diede en de verwante ndl. woorden Diets en Duits. Overigens staat niet vast of het hier om een oorspronkelijk pgm. woord gaat; mogelijk is een woord als theodiscus (‘in de volkstaal’) pas in het Frankisch verschenen.

De ndl. ie kan ook uit de ggm. ē zijn ontstaan die op pgm. ĕĭ teruggaat. De ggm. resp. owgm. ē, ook als e₂ aangeduid, ontwikkelde zich in het kustgebied rechtstreeks tot ie. In andere streken verliep dit proces waarschijnlijk via een diftongisch tussenstadium iə tot ie [i:], weergegeven als <ie>. Of deze klank in het onl. een monoftong was, staat niet vast; evenmin is zeker of de gebruikelijke uitspraak van mnl. ie als monoftong klopt. Het volgende schema vat de ontwikkeling van ggm. ē tot ndl. ie samen:

Fig. 12. Oorsprongen ndl. ie volgens Van Bree z.j. [2016], 296 schema 17.

Van deze klankontwikkeling getuigen slechts enkele niet-ontleende woorden, zoals ndl. hier, dat teruggaat op pgm. *hē₂r. Voorts kennen preteritumvormen van de 7de klasse van de sterke werkwoorden met ā of ê in het presens deze ie, vgl. onl. (bi) haldan, (be)hilt, ohgd. haltan, hialt, ndl. (be)houden, (be)hield. Enkele ontleningen uit het vulg.lat. en mogelijk uit het ofra. vertonen dezelfde klank, vgl. ohgd. riemo, mnl. rēm, ndl. riem uit lat. rēmus. Deze klank is ook te vinden in het toponiem Tieglon, dat teruggaat op tiegel uit lat. tēgula. In het onl. komt overigens tegela voor met ē, het mnl. kent vormen met zowel ē als ie, vgl. mnl. teghel resp. mnl. tighel, in het ndl. verschijnt tegel ten slotte met ē. Ook het uit het ofra. ontleende ndl. spieden vertoont deze ie, vgl. oghd. spehō, mnl. spien, ofra. espier.

Over het algemeen vernieuwde de aan het lat. ontleende ē zich tot owgm. ī die in het ndl. diftongeerde tot ei <ij>, behalve voor r. De owgm. ī kan overigens net als de owgm. ē (vgl. fig. 13) teruggaan op pregerm. ĕĭ:

Fig. 13. Oorsprongen ndl. ei <ij> en ī <ie> volgens Van Bree z.j. [2016], 302 schema 18.

De overeenkomstige klank wordt in het onl. met <i> weergegeven, vgl. svin. Dit is ook het geval in mnl. open lettergrepen, vgl. swine; in gesloten mnl. lettergrepen komt <ij> voor, vgl. swijne. Als het mnl. hier een monoftongische uitspraak ī kende, wat niet vaststaat, heeft er een diftongering naar ndl. ei plaatsgevonden, vgl. zwijn. Deze treedt niet op voor r; de ī in woorden als dier is dan ook samengevallen met de bovengenoemde uit ggm. ĕŏ of uit ggm. ē ontstane ie.

Uit pgm./ggm./owgm. ū ontstonden ndl. ou [ɔu], ui [ʌü] en uu [y]:

Fig. 14. Oorsprongen ndl. ou, ui en uu volgens Van Bree z.j. [2016], 308 schema 19a.

In het Oudnederlands voltrok zich de spontane palatalisatie van ū tot uu; zo komen in het mnl. vormen als huus en muus voor. In enkele taalvariëteiten zoals het Brabants, het Oostvlaams en het Hollands trad deze vernieuwing niet op voor w en evenmin in de auslaut. Wel vond in deze taalvariëteiten de diftongering tot ou plaats, vgl. nou en Westvlaams nu. In Holland en Brabant diftongeerde de mnl. uu tot de nnl. ui behalve voor r, vgl. muis en zuur.

2.3.1.5.Vernieuwing van de ablaut

Voor het Proto-Indo-Europees gaan taalhistorici uit van één ablautsysteem dat gekenmerkt wordt door een systematische afwisseling van klinkers in verschillende vormen van hetzelfde woord of van met elkaar verwante woorden. Kwantitatieve ablaut houdt de vermeerdering of de vermindering van de kwantiteit van de klinker in, vgl. onl. 3e sg. ind. pret. gaf en 3e pl. ind. pret. gauon. De term kwalitatieve ablaut verwijst naar de afwisseling van de kwaliteit van de desbetreffende klinker, vgl. ndl. 3e pl. ind. pres. geven en ndl. 3e pl. ind. pret. gaven. Iedere functionele afwisseling van vocalen die tot het pie. te herleiden valt, geldt als ablaut, vgl. bijvoorbeeld de vocalen in haan (‘mannelijke kip’) en hoen (‘vrouwelijke kip’) of met umlaut hen. Een belangrijke verandering van de ablaut ontstond in de germ. talen bij de vorming van stammen binnen de primaire hoofdgroep van werkwoorden zoals helpen, vgl. ndl. helpen, hielp, hielpen, geholpen.

Reeds in 1710 had Lambert ten Kate in zijn beschrijvingen van het Gotisch en het Nederlands de systematiek van de klankwisseling binnen de categorie van de vaak wel als ‘sterke’ aangeduide werkwoorden historisch vergelijkend beschreven. Hij onderscheidde daarbij zes klassen. Ruim een eeuw later, in 1819, zou Jacob Grimm deze functionele klankwisseling ablaut noemen, een term die sindsdien in de historische taalkunde hiervoor gebruikelijk is. Het effect van klankvernieuwingen van dit type doet zich in het Nederlands o.a. voor in die werkwoorden die een verleden tijd niet vormen met de dentaalsuffixen -de en -te zoals in wandel-de en werk-te.

In het vroegste Germaans ontstonden de preteritumvormen met klinkerwisseling grotendeels door een toen nog productieve, jongere ablaut, een minderheid door reduplicatie. Anders dan in het Gotisch heeft deze ablaut zich in het Westgermaans doorgezet. Dit geldt ook voor het Nederlands zoals de onderstaande voorbeelden laten zien.

In de desbetreffende werkwoorden manifesteert zich ablaut kwantitatief resp. kwalitatief in de verschillende tijden ervan. Bij ieder van de zeven klassen die de taalhistorici in de regel onderscheiden, gaat men van vier vormreeksen uit, en wel: (i) presens (infinitief, tegenwoordig deelwoord); (ii) verleden tijd enkelvoud; (iii) verleden tijd meervoud; (iv) verleden deelwoord. De desbetreffende werkwoorden maken deel uit van de germ. e-groep op basis van e / a, van de germ. a-groep op basis van a / ē, a / ō en van de werkwoorden met de oorspronkelijk germ. lange vocalen ē / e, ō / ē. De volgende voorbeelden representeren de belangrijkste resultaten van de klankvernieuwingen door ablaut in deze categorieën werkwoorden.

Klankwetmatige ontwikkelingen weerspiegelen de werkwoorden van de eerste klasse met de diftongering van ī, de vernieuwing ai > ê en de rekking i > ē.

¹ in het pret. sg. komen analoge vormen met ō voor (vgl. 3de en 4de klasse)

Werkwoorden van de tweede klassen vertonen de klankwetmatige ontwikkelingen eo > ie, au > ô en de rekkingen u > ō resp. o > ō.

In gesloten syllaben vielen u en o samen in o. Voorts ontstonden analoog aan vormen als scheppen, schiep, schiepen de mnl. reeksen hielp, hielpen en de ndl. reeksen wierp, wierpen.

¹ in de betekenis van ‘verbergen’; oorspronkelijk een sterk werkwoord, vgl. ndl. onverholen; ² met dentaalsuffix; ³ met enclitisch object

Door rekking van e en i in beklemtoonde open lettergrepen ontstond ē; o ontwikkelde zich in deze positie tot ō, έ werd a.

Ook de werkwoorden van de vijfde klassen laten zien dat in open beklemtoonde syllabes in vroegere stadia van het Nederlands een rekking van e en i plaatsvond die resulteerde in ē.

¹ zwak, met dentaalsuffix; ² analogisch ontstaan

In de werkwoorden van de zesde klasse is rekking van a > ā in open lettergrepen vast te stellen, voorts ontwikkelde ō zich tot oe.

¹ ê uit oorspronkelijk ai; ² het oorspronkelijk sterke werkwoord wordt in het mnl. zwak en kende zo de mnl. varianten vouden, voude(n) en geuouden; deze vormen vertonen overigens het resultaat van de ontwikkeling ald > old > oud

In werkwoorden van de zevende klasse gaan vormen als slāfan resp. slāpan terug op germ. ē; in vormen als *slēp en *slēpum is e₂ terug te vinden, de wisseling van a en e markeert hier het verschil tussen de tijden van het werkwoord. In de werkwoorden van de ō-groep ontwikkelden zich in het Nederlands, net als in het Duits, eu tot ie in de verleden tijd enkelvoud en meervoud, vgl. riep en riepen.

Anders dan in het Duits zijn in het Nederlands de alternanties in de vierde en vijfde klasse door rekking verdwenen, vgl. du. inf. stechen, 3e sg. ind. pres. sticht en ndl. inf. steken, 3e sg. ind. pres. steekt. Paradigmatische gelijkmaking of ausgleich verklaart dat ook in de derde klasse alternanties, die niet meer werden gesteund door de systematiek van de vierde en vijfde klasse, in het Nederlands wegvielen, vgl. ndl. inf. helpen, 3e sg. ind. pres. helpt en du. inf. helfen, 3e sg. ind. pres. hilft. Dit geldt ook voor de klassen zes en zeven, vgl. ndl. inf. wassen, 3e sg. ind. pres. wast en du. inf. waschen, 3e sg. ind. pres. wäscht, ndl. inf. slapen, 3e sg. ind. pres. slaapt, du. inf. schlafen, 3e sg. ind. pres. schläft. Voor de tweede klasse geldt dat in beide talen alternanties ontbreken: ndl. inf. gebieden, 3e sg. ind. pres. gebiedt, du. inf. gebieten, 3e sg. ind. pres. gebietet. Een door i-umlaut ontstane vorm voor de oorspronkelijke optatief zoals könnte naast 3e sg. ind. pret. konnte, die in het Duits voorkomt, ontbreekt in het Nederlands. Mogelijk hebben al in een vroeg stadium oudere optatiefvormen plaatsgemaakt voor nieuwere omschrijvingen met bijvoorbeeld zou en zouden.

2.3.2.Morfologische en syntactische vernieuwingen

Voorts vonden er in het Germaans vernieuwingen in de vormcategorieën van de werkwoorden plaats, er deed zich een reductie van het Indogermaanse casussysteem voor en er traden veranderingen binnen de klassen van de substantieven en adjectieven op. De volgende paragrafen vatten kort samen hoe enkele van deze vernieuwingen zich in het Nederlands manifesteren.

2.3.2.1.Veranderingen in vormcategorieën van de werkwoorden

In de werkwoorden voltrokken zich in het Germaans veranderingen in de vormcategorieën genus of geslacht, modus of wijze, tempus of tijd, numerus of getal en persoon. Dit proces heeft men wel gekwalificeerd als een verschrompelen (Van Loey 1970, 157) van de Proto-Indo-Europese resp. Oudgermaanse ‘vormenrijkdom’. Zonder hierover een waardeoordeel te vellen kan men vaststellen dat het aantal onderscheidingen binnen deze categorieën verminderde: zo verdwenen de wijzen optatief en injunctief, voorts de tijd aoristus en ten slotte het getal dualis. Voorts gingen uitgangen verloren, overgebleven uitgangen konden meer dan één functie gaan vervullen. Deze ontwikkelingen hangen samen met een voortgaande deflexie die voor een deel het gevolg was van de boven besproken fonologische vernieuwingen, vgl. 2.3.1. Bovendien bevorderde het ontstaan van analoge vormen deze ontwikkelingsgang. Het overwegend analytisch Algemeen Nederlands komt dus voort uit vroegere vormen van het Germaans die veel meer een synthetisch karakter bezaten.

Vergelijkt men in dit opzicht het Nederlands met het oudere Gotisch dan blijkt bijvoorbeeld dat in laatstgenoemde taal het presens van het mediopassivum uitgedrukt wordt door een synthetische vorm als nimada met de wortel nim, het stamvormend element a en de uitgang da. Deze uitgangen geven de informatie dat het gaat om de 1e of 3e ind. pres. van het passivum, te vertalen als ‘ik/hij/zij/het wordt genomen’. Overigens getuigt deze vorm al van een samenval resp. verlies van de markeringen van de 1e en 3e pers. in het Gotisch. Omschrijvingen met hulpwerkwoorden, bijvoorbeeld met worden, zouden synthetische structuren die in vroegere stadia van het Germaans voorkwamen, aflossen, vgl. ndl. ik word gered en got. nasjada. Het staat overigens niet vast of perifrastische, omschreven structuren met hulpwerkwoorden als hebben, zijn en worden in combinatie met een deelwoord zich al voor de schriftelijke overlevering van Westgermaanse talen hadden ontwikkeld.

Toegepast op het werkwoord duidt men met de term genus de richting aan waarin de handeling zich voltrekt. Het genus activum wordt gekenmerkt door een naar buiten gerichte activiteit of werking van het subject, zoals in sie sluogan mich (‘zij sloegen mij’, EWR 084, 03). Het genus medium geeft aan dat het subject nauw betrokken is bij de handeling of toestand zoals in uon thannan wunderon ich mich (‘daarom verbaasde ik me’, EWR 108, 05). Mogelijk veranderde een mediumfunctie in een passieffunctie, een overgang die niet onwaarschijnlijk lijkt, gelet op bijvoorbeeld het naast elkaar voorkomen van ndl. zich verspreiden en ndl. verspreid worden. Het huidige Nederlands, dat geen synthetische vormen voor het oorspronkelijke genus passivum reflecteert, kent alleen een perifrastisch passivum, vgl. hij wordt/werd/is/was gedoopt.

De vernieuwing van het Proto-Indo-Europese modussysteem betreft de wijze waarop het werkwoord de intentie van een uiting uitdrukt. De modus geeft bijvoorbeeld aan of een uiting geïntendeerd is als een mededeling, een bevel, een wens, een mogelijkheid, een onwaarschijnlijkheid of een indirecte rede. Oorspronkelijk stonden daarvoor ter beschikking: indicatief, conjunctief, optatief, injunctief en imperatief.

Een Proto-Indo-Europese vorm die geen verleden of tegenwoordige tijd uitdrukte maar een voornemen weergaf, de injunctief, ging in het Germaans verloren. De oorspronkelijke optatief, die een wens tot uitdrukking bracht, ging op in de Germaanse conjunctief, die een mogelijkheid of een onwerkelijkheid aangaf. In het Nederlands bleef een enkel vormkenmerk van de conjunctief bewaard. Zo vertoont het onl. uuerthe (‘worde’) de conjunctiefuitgang -e in That natuuerthe fuot thin an bluode (‘Dat jouw voet nat worde van bloed’, d.w.z. ‘Dat jouw voet moge baden in bloed’, WPS 067, 24, ONW). Veel van de conjunctiefuitgangen zijn samengevallen met die van het presens. Sprekers van het hedendaags Nederlands gebruiken morfologisch gemarkeerde conjunctiefvormen dan ook weinig, vgl. leve met de uitgang -e in leve de koning. De intentie van een uiting kan met andere grammaticale middelen tot uitdrukking worden gebracht. Zo kan een preteritum een irrealis uitdrukken, vgl. was en ging in Als ik jou was, ging ik naar huis. Een bijwoord als graag kan een wens aanduiden, vgl. Ik kom graag. Ook preteritumuitgangen van zullen kunnen de intenties van een uiting weergeven, zo duidt zou, overigens net als het preteritum had, een onwerkelijkheid aan in Ik zou komen als ik tijd had.

Voor het Protogermaans neemt men een complex tempus aspectsysteem aan dat vier tempora uitdrukte: presens of tegenwoordige tijd, imperfectum of verleden tijd, perfectum of voltooide tijd en aoristus voor een in het verleden afgesloten handeling of gebeuren. In latere stadia van het Germaans ontwikkelde zich hieruit een uniform presens en een uniform perfectum. Het perfectum duidde oorspronkelijk een handeling of gebeuren in het verleden aan waarvan het resultaat zich tot in het heden manifesteert. Of verwees het perfectum oorspronkelijk naar het resultaat van een handeling resp. gebeurtenis die in het verleden had plaatsgevonden? Latere in het Germaans ontstane preterita, met de nieuwe ablaut (vgl. 2.3.1.5.), verenigden een aantal functies waarvoor in het Protogermaans afzonderlijke vormen voorkwamen. Daarentegen bestond voor het futurum in het Protogermaans geen vorm; ook in het moderne Nederlands is het mogelijk om met het presens een toekomstige handeling, gebeurtenis of toestand uit te drukken, vgl. Morgen doe ik boodschappen.

Het nieuwe tempussysteem met specifieke vormen voor zowel presens als preteritum en met optionele omschrijvingen voor het futurum kenmerken al vroegere vormen van het Nederlands. Geprefigeerde werkwoordsvormen, i.e. vormen van werkwoorden met een voorvoegsel, die prefixen als gi of ge omvatten, konden het perfectum resp. plusquamperfectum uitdrukken, vgl. gesag in onl. ic gesag unriht (‘ik heb onrecht gezien’, WPS 054, 10, ONW). Er ontstonden omschreven structuren voor oorspronkelijk synthetische vormen die medium uitdrukten met actieve werkwoorden en persoonlijke resp. reflexieve voornaamwoorden, vgl. faruuart en heuit in so mikila faruuart heuit fiunt an heiligin. (‘Aan zulke grote dingen heeft de vijand zich vergrepen in het heiligdom’, WPS 073, 03, ONW). Zo ook hauon, ich en gewiset in thicco hauon ich gewiset ande alliz ana wison ich minero holden (‘dikwijls heb ik bezocht en nog steeds bezoek ik mijn geliefden’, EWR 074, 05). Nederlandse perifrastische tijden zijn waarschijnlijk in de periode van het Oudnederlands ontstaan. Aanvankelijk traden ze nauwelijks op (Van der Wal et al. 2015, 98 e.v.). Zo staat in de Wachtendonckse psalmen in de regel een preteritum waar op grond van de context een perfectum of soms een plusquamperfectum te verwachten was, vgl. gesag in ic gesag unriht (‘ik heb onrecht gezien’, WPS 054, 10, ONW); zo ook gecuri en genami in Salig thana thu gecuri in genami, uuonon sal an frithouon thinin. (‘Gelukkig is degene die je hebt gekozen en aangenomen, wonen zal hij in je voorhoven’, WPS 064, 05, ONW).

Perfectische structuren van het type hebban hagunnan zoals in de veel geciteerde regel hebban olla vogala nestas hagunnan (‘hebben/zijn alle vogels begonnen nesten [te bouwen]’, vgl. 3.2.3.1.) lijken dan ook pas later meer in zwang te zijn geraakt. Zo bevatten de Egmondse Williram en de Middelfrankische Rijmbijbel, die een twee eeuwen jonger zullen zijn dan de psalmen, legio voorbeelden van deze syntactische vernieuwing. Wel komen al in de Wachtendonckse psalmen regelmatig omschreven vormen met werthan (‘worden’) en skulan (‘zullen’) voor om futurum uit te drukken, zoals sal in de boven geciteerde regel WPS 064, 05, ONW; zo ook sal in Vuillico sal jc offran thi (‘Vrijwillig zal ik je een offer brengen’, WPS 053, 08, ONW). Ook willen komt reeds in het Oudnederlands in perifrastische structuren voor, vgl. willon en willo in Nu willon ich ufsteen ande willo hine suochen (‘Nu wil ik opstaan en [ik] wil hem zoeken’, EWR 048, 03).

Voorts wordt het passivum, dat in het Gotisch nog een synthetische vorm kende, al in vroege stadia van het Nederlands omschreven met de hulpwerkwoorden worden resp. zijn en een deelwoord, vgl. uuerthin gihorda (‘worden gehoord’) in Ne sint spraken noh woorth, thero ne werthin gihorda stemmen iro (‘Er zijn geen uitingen of woorden, waarin uw stem niet gehoord wordt’, WPS 018, 03, ONW). De vraag onder welke condities structuren met de hulpwerkwoorden worden en zijn eenduidig als passivum te classificeren zijn, staat hier niet verder ter discussie.

Met uitzondering van het Noordfries vond er in de Germaanse talen een vereenvoudiging van het numerussysteem plaats dat oorspronkelijk singularis, dualis en pluralis omvatte. Zo kent ook het Nederlands alleen nog singularis en pluralis.

De vereenvoudiging van de oorspronkelijke nominale vormen van het werkwoord resulteerden in uniforme nominale vormen van het participium presentis, vgl. onl. ruopinde, ndl. roepend(e). Voorts ontstonden nominale vormen met ablaut uit het participium preteritum van de sterke werkwoorden. Deze kenden in het Oudnederlands het suffix -an resp. -en, Nederlands -en, vgl. onl. fundan, ndl. gevonden. Uit de deelwoorden van de zwakke werkwoorden ontstonden nominale vormen met dentaalsuffix, vgl. onl. geleget (‘gelegd’). Deze deelwoorden, die dezelfde flexie vertonen als het adjectief, traden soms op als attribuut, vgl. drunchan in de onl. structuur eiusdem pomi in wine drunchan (‘diezelfde vrucht in wijn gedrenkt’, EWR 128, 19). Ook kwamen ze voor als predicatief attribuut zoals ruopinde in Ic aruidoda ruopinde (‘Ik spande me roepend zeer in’, in de betekenis van ‘Ik heb me met het [om hulp] roepen zeer ingespannen’, WPS 068, 04, ONW).

Uit de infinitieven van de sterke werkwoorden ontwikkelden zich naar de stam van het presens in het Germaans uniforme nominale vormen. Deze eindigden in het Nederlands aanvankelijk op -an, later op -en, vgl. onl. ezzan (‘[het] eten’) in Ther hals ther dragat thaz ezzan in then buch ande dragat auor thie stemma uz (‘De hals [keel] die brengt het eten in de buik en brengt echter de stem naar buiten’, EWR 017, 02). Nominale vormen die uit zwakke werkwoorden waren ontstaan kenden een differentiatie tussen de oorspronkelijke Germaanse klassen -jan, -ōn, -ēn. Het vroegste Nederlands reflecteert deze met het uniforme -an dat zich tot -en zou ontwikkelen, vgl. onl. *fisken (‘[het] vissen’), vgl. uischenes in Petrus ande sin brôther nit ne hauodon. ne war that se sig uischenes be drâgodon (‘Petrus en zijn broeders hadden niets anders dan wat zij door het vissen kregen’, MRB a, 361). De naar de infinitief gevormde nominale vormen vertoonden de flexie van het substantief. Het geciteerde voorbeeld laat dit zien, vgl. de flexie van uischenes in Petrus ande sin brôther nit ne hauodon. ne war that se sig uischenes be drâgodon, die genitief sg. markeert. De gesubstantiveerde infinitief drinchenes in Ther seluo gethrade naph niwerthet niemer drinchenes anigh. (‘Deze gedraaide nap raakt nooit zonder drinken’, EWR 113, 12) heeft dezelfde verbuiging.

2.3.2.2.Zwakke vervoeging

Voorts kwam in het Germaans de vorming van het preteritum en het participium preteritum met een dentaalsuffix op, vgl. -te in ndl. werkte, werkten, gewerkt en -de in ndl. wandelde, wandelden, gewandeld. Er ontwikkelden zich twee typen van dergelijke zwakke werkwoorden, te weten werkwoorden met en werkwoorden zonder bindvocaal. In werkwoorden van het eerste type verbindt een woordelement wortel en uitgang, zoals o in macodon, vgl. Stric macodon fuoti mina (‘Zij maakten een valstrik voor mijn voeten’, WPS 056, 07, ONW). Tot deze categorie horen werkwoorden als zalven, vgl. het pret. got. salboda van got. salbōn (‘zalven’) met het part. pret. got. salboþs (‘gezalfd’), onl. *salvon (‘zalven’) met het pret. saluado zoals in thero slachta was thiu salua, thar mide Maria Magdalena saluado pedes domini recumbentis in domo Symonis leprosy (‘van dat soort was de olie, waarmee Maria Magdalena de voeten van de Heer zalfde, toen deze verbleef in het huis van Simon de melaatse’, EWR 019, 07).

Binnen de groep zwakke werkwoorden met bindvocaal onderscheidt men vier klassen: (i) causatieve werkwoorden die uitdrukken dat het subject iets laat gebeuren zoals drenken in de betekenis van ‘doen drinken’; (ii) factitieve werkwoorden met een subject dat de handeling aan een ander overlaat zoals laten; (iii) duratieve werkwoorden die een voortduren van de handeling uitdrukken; (iv) inchoatieve werkwoorden die het begin van een handeling of gebeuren aanduiden, vgl. lat. rubesco, rubescere met infix -sc- in de betekenis van ‘rood worden’:

¹ als causatief van *legjan (‘liggen’); ² naast *liðjan; ³ opgegaan in klasse 3

De in het preteritum voorkomende ndl. dentaalsuffixen -te(n) en -de(n) zoals in maakte(n) en legde(n) kunnen de gereduceerde vormen van het Germaanse suffix -*ðēðō (‘deed’) zijn dat met de infinitief het preteritum vormde. Zo is germ. *salbōðō op te vatten als ‘ik/hij/zij deed zalven’. Overigens is het perifrastisch toepassen van doen nog steeds gebruikelijk in Noordnederlandse dialecten, vgl. Dan deden we eerst de ramen zemen. Typologisch vergelijkbaar is onl. thie behaldon mi deda (‘hij mij behouden deed’ in de betekenis van ‘hij behoedde mij’, WPS 054, 09, ONW). Het Engels kent een soortgelijke vorming van de verleden tijd met did en infinitief.

In het Nieuwnederlands is de vorming van de verleden tijd en het voltooid deelwoord met dentaalsuffix nog steeds productief, vgl. -te resp. -t in faxte en gefaxt of -de resp. -d in savede en gesaved. Daarentegen is de vorming van deze tijden met ablaut niet meer productief. Zo kennen al vroeger aan andere talen ontleende werkwoorden een dentaalsuffix in het preteritum en in het participium preteritum. Een werkwoord als kwijten, dat teruggaat op fra. quitter, vormt hierop dan ook een uitzondering, vgl. kweet, kweten, gekweten. Overigens is het aantal werkwoorden dat de verleden tijd en het voltooid deelwoord met ablaut vormt in alle Germaanse talen afgenomen. In het Afrikaans ontbreken ze helemaal.

Voorts wisselden enkele werkwoorden van klasse. Zo ging heffen over van de zesde naar de zevende klasse. Het werkwoord zaaien, uit de zevende klasse, werd zwak: hij zaaide. Het preteritum van minder frequent gebruikte werkwoorden als wreken werd zwak, vgl. mnl. pret. sg. vrac, wrac, wrach naast pret. pl. wraken, wroken en de deelwoorden gevroken, gewraken. Zij zouden zich in het Nieuwnederlands ontwikkelen tot pret. sg. wreekte, sg. pl. wreekten resp. het deelwoord gewroken.

Een zwak werkwoord als wijzen wisselde naar de eerste klasse, het zwakke werkwoord zenden ging over naar de derde klasse. Het werkwoord vragen kende in het Oudnederlands al zwakke preteritumvormen als uvrageten. Naast het met dentaalsuffix gevormde deelwoord gevraagd ontstonden, anders dan in het Duits, in de 17de eeuw de preteritumvormen vroeg en vroegen, vgl. hgd. fragte, fragten. Ten slotte wisselden hebben en zeggen van de derde klasse naar de eerste categorie van de zwakke werkwoorden; voor j vond geminatie plaats, vgl. mnl. seggen (< pgm. *sagjan-).

Tot de zwakke werkwoorden zonder de bindvocaal zijn de zogenoemde preteritopresentia te rekenen. De oorspronkelijke perfectumvormen van deze werkwoorden konden de tegenwoordige tijd tot uitdrukking gaan brengen en zo in nieuwere fases van het Germaans als presens functioneren. Zo had het met het lat. vidēre verwante werkwoord weten, pgm. *wait/*witum(-), in het Gotisch de perfectische tijd wáit, te vertalen als ‘ik heb gezien’ met de betekenis ‘ik weet’. Daarnaast kon een nieuw preteritum ontstaan dat op de zwakke wijze werd gevormd: got. wissa (ndl. wist) uit *wit-ta. Doordat een dentale occlusief ontbrak, ontwikkelden zich in het Middelnederlands preteritumvormen als wiste. De preterito-presentia bezitten in het Middelnederlands een grote variatie aan vocalen, wellicht omdat ze als hulpwerkwoorden in de zin weinig werden geaccentueerd. Men onderscheidt binnen deze klasse werkwoorden: (i) weten (‘weten’) met mnl. pret. wiste en mnl. part. pret. geweten; (ii) mnl. doghen (‘deugen’) met mnl. pret. dochte en mnl. part. pret. gedogen; zo ook mnl. oghen (‘hebben’) met pret. ochte, verwant met got. áigin (‘eigendom’); (iii) mnl. connen (‘kunnen’) met mnl. pret. conste en mnl. pret. part. gheconnen; zo ook mnl. onnen (‘gunnen’); (iv) durven met mnl. pret. dorste; (v) zullen met mnl. pret. soude; (vi) mogen met mnl. pret. mochte (‘kon’); (vii) moeten met mnl. pret. moeste (‘mocht’).

Voorts horen tot de zwakke werkwoorden zonder bindvocaal jan-werkwoorden die teruggaan op Proto-Indo-Europese vormingen met -ĕj/i- zoals brengen (> pgm. brangjan-), denken (> pgm. *þankjan- als causatief van een niet overgeleverd primair werkwoord met de wortel *þink-/*þank-), zoeken (> pgm. *sōkjan-) en de vormen wrocht, gewrocht (vgl. pgm. *wurkijan). Hierbij hebben zich aangesloten werkwoorden als mnl. copen (‘kopen’) met de vormen cochte en gecocht, mnl. cnopen (‘knopen’) met de vormen cnochte en gecnocht, mnl. roeken (‘geven om’) met de vormen rochte en gerocht, mnl. raken met de vormen rocht en gerocht; zo ook hebben met de vormen hadde en gehad.

2.3.2.3.Vernieuwing van casus en numerus

Het casussysteem, dat in het Proto-Indo-Europees waarschijnlijk acht naamvallen omvatte, kende in het Westgermaans vijf casussen, als men de nominatief niet meetelt. Aan te nemen valt dat door een reductieproces de ene naamval van een andere naamval functies overnam. Tengevolge van dit zogenoemde casussyncretisme nam de datief de inmiddels beperkte functies over van de ablatief, de locatief, de instrumentalis en deels die van de genitief. Voorts nam de nominatief de functie over van de vocatief; deze kwam nog in het oudste Germaans en in het Gotisch voor. Sporen van het vroegere casussysteem zijn in het Nederlands te vinden in een woord als heden, onl. hiudo uit pgm. *hiu dagu (‘op deze dag’) met de oorspronkelijke vorm voor de instrumentalis dagu en demonstrativum hiu. De n in ndl. heden is waarschijnlijk als analoge vorm ontstaan naast morgen en gisteren. Volgorde der constituenten en voorzetsels namen de ‘taken’ van de naamvallen in het Nederlands over.

Het is de vraag hoe ‘functies’ of ook ‘betekenissen’ van taalverschijnselen als casus in vroegere taalstadia te beschrijven zijn. Hoe zijn ze in het nieuwste stadium van het Nederlands weer te geven? Aanzetten tot een beschrijving ervan zijn te vinden in de desbetreffende paragrafen van de volgende hoofdstukken, vgl. 3.3.2.1.2., 4.3.2.1.2., 5.3.2.1.2. en 6.3.3.1.2. In dit hoofdstuk staat de deflexie ter discussie die de verschillende vormkenmerken van de naamvallen in toenemende mate te niet deed.

De reductie van het Proto-Indo-Europese drieledige numerussysteem vond niet alleen bij de werkwoorden plaats (vgl. 2.3.2.1.) maar ook bij de substantieven, adjectieven en pronomina. Het Nederlands kent dan ook sinds de vroegste overlevering ervan geen dualis maar alleen een singularis en een pluralis. Het valt overigens op dat door de voortschrijdende deflexie de verschillen tussen de markering van casus en van klassen zelfstandige naamwoorden steeds meer wegvielen terwijl de distinctieve morfologische kenmerken van de categorieën singularis en pluralis zich konden handhaven. Waar door klankvernieuwing distinctieve kenmerken voor het meervoud verdwenen, ontwikkelden zich hiervoor nieuwe analoge vormen, vgl. mnl. pl. woorde en de oorspronkelijke vormen sg. resp. pl. woort. Voorts ontstonden nieuwe meervoudsuitgangen als sprekers een substantief niet meer als meervoud ervoeren. Zo ontwikkelden zich uit de oorspronkelijke pluralis sc(h)oen dat in de singularis sc(h)oe luidde, de meervoudsvormen sc(h)oenen, sc(h)oens en sc(h)oene. Deze tendens bestaat tot heden wat bijvoorbeeld blijkt uit het gebruik van een niet-correct meervoud als musea’s.

2.3.2.4.Veranderingen in de categorieën van de substantieven en adjectieven

Ondanks een reeks van verschuivingen en vernieuwingen reflecteert het Germaans de Proto-Indo-Europese declinatieklassen. Wel kwam het in het Germaans tot een uitbreiding van de n-stammen die zich manifesteert in de vorming van klassen en in de declinatie van het substantief. Naast een klasse vocalische of sterke stammen ontwikkelden zich een klasse consonantische of zwakke stammen en een derde klasse met afwijkende stammen.

Tot de vocalische stammen horen: (i) a- (> pie. o-) stammen, vgl. onl. dach (‘dag’); (ii) ja- (> pie. jo-) stammen, vgl. onl. hirot (‘hert’); (iii) wa-stammen, vgl. onl. snene (‘sneeuw’); (iv) ō- (> pie. ā-) stammen, vgl. onl. ertha (‘aarde’); (v) jō- (> pie. ja-) stammen, vgl. onl. sunda (‘zonde’); (vi) wō-stammen, vgl. mnl. windbrauwe (‘wenkbrauw’); (vii) i- (> pie. i-) stammen, vgl. onl. liud, pl. liudī (‘lieden’); (viii) u-stammen, vgl. onl. fritho (‘vrede’).

Van de consonantische stammen maken deel uit: (i) n-stammen, vgl. onl. herta (‘hart’); (ii) nd-stammen, vgl. onl. friunt (‘vriend’); (iii) r-stammen, vgl. onl. fadar (‘vader’); (iv) s-stammen, vgl. onl. calf (‘kalf’). Een aanzienlijke uitbreiding van de consonantische stammen vond plaats binnen de klasse der n- (pie. n-) stammen. Deze ontwikkelde zich tot een categorie woorden met een uniforme declinatie bestaande uit een vocaal en een n. Deze vervoeging, die sinds Jacob Grimm de zwakke declinatie wordt genoemd, is te vinden in woorden die deel uitmaken van de: (a) an-stammen, vgl. onl. chana (‘haan’); (b) jan-stammen, vgl. onl. gesello (‘gezel’); (c) ōn-stammen, vgl. onl. zunga (‘tong’); (d) jon-stammen, vgl. de onl. naam Walterus Muggo (‘Wouter Mug’); (e) ī-stammen, vgl. onl. diupi (‘diepte’). De Germaanse n-stammen zijn productief geworden met betrekking tot de zogenoemde nomina agentis, d.w.z. aanduidingen voor van werkwoorden afgeleide handelende personen, vgl. onl. boda (‘bode’). Dit geldt ook voor de vorming van abstracta en adjectieven, vgl. onl. diupi (‘diepte’).

Als aparte categorie zijn substantieven te beschouwen met wortelstammen van het type *naχt-s, vgl. onl. naht (< pgm. *nah(w)t-, ‘nacht’). Van deze zogenoemde heteroclita, waaraan verschillende stammen met wisselende flexie ten grondslag liggen, bleven in het Germaans nog resten bewaard, vgl. onl. fuir (‘vuur’). Deze vorm gaat terug op pgm. *fūr resp. de variant *fun waaruit zich got. fōn ontwikkelde. De beide stammen zijn ontstaan door paradigmatische analogiewerking uit pie. *péh₂u (‘vuur’).

In toenemende mate markeerde in het Germaans de flexie het genus. Morfologische kenmerken gaven steeds meer het geslacht van een woord weer. Zo drukken in de oudste fases van het Duits de uitgangen meestal uit dat een nomen mannelijk, vrouwelijk of onzijdig is; dit geldt niet voor de nominatief sg. De grote meerderheid der meervoudsmorfemen markeren in de nom. pl. zelfs uitsluitend het woordgeslacht. Evenzo markeren in het Oudnederlands de morfemen -a, -wa, -eon/iun het masc. woordgeslacht vgl. onl. taga en onl. daga (‘dag’). Dit is ook het geval bij hlē-wa, onl. huuela (‘grafheuvel’). Door het effect van klankwetmatige vernieuwingen en door deflexie verdwenen deze markeringen van het woordgeslacht in het Nederlands echter in toenemende mate. Er ontwikkelden zich zelfs nieuwe markeringen voor het woordgeslacht. Dit is met name het geval bij een aanzienlijk aantal substantieven van de n-, ō-, ja-, i- en u-stammen met ə in de auslaut, die vaak femininum waren. In het Middelnederlands ging vervolgens een ə in de auslaut functioneren als markering van het woordgeslacht femininum, ook bij oorspronkelijk mannelijke nomina.

Substantieven en adjectieven verschilden in het Proto-Indo-Europees morfologisch niet van elkaar. Als attribuut bij een substantief kon het adjectief in alle klassen morfologisch alle drie woordgeslachten uitdrukken. Het Germaans kende bij de adjectieven en bij de demonstrativa een sterke, d.w.z. vocalisch nominale en een vocalisch pronominale wijze van declineren. Deze gaat terug op de boven besproken vocaalstammen van de substantieven. Daarnaast ontwikkelde zich een zwakke declinatie die een n in de uitgang kende. Deze komt overeen met de declinatie van de genoemde n-stammen.

Zo kon ieder adjectief op twee wijzen worden gedeclineerd, wat bijvoorbeeld in het Oudnederlands te zien valt. De sterke verbuiging treedt hierin predicatief op, vgl. groz in onl. The tûrn was groz ande erlig (‘De toren was groot en respectabel’, MRB a, 625). Sterke flexie komt ook voor in geval van syntactische of semantische onbepaaldheid, vgl. onl. groz in tho se godo groz folk erworuen (‘toen ze veel volk voor God hadden gewonnen’, MRB a, 519). De zwakke verbuiging volgt na een bepaald lidwoord of na een pronomen. Door het ontbreken van lidwoorden komt de zwakke declinatie in de Wachtendonckse psalmen zelden voor. In de jongere Middelfrankische Rijmbijbel zijn er daarentegen vele voorbeelden van te vinden, vgl. arme in Thure sinen bosen níth betroch er thaz arme wif (‘Door zijn kwaadaardige haat bedroog hij [de duivel] die arme vrouw [Eva]’, MRB c, 017).

Verder voltrok zich in het Germaans een herstructurering van de sterke declinatie. Er ontstonden mengvormen van de declinatie van substantieven resp. adjectieven en van de verbuiging van de pronomina. Zo komt het predicatief gebruikte starc overeen met de masc. sg. nom. van het substantief onl. dach, dag, dagh in miner minnon, thiu ingegen thich so starc is (‘mijn liefde, die ten opzichte van jou zo sterk is’, EWR 137, 10). Anderzijds komt de acc. pl. verbuiging van onl. starko overeen met onl. gen. en dat. vormen van een pronomen als therro (‘van deze’) in so lango her so starko thing thurgh mich leyth (‘zo lang leed hij zulke ellendige zaken om mijnentwil’, EWR 079, 08). Geleidelijk ging zich de declinatie van het adjectief steeds meer onderscheiden van die van het substantief.

2.3.3.Lexicon

Woorden nemen deel aan ontwikkelingen in de taal doordat ze van vorm veranderen. Tevens kan de betekenis van woorden veranderen o.a. doordat de werkelijkheid waarin de spreker leeft voortdurend aan verandering onderhevig is. Woorden, die als tekens fungeren voor verschijnselen in de werkelijkheid, i.e. als referenten, reflecteren immers buitentalige veranderingen. Wijzigingen in de omstandigheden waarin taalgebruikers communiceren, kunnen bovendien leiden tot het verschijnen resp. verdwijnen van woorden.

Wie de problematische term ‘betekenis’ opvat als een bundel van inhoudelijke kenmerken die een woord bezit, kan betekenisverandering beschrijven als het verlies of de uitbreiding van zulke semantische kenmerken. Zo luidde de betekenis van lat. pecunia oorspronkelijk ‘betaalmiddel in de vorm van vee’. Door gewijzigde manieren van betalen veranderde de betekenis van pecunia in het minder specifieke ‘betaalmiddel’; het kenmerk ‘in de vorm van vee’ verdween. Het Protogermaanse *faran- heeft in het Oudnederlands de vorm faran met als betekenis ‘gaan’, ‘zich begeven’, ‘zich voortbewegen’. In het Nieuwnederlands heeft ‘varen’ de betekenis ‘zich met een boot voortbewegen’, waarschijnlijk doordat ‘zich voortbewegen’ in de delta het gebruikmaken van een boot inhield. De vraag hoe semantische kenmerken van woorden te inventariseren resp. te categoriseren zijn, moet hier buiten beschouwing blijven.

Vaak valt niet te achterhalen waardoor betekenissen veranderen of woorden verdwijnen resp. verschijnen. Zo bestaan er in de Indo-Europese talen verschillende, vermoedelijk nieuwere, woorden voor hoofd, vgl. skrt. mūrdhán-, lit. galvà, oks. glava, gr. kephalḗ, lat. caput. Waarschijnlijk hebben zij de plaats ingenomen van een verdwenen woord waaruit mogelijk skrt. hásta- en gr. kárē zijn ontstaan. Het verdwijnen resp. verschijnen van woorden voor hoofd in genoemde talen is moeilijk te verklaren. Is er een taboe in het spel geweest (Beekes 1990, 114 e.v.)?

Nieuwe woorden worden voortdurend uit externe bronnen, te weten uit andere talen in de vorm van ontleningen overgenomen. Ze kunnen ook door interne mechanismen binnen de taal ontstaan. Soms treden ze spontaan op, soms worden ze door taalgebruikers gecreëerd. Meestal worden niet-geleende woorden gevormd door samenstelling van bestaande lexicale elementen of door afleiding. Voorbeelden hiervan volgen in de onderstaande paragraaf.

2.3.3.1.Voorbeelden van woordvorming in het Germaans

Bij de woordvorming onderscheidt men samenstelling en afleiding. Een groot deel van de Nederlandse composita en afleidingen hebben een Protogermaanse resp. Proto-Indo-Europese oorsprong die hier kort ter sprake komt. Oudnederlandse voorbeelden ervan zijn te vinden in 3.3.3.1.

Het proces van samenstelling levert nominale en verbale composita op. De oudere, zogenoemde echte composita omvatten een onveranderde stam zoals in *nahtagalōn (‘nachtegaal’). De nieuwere in Germaanse talen gevormde ‘onechte’ composita zijn syntactische structuren met verbogen elementen die uit meer dan één woord bestonden en tot één woord uitgroeiden, vgl. got. baurgewaddjus (‘stadsmuur’). Op grond van de ‘logische’ verhouding tussen de delen van composita gaan taalhistorici wel van de volgende typen uit: (i) copulatieve composita, die bestaan uit gelijksoortige delen, vgl. germ. *þreiztehun (‘dertien’); (ii) determinatieve composita waarbij het eerste deel het tweede nader bepaalt, vgl. *brudigumōn (‘bruidegom’) dat bestaat *brudi (pie. *mr-ū-ti- [?], ‘belofte’, ‘verloving’) en pgm. *guman- (‘mens’); (iii) exocentrische composita waarbij de desbetreffende referent niet door de delen van de samenstelling wordt aangeduid van het type leeuwenbekje in de betekenis van ‘bloem die op een bek van een leeuw lijkt’, vgl. ook *managfald (‘veel plooien hebbend’ in de betekenis van ‘verschillend’).

De verbale composita behoren tot de onechte, determinatieve samenstellingen. Ze bevatten in de regel een van de volgende, niet-geaccentueerde prefixen: ab-, (af-), ana-, and-, at-, bi-, fer-, for-, fra-, ga-, in-, to-, uber-, uf-, umbi-, uz-, vgl. onl. umbifān (‘omvangen’) met het prefix umbi- (‘rondom’) en het verbale deel fān (‘vangen’). Vaak blijft de scheidbaarheid van prefix en werkwoordsvorm bestaan.

Anders dan bij samenstelling kan woordvorming door afleiding zowel via nominale als via verbale stamvorming verlopen. Deze geschiedt door het aan woordstammen toevoegen van lexicale elementen die geïsoleerd op zich zelf geen eigen ‘betekenis’ meer bezitten. Samen vormen zij, zolang dit procedé productief blijft, nieuwe woorden. Afleidingen die een oorspronkelijk nomen omvatten heten denominatief, afleidingen van een werkwoord noemt men deverbatief. Op het suffix kan een uitgang volgen.

De meeste Germaanse suffixen stammen uit het Proto-Indo-Europees, daarnaast zijn nieuwe suffixen ontstaan, veelal door combinaties van bestaande lexicale elementen of door uitbreiding. Achtervoegsels als -baar, -dom, -e, -ede, -heid, -in, -ing, -ig, -lijk, -loos, -nis, -schap of -zaam zijn voorbeelden van achtervoegsels van Germaanse oorsprong. Zo stamt het suffix -loos van pgm. *lausa- (‘vals’, ‘inhoudsloos’), -lijk van pgm. *līka- (‘[dood] lichaam’), -baar van pgm. *beran- (‘dragen’), -zaam van pgm. *samana- (‘samen’, ‘bijeen’), -schap van pgm. *skapjan- (‘maken’, ‘creëren’) met als Ingweoonse vorm -scip, vgl. onl. geselskiphe (‘gezelschap’). Het suffix -heid stamt van een owgm. suffix dat in het Gotisch alleen als het substantief haidus (‘wijze’) voorkomt (Van Loey 1970, 203).

Tot de prefixen waarmee in het Germaans afleidingen ontstonden horen voorvoegsels als ā- (‘zonder’) dat alleen in het Westgermaans optreedt, ur- (‘oer-’, ‘oor-’) van pie. *ud- (‘uit-’), un- (‘on-’) van pie. *n als negatie-element, ndl. mis- van pie. *meit(h) als aanduiding voor ‘verschillend’, ndl. wan- met pejoratieve connotatie van pie. *wana- (‘ontbrekend’), bi- (‘be-’) van pgm. *bī, ndl. ont- van pgm. *and- (‘naar’, ‘tegen’), ndl. aan- van pgm. *ana, ndl. door- van pgm. *þur(u)h, þerh, ndl. voor- van de twee pgm.-vormen *fura en *furi en ook ndl. weer- (‘tegen’, ‘opnieuw’) van pgm. *wiþra- dat teruggaat op pie. *(d)ui-tero-.

2.3.3.2.Erfwoorden

Ongeveer een kwart van de overgeleverde ongelede Nederlandse woorden geldt als inheems. Hiervan kan men minder dan de helft via het Germaans herleiden tot het Indo-Europees (vgl. Philippa et al. 2004/09, dl. 1, 20 e.v.). Tot deze zogenoemde erfwoorden horen telwoorden en functiewoorden zoals voornaamwoorden, voorzetsels en lidwoorden. Voorts rekent men een deel van de zogenoemde centrale woordenschat ertoe. Het gaat daarbij om aanduidingen voor begrippen die te maken hebben met de dagelijkse belevingswereld van sprekers (Van der Sijs 2002, 147) zoals benamingen voor familieleden en enkele lichaamsdelen, vgl. zuster (< pie. *suésōr) of voet (< pie. *pōd-s [nom. sg.]), vgl. 3.3.3.2.

Van de inheemse woorden is uit de eerste helft van het eerste millennium n. Chr. een drietal van oorsprong Germaanse woorden overgeleverd (vgl. 2.2.), vgl. het nomen wad, (< pgm. *wada-), het telwoord twee (< pgm. *twai, *twōs, *twa, verwant met lat. duo, vgl. pie. *duoh) en het werkwoord gunnen (< pgm. *gi-unnan-). Het aantal overgeleverde inheemse Nederlandse woorden zou vanaf de 9de eeuw sterk stijgen door teksten die uit deze tijd stammen, vgl. 3.3.3.2.

2.3.3.3.Ontleningen

Een vijftien procent van de Nederlandse ongelede woorden stamt volgens het EWN niet van het Proto-Indo-Europees af (vgl. Philippa et al. 2004/09, dl. 1, 22). Deze substraatwoorden komen uit talen die oorspronkelijk gesproken werden in de gebieden waar de Germanen zich vestigden. Het gaat hierbij dan ook om in een bepaalde Germaanse taal voorkomende leenwoorden die in enkele of in alle andere Indo-Europese talen ontbreken. Ze verwijzen naar begrippen die voor de Indo-Europeanen nieuw zouden zijn, bijvoorbeeld woorden op het gebied van de zeevaart of de landbouw. Ook namen voor dieren, wapens of huisraad kunnen ontleend zijn aan talen van de oorspronkelijke bevolking.

Substraatwoorden, die slechts in een enkele taal resp. taalfamilie voorkomen, kunnen niet herleid worden tot een Indo-Europese wortel. Zo lijkt aak een substraatwoord te zijn, vgl. pgm. *nakwa-. Als het verwant is met lat. nāvis (‘schip’), zou het wel teruggaan op het Proto-Indo-Europees, vgl. pie. *neh₂u. Door de geïsoleerde positie van het woord in het Germaans neemt men toch eerder aan dat aak deel uitmaakt van de categorie der substraatwoorden (EWB aak).

Klankwetmatige reconstructies van substraatwoorden leveren niet-Indo-Europese klanken of klankclusters op. Het betreft bijvoorbeeld woorden die klankclusters als [k] + [l] kennen, vgl. onl. cleith (‘kleed’, ‘mantel’, ‘kledingstuk’). Dit geldt ook voor woorden met het klankcluster [k] + [n], vgl. onl. knecht, een woord dat buiten het Germaans geen verwante varianten heeft. Evenmin kende het Indo-Europees klankclusters die voorkomen in woorden als drempel of honk (‘schuilplaats’, ‘honk’). Woorden waarin [m] of [n] voorafgaan aan een consonant zullen dan ook ontleend zijn aan talen van de oorspronkelijke bevolking. Een afgeleide vorm als onl. dorbilo (‘drempel’) is hier ook een voorbeeld van. Het woord reflecteert overigens een r-metathese met een nasale infix. Een genasaliseerde variant van honc (‘honk’), dat geen verwanten in andere Indo-Europese talen heeft, komt voor in de mnl. naam Hancwin. Als Noordeuropese woorden uit een pre-Indo-Europese fase worden eveneens lexicale elementen beschouwd die te herleiden zijn tot stammen als *hak of *hēk, vgl. mnl. haec (‘haak’).

De schattingen over het aantal substraatwoorden in het Nederlands lopen uiteen. De Indogermanist R.S.P. Beekes sluit niet uit dat wel de helft van de overgeleverde woorden uit substraattalen komt (Beekes 1999). Dat voorzichtigheid geboden is bij het classificeren van woorden als substraat, blijkt o.a. uit onderzoek van G.J. Kroonen. Zo hoeft een geminaat niet altijd te betekenen dat een woord uit een substraattaal komt (Kroonen 2009). Verder onderzoek is nodig om de oorsprong van woorden met een onbestemde herkomst beter te verklaren zoals die van bijvoorbeeld wijf. Dit substantief zou volgens J.W. de Vries teruggaan op pie. *ueib- met de daaruit ontstane woorden voor ‘het omhulde’ of ‘omhullen’. Dergelijke verklaringen hebben soms een nog al speculatief karakter, vgl.:

Het best kan men denken aan een bet. ‘het omhulde’, daar de getrouwde vrouw oudtijds het haar niet meer los droeg maar met een hoofddoek omhulde, vgl. got. biwaibjan ‘omwikkelen’ en de bij weifelen genoemde woorden (…),

(J. de Vries 1971, wijf)

Theoretisch bestaat bovendien de mogelijkheid dat woorden die alleen in het Germaans voorkomen niet uit substraattalen stammen maar Indo-Europese vormen zijn die in andere talen verloren gingen.

Naast de overgenomen woorden uit substraattalen kent de Germaanse woordenschat woorden die uit talen komen van streken die de Germanen niet bewoonden. Zo zou zilver, dat vermoedelijk een Semitische oorsprong heeft, uit een superstraat afkomstig zijn. Het kan echter ook uit het Baskisch, een substraat, stammen. Diverse Indo-Europese talen kennen voor dit edele metaal een woord van Indo-Europese oorsprong, vgl. lat. argentum met de wortel *hrg. Een woord als zadel is weliswaar te herleiden tot pie. *sod-tló- maar zou ontleend zijn aan het Oudslavisch aangezien de Germanen dit voorwerp pas later leerden gebruiken. Dergelijke oude leenwoorden zouden ook deel gaan uitmaken van de Nederlandse woordenschat, vgl. onl. siluer en onl. sadal in het toponiem Sadalt.

Voorts komen in het Germaans ontleningen uit het Keltisch voor. Vermoedelijk bewoonden de Kelten rond 500 v. Chr. de delta. Zeer waarschijnlijk waren ze gevestigd ten zuiden van de grote rivieren, mogelijk woonden ze ook in noordelijker gelegen gebieden. Gelatiniseerde Keltische toponiemen met het klt. suffix -aco [-ik] vgl. Doornik en Kamerik wijzen hierop. Ook het suffix -dunum in Lugdunum (‘Loosduinen’) is van Keltische oorsprong. Het valt echter niet uit te sluiten dat dergelijke toponiemen uit het vulgair Latijn stammen aangezien de Romeinen al Keltische namen in hun taal hadden overgenomen. Enkele onderzoekers zoals P. Schrijver, vermoeden dat de bewoners van de streken langs de Noordzeekust van Vlaanderen, Holland en Friesland tot 500 n. Chr. Keltisch hebben gesproken. Dit zou blijken uit klankontwikkelingen in het Noordzeegermaans. Een rechtstreekse ontlening uit het Keltisch zoals de hypercorrecte vorm kade uit kaai, een woord dat oorspronkelijk alleen in het Nederlands werd overgeleverd, zou deze opvatting ondersteunen. Het is echter niet uit te sluiten dat er nooit Kelten hebben gewoond ten noorden van Gallië.

Hoe dit ook zij, al voor het begin van de christelijke jaartelling moeten Kelten en Germanen met elkaar in aanraking zijn gekomen. De onderlinge contacten leverden Keltische leenwoorden in het Germaans op en omgekeerd. Bij de ontleningen uit het Keltisch gaat het volgens N. van der Sijs met name om aanduidingen voor bij de Germanen onbekende begrippen met betrekking tot de landbouw en de staatsinrichting, vgl. onl. riki (‘rijken’) in Riki erthon singit gode, singit herrin. (‘[Konink]rijken der aarde, zing tot God, zing tot de Heer’, WPS 067, 33, ONW); zo ook onl. dūn(o), (‘duin’) dat mogelijk op klt. *dūnom (‘heuvel[fort]’) teruggaat. Onduidelijk is of een nomen als eed uit het Keltisch stamt. Het komt in vorm en betekenis overeen met het oi. óeth. Dat duidt op verwantschap maar kan ook op overname uit het Keltisch wijzen. Dit is vaker het geval bij juridische termen, vgl. onl. ambaht- in de samenstelling ambahtman (acc. pl., ‘dienaren’), vgl. pgm. *ambahti-. Het mnl. ghiseler (‘gegijzelde’), afgeleid van mnl. gisel (‘gegijzelde persoon als onderpand’) hebben Germaanse talen waarschijnlijk eveneens aan het Keltisch ontleend.

De aanwezigheid van de Romeinen in de delta tijdens de eerste eeuwen van het eerste millennium (vgl. 2.1.1.2.) had tot gevolg dat de Nederlandse woordenschat later bovendien een groot aantal woorden omvatte die de Germanen aan het Latijn hadden ontleend. Het taalcontact tussen het Germaans en het Latijn begon in deze streek in 57 v. Chr. toen Caesar het noorden van Gallië op de Kelten had veroverd. De deltabewoners kwamen in contact met de troepen van het imperium, dreven handel met Romeinse kooplieden en leerden nieuwe producten met de bijbehorende namen kennen. De Rijn vormde in dit opzicht dan ook niet een hermetisch afgesloten grens tussen deze twee zo verschillende culturen. De Germanen maakten kennis met een nieuwe wijze om huizen te bouwen, ze leerden andere technieken om hun akkers te bewerken en raakten vertrouwd met voor hen onbekende levensmiddelen en bereidingswijzen, vgl. onl. mura (> lat. mūrus‚ ‘muur’), onl. tegula (> vulg.lat. tegula, ‘tegel’), mnl. fundament (> lat. fundāmentum), onl. kamp (‘legerplaats’, ‘open veld’, ontleend aan fra. camp > lat. campus), onl. parik (> lat. parricus, ‘perk’, ‘omheinde ruimte’), mnl. cokene (> vulg.lat. *cocina, ‘keuken’), mnl. coken (> lat. coquere, ‘koken’), onl. kok, (> vulg.lat. cocus), mnl. peper (> lat. piper), mnl. cole (via vulg.lat. *cōlis ontleend aan lat., vgl. lat. caulis ‘kool’, ‘koolstronk’, oorspr. ‘stengel’), onl. win (> lat. vīnum ‘wijn’) of onl. olig (‘olie’, via vulg.lat. *olium, ontleend aan lat., vgl. oleum, ‘olijfolie’). Zo nam de oorspronkelijke bevolking veel over uit het Latijn en uit het vulgair Latijn dat de uit diverse streken afkomstige nieuwkomers spraken.

Literatuur 2.3.: Beekes 1990; Beekes 1999; Van Bree 1995; Van Bree 2005 (a); Van Bree z.j [2016]; Caron 1972; Van Coetsem 1964; Van Coetsem et al. 1972; Daan 1966; Duinhoven 1988/97; Franck et al. 1980; Goossens 1978; De Grauwe 1979/82; De Grauwe 2008; Haarmann 2010; Van Hal 2010; Van der Horst 2008 (a); Klein 2003; Krause 1968; Kroonen 2009; Kuhn 1959; Kyes 1969; Kyes 1983; Lockwood 1976; Van Loey 1970; Van Loon 1986; Nübling 2010; Philippa et al. 2004/09; Quak 1981; Quak 1990; Quak 2010; Quak et al. 2002; Rauch et al. 1995; Schoonheim 2008; Schrijver 1999; Schrodt 2004; Schuchardt-Brevier 1976; Van der Sijs 2002; Sonderegger 1979; Sonderegger 2003; Stegeman 2014 (a); J.W. de Vries et al. 1994; Van der Wal et al. 2015.

3.Spraken mundis minis

Oudnederlands in de vroege en volle middeleeuwen (tot 1150)

Al ten tijde van de val van het West-Romeinse rijk in de 5de eeuw – vaak wordt daarvoor 476 n. Chr. genoemd – kunnen bewoners van het deltagebied tussen Somme en Hunze in een taal hebben gesproken die vanuit huidig perspectief geredeneerd specifieke kenmerken van het Nederlands bezat. Uit de 6de eeuw stammen namelijk de Malbergse Glossen, die het ontstaan van Oudnederlandse schrijftradities inluidden. Ze staan in de Pactus legis Salica, een wetboek voor de Franken dat Clovis aan het begin van de zesde eeuw liet opstellen. Taalgebruikers zullen eerst de nodige tijd mondeling in hun moedertaal communiceren alvorens ze hierin iets op schrift stellen. Daarom kan men redelijkerwijs veronderstellen dat de taal van deze glossen, die kenmerken van het latere Nederlands vertonen, al aan het eind van de Oudheid in het noordwesten van het tegenwoordige Frankrijk werd gesproken.

De zin op een in Bergakker gevonden zwaardschede uit ca. 425 (vgl. 2.2.2.) lijkt inderdaad te bevestigen dat elementen resp. eigenschappen van het Oudnederlands al voor het midden van het eerste millennium in de lokale volkstaal voorkwamen. Voorts maken zinnen in de Utrechtse doopbelofte uit het eind van de 8ste eeuw duidelijk dat een bekeerde heiden zijn gelofte aflegde in ‘zijn eigen taal’. Hiernaar verwees een geletterde gelovige met de woorden spraken mundis minis (‘de woorden van mijn mond’, WPS 018, 15, ONW, sprāka), een taal die men terugblikkend als Oudnederlands kan bestempelen. De heidense bevolking van de delta zal al lang lokale Oudnederlandse taalvariëteiten hebben gebruikt voordat geestelijken de Utrechtse geloofsbelijdenis erin opschreven.

In het binnenland van de delta hadden zich Franken gevestigd, Saksen bewoonden inmiddels oostelijke streken, vgl. 3.1.1. Uit de taal van deze Germaanse bevolkingsgroepen en uit het Ingeweoons kustdialect zou het Nederlands ontstaan. Voor de genese van het Nederlands neemt men aan dat een reeks veranderingen plaatsvond in Germaanse taalvariëteiten die in de delta voorkwamen. Er tekende zich een vernederlandsing af die zich voltrok van de streken langs de kust naar het oosten in de richting van de huidige Nederlands-Duitse staatsgrens, vgl. 3.1.2.4. De desbetreffende veranderingen m.b.t. de klanken, de morfologie en het lexicon kan men door de bril van het heden als typerend voor het Nederlands beschouwen, vgl. 3.1.2.

De verbreiding van het Oudnederlands in wording komt in 3.1.2.5. ter sprake, bronnen resp. functies van het Oudnederlands zijn vermeld in 3.1.2.6. Voorbeelden van Oudnederlandse teksten zijn in 3.2. te vinden.

De laatste paragrafen van dit hoofdstuk bevatten een bespreking van de kenmerken van het Oudnederlands. Deze is ingedeeld in een behandeling van de grafemen resp. klanken, de syntaxis resp. de morfologie en het lexicon, vgl. 3.3.

3.1.De genese van het Nederlands

Voorlopers van het Nederlands kwamen op in een door Merovingen, later door Karolingen beheerste wereld (vgl. 3.1.1.). De voortschrijdende kerstening en de verbeteringen van het onderwijs bevorderden hier in hoge mate de productie en receptie van geschriften. Zo kon in het deltagebied tussen Somme en Hunze een schrijfcultuur ontstaan die, zij het mondjesmaat, ook teksten in de lokale volkstaal opleverde. Door de toenemende macht van de Karolingen kwamen de kustgebieden onder invloed van de Franken te staan.

In de loop van de tijd nam de oorspronkelijke bevolking van deze streken hun taal, vormen van het Nederfrankisch, gedeeltelijk over. De zo ontstane Oudwestnederfrankische taalvariëteiten die de kustbewoners bezigden, onderscheidden zich wat betreft de klanken, de morfologie en het lexicon van vormen van taalgebruik in het Oosten. Vanuit de kuststreken van het huidige Vlaanderen, Zeeland en Holland, waar men Ingweoonse Westgermaanse taalvariëteiten sprak, vond een ‘vernederlandsing’ (Goossens 2008, 91 e.v.) van de klanksystemen en de morfologie plaats. Geleidelijk ontstonden zo in het tegenwoordige departement Pas-de-Calais en in de kuststreken van het huidige België en Nederland vroege vormen van een Oudnederlands die zich in oostelijke richting verbreidden.

Deze verzameling van vernederlandste Oudwestnederfrankische resp. Ingweoonse taalvariëteiten duidt men tegenwoordig in de taalgeschiedenis aan met de term Oudnederlands. Voorts rekent men de sterk verwante Oudoostnederfrankische taal van het aangrenzende Rijnland en het oostelijk deel van Brabant ertoe. De verzamelnaam Oudnederlands verwijst dan ook naar globaal te onderscheiden taalvariëteiten als Oudvlaams, Oudbrabants, Oudlimburgs, Oudzeeuws, Oudhollands, Oudutrechts enz. (VBR 161).

3.1.1.Het deltagebied tussen Somme en Hunze als deel van grotere rijken

3.1.1.1.De Merovingische tijd

Vijandige stammen, door Romeinse auteurs Germanen genoemd, vielen aan het begin van de 5de eeuw, dus al decennia voor de val van het West-Romeinse rijk (ca. 476), het noordwesten van Gallië binnen. Volgens de schrijver Hiëronymus verwoestten ze in de streken ten westen van de Rijn o.a. de steden Turnacom (Doornik), Atrebatum (Atrecht) en Portus Britannicus met de hoger gelegen citadel Bononia (Boulogne), die de Romeinen waarschijnlijk naar Bologna hadden vernoemd. Rond 430 veroverde koning Chlodio Doornik en Kamerijk, later ook Atrecht. Zo ontstonden staatjes die de ene keer de Romeinen steunden, de andere keer zich tegen hen keerden.

De vijandelijkheden in Toxandrië veroorzaakten dat de bewoners van deze streek tussen Rijn en Schelde hun Romeinse villae (‘landerijen’) verlieten. Langs de Schelde vluchtten ze naar het Zuiden. Dat ze hun munten verstopten, duidt er trouwens op dat ze hoopten later terug te keren. Het is maar de vraag of dergelijke gebeurtenissen een breuk tussen de late oudheid en de middeleeuwen markeren. De Germanen, die zich in de oude hoofdsteden vestigden, probeerden immers hun kleine rijkjes in de traditie van de inmiddels vertrokken Romeinen te besturen. De Germaanse en Gallisch-Romeinse adel vermengde zich. De nieuwe heersers namen de Romeinse staatsgoederen in bezit en begonnen munten te slaan naar Romeins voorbeeld. Ook maatschappelijk volgde de nieuwe elite de Romeinen. De nieuwe samenleving kende naast de adel vrije burgers, slaafgemaakten en horigen. De geestelijkheid zou later opkomen.

In het Romeinse rijk had het christendom zich sterk verbreid, na de volksverhuizing was het echter in het noordwesten van Europa grotendeels, misschien helemaal verdwenen. Toen Clovis I zijn Frankische rijk had gevestigd kreeg het monotheïsme echter toenemend gelegenheid zich ten koste van het heidendom uit te breiden. Geleidelijk kon zo een geestelijke stand ontstaan die ook aan de schrijfcultuur in de middeleeuwen een belangrijk aandeel zou leveren. Clovis’ familie stamde uit de Lage Landen waar de bewoners Nederfrankische oftewel Oudnederlandse taalvariëteiten spraken. Uit de tijd van deze Merovingische heerser stammen de oudste geschriften die Oudnederlandse kenmerken vertonen.

Nadat Clovis andere Frankische stammen had onderworpen breidde hij zijn macht geleidelijk uit. Door overwinningen op de Bourgondiërs, Alemannen en Westgoten wist hij zijn heerschappij in grote delen van Gallië te vestigen. In 507 voegde hij bovendien het Ripuarische Koninkrijk in het Rijnland aan zijn bezittingen toe. Clovis koos Parijs tot de hoofdstad van zijn rijk. In laat-Romeinse traditie heerste hij hierover als koning der Franken en wel van 482 tot 511. De bekering van Clovis tot het athanasisch geloof van de Roomse kerk werkte een vermenging van de veroveraars met de katholieke bewoners van het voormalige Gallo-Romeinse Rijk in de hand. Voorts pasten de Franken hun taal aan het vulgair Latijn van de overwonnen bevolking aan. Toch is hun invloed tot op heden in het Frans te traceren. Zo omvat de Franse woordenschat honderden woorden met een oorspronkelijk Frankische stam zoals guerre (‘oorlog’), vgl. ofra. werra. Ook de Franse geaspireerde [h] en eigenaardigheden in de woordvolgorde van het Frans zijn op de Franken terug te voeren. Dit geldt bijvoorbeeld voor het voorop geplaatste adjectief in een plaatsnaam als Neufchâteau die o.a. in Luxemburg en in de Vogezen voorkomt, vgl. ook Neuchâtel in Zwitserland (vgl. 3.1.2.5.); in andere streken komt het ‘reguliere’ Châteauneuf voor. Door de veroveringen van de Franken verschoof de grens tussen Germaanse en Romaanse taalvariëteiten naar het noorden. Een gebied dat zich vermoedelijk uitstrekte van het noordwesten van Gallië tot het zuiden van het deltagebied bleef tweetalig, vgl. 3.1.2.5.

Daar zowel de macht als de bezittingen van de koningen door opvolgers geërfd werden, zouden de staten die nu in de middeleeuwen ontstonden de ene keer uiteenvallen, de andere keer samengaan en in omvang toenemen. Zo vormde zich in het noordwesten van het Frankische rijk tussen Seine en Schelde Neustrië, in het noordoosten, tussen Maas en Rijn, ontstond Austrasië. Intussen trachtten Frankische koningen als Dagobert (625-639) de Friezen te onderwerpen. Ze hoopten zo hun gebied en hun macht te vergroten en handelscentra zoals het aan de Rijn gelegen Dorestad te veroveren. Bovendien streefden ze ernaar op deze wijze de kerstening te bevorderen.

Missionarissen, onder hen de uit Gallië afkomstige Amandus (ca. 600-ca. 680), verbreidden het christendom in de streken langs de Schelde. Zendelingen stichtten de Sint-Baafs- en de Sint-Pietersabdij in Gent, in Antwerpen bouwden ze een kerk, die gewijd was aan Petrus en Paulus. Woorden in het tegenwoordige Nederlands die al in de 8ste eeuw overgeleverd zijn, getuigen van de kerstening in de vroege middeleeuwen, zo bijvoorbeeld god (776-800), duivel (776-800), geloven (776-800), heilig (776-800) of kerk (777). Monniken uit Ierland verkondigden het geloof op het vasteland. Een van hen, Columbanus (ca. 540-615), stichtte diverse kloosters waaronder de abdij van Marmoutier in Elzas. Bovendien stelde hij strenge kloosterregels op. Ook Angelsaksische geestelijken, onder hen Willibrord (ca. 658-739), stichter van klooster Echternach, missioneerden in West-Europa. Door de paus benoemd tot aartsbisschop van de Friezen en gesteund door de hofmeier Pepijn van Herstal, begon Willibrord, de ‘apostel der Friezen’, in 690 vanuit Antwerpen in het noorden van het deltagebied te missioneren. Na de tweede veldtocht tegen de Friezen in 695 werd Utrecht het centrum van de Friese kerkelijke organisatie. Pas na de dood van de Friese koning Radboud in 719 kon Willibrord zich echter in Utrecht vestigen.

Naar Romeins voorbeeld beloonden de Merovingische machthebbers trouw en diensten met schenkingen. Zo ontvingen vazallen als tegenprestatie voor hun inspanningen grond in leen, het feodale stelsel kwam tot ontwikkeling. De Merovingers lieten het bestuur geleidelijk over aan hofmeiers, die oorspronkelijk aan het hoofd van de huishouding van het hof stonden. Zo vergrootten zij aan het begin van de 8ste eeuw hun invloed. Een van hen, Pepijn I van Austrasië, wist een dynastie te stichten die na de dood van Dagobert I in 638 of 639 steeds meer macht kreeg. Door de overwinning op de mohammedanen in de slag bij Poitiers en Tours in 732 lukte het de van Pepijn afstammende Karel Martel de opmars van de Moren op het Iberische schiereiland te stuiten. Zijn optreden versterkte de machtspositie van zijn geslacht in het Frankische rijk.

Karel bevorderde in samenwerking met missionarissen als Bonifatius (672?-755?) de kerstening. Deze uit zuidwest Engeland stammende zendeling ondernam in 716 een eerste missie-expeditie naar Friesland. Hij wilde de bewoners bekeren tot het christendom door in hun eigen taal bij hen te prediken. Dat zal hem gemakkelijk afgegaan zijn want zijn eigen Oudengels of Angelsaksisch was nauw verwant met het Oudfries. Bonifatius, die het tot aartsbisschop van Mainz bracht, hervormde in de loop van de 8ste eeuw niet alleen de kerk in het rijk der Franken maar stichtte ook diverse kloosters. Als aartsbisschop van Utrecht ondernam hij op hoge leeftijd opnieuw pogingen om de Friezen te bekeren. Zij doodden hem echter met zijn begeleiders in 754 of 755 bij Dokkum.

Diverse Oudnederlandse woorden, die o.a. uit vertalingen van Bijbelteksten stammen, benoemen zaken uit het alledaagse leven van de deltabewoners uit deze tijd. Naar het boerenleven verwijzen bijvoorbeeld barg (‘gecastreerd mannelijk varken’, 701-800), geit (776-800), haan (776-800), hengst (776-800), lam (776-800), merrie (776-800), stal (776-800) of vee (776-800). Op de omgeving hebben o.a. betrekking boom (776-800), woud (793), zee (793), maar (‘gracht’, 794), eend (793) en dorp (776-800). Woorden als echt (‘huwelijk’, 776-800), ambacht (772-776) en geld (776-800) betreffen allerlei aspecten van de samenleving, zie verder 3.3.3.

Karel Martel voerde oorlog tegen o.a. de Saksen, Friezen, Beieren en Alemannen. Door de slag aan de rivier de Berre te winnen, wist hij in 737 de invasie van een Arabisch leger te voorkomen. Zo lukte het Karel om het Frankische rijk uit te breiden en zijn grenzen te versterken. Een overname van de macht door zijn geslacht, de Pippiniden kondigde zich aan.

3.1.1.2.De Karolingische tijd

Karel Martels zoon Pippijn, Pepijn de Korte, slaagde erin het Merovingische gebied verder uit te breiden mede dankzij een overwinning op de Friezen in 734. Nadat hij Childerik III afgezet had, liet hij zich in 751 tot koning der Franken uitroepen. De paus, die Pippijns steun bij zijn strijd tegen de Longobarden nodig had, zalfde de nieuwe heerser en zijn zonen drie jaar later. Daarop legden de Frankische edelen de eed af dat zij alleen Pippijn of een van zijn nakomelingen als koning zouden erkennen. Het Karolingische tijdvak nam daarmee een aanvang. De toenemende macht van de Karolingen zou ook van betekenis blijken voor de ontwikkelingsgang van het Nederlands, vgl. 3.1.2.

De in 742 of 748 geboren Karel de Grote en zijn halfbroer Karloman volgden hun vader Pippijn na diens dood in 768 op. Na het plotselinge overlijden van Karloman kreeg Karel de Grote de alleenheerschappij over het gehele Frankische rijk. Hij zou tot ver na zijn dood in 814 in hoge mate zijn stempel zetten op de politieke, maatschappelijke en culturele ontwikkelingen in Europa. Om zijn gebied uit te breiden en de grenzen van zijn rijk te beveiligen ondernam Karel de Grote meer dan 50 veldtochten o.a. tegen de Longobarden, de Moren, de Saksen en de Beieren. Het deltagebied tussen Somme en Hunze maakte nu deel uit van een rijk dat zich uitstrekte van de Noordzeekust tot het midden van het Apennijns Schiereiland en van de Pyreneeën tot de Donau.

De invallen van de Denen in Vlaanderen, Friesland en in streken langs de Oostzee dwongen Karel de Grote om het noordwesten beter te beveiligen. De indringers uit het noorden hadden tevoren trouwens ook al de opstandige Saksen gesteund. De keizer trok dan ook naar Friesland waar hij een vloot liet bouwen. Dat bleek voldoende om de Denen over te halen om in 811 vrede te sluiten; de rivier de Eider vormde voortaan de noordgrens van Karels imperium.

De in 800 door paus Leo III tot keizer gekroonde vorst hield zich bij voorkeur in Aken op waar hij in 793 de Paltskapel liet bouwen. Ook vertoefde Karel, die regelmatig door zijn rijk reisde, veel in Nijmegen, toen Numaga geheten. In 777 zou men hier begonnen zijn met de bouw van een koningspalts op de muren van het Romeinse castellum. Karels zoon, Lodewijk de Vrome, verbleef later vaak in deze villa regia. De status van Nijmegen binnen Karels rijk bleek ook in 806. In dat jaar bevestigde hij in deze plaats, de Frankische traditie volgend, de toekomstige verdeling van zijn gebied onder zijn zonen Karel, Lodewijk en Pippijn.

Karel de Grotes inspanningen om de cultuur te bevorderen zouden de Europese beschaving vorm geven. De ‘vader van Europa’ bracht aan zijn hof geleerden bijeen die kunsten en wetenschappen beoefenden; zij stamden niet alleen uit Engeland en Italië maar ook uit andere streken van het continent. Voorts bevorderde de vorst de kerstening van zijn gebieden. Zo steunde hij de in Utrecht geboren Friese Liudger (ca. 742-809) bij zijn zendingswerk in Friesland. Deze missionaris had zijn opleiding gekregen aan de Utrechtse kloosterschool en de domschool van York waaraan Karels leermeester Alcuinus verbonden was. Deze geleerde zou de schrijfcultuur in Karels rijk sterk bevorderen. Liudger, die de abdij van Werden stichtte, werd de eerste bisschop van Munster. Eeuwenlang zou het bisdom van deze stad gebieden in de huidige provincies Groningen en Friesland omvatten.

Voor zijn bestuur maakte Karel de Grote gebruik van schriftelijke communicatie en van documenten. Hiervan getuigt bijvoorbeeld de Lex Frisionum (‘wet der Friezen’) uit ca. 790. Deze optekening van het recht geeft overigens informatie prijs over de samenleving in delen van het deltagebied in de Karolingische tijd. De Friese wet houdt enerzijds rekening met de voorschriften die van oudsher golden voor de stammen. Anderzijds omvat de tekst specifieke voorschriften voor drie afzonderlijke gebieden tussen het Zwin en de Wezer. Het geschrift onderscheidt vier standen, te weten: edelen, vrijen, horigen en slaven. Voor de geschiedenis van de ontplooiing van het Nederlands is deze observatie niet zonder betekenis. Twee van de genoemde standen, adel en burgerij, zouden namelijk naast de geestelijkheid al spoedig een aanzienlijk aandeel krijgen in de cultivering van de moedertaal in de Lage Landen. De Lex Frisionum omvat naast strafrecht ook allerlei regels voor de samenleving zoals bepalingen inzake het huwelijk of de zondagsrust.

Om dergelijke voorschriften na te laten leven was het bestuur aangewezen op de kunst van lezen en schrijven. Bisschoppen en abten kregen de opdracht om het onderwijs te verbeteren. Kloosters en bisdommen zouden de schrijfcultuur in Karels rijk dan ook sterk bevorderen (vgl. afb. 8). Voortaan diende ieder bisdom over een school te beschikken die ook aan leken, in de regel kinderen van adel, onderwijs gaf. Hoezeer geschreven teksten voor de vorst van betekenis waren, blijkt ook uit het belang dat hij hechtte aan bibliotheken. Zelf beheerste Karel volgens zijn biograaf Einhard diverse talen:

Erat eloquentia copiosus et exuberans poteratque quicquid vellet apertissime exprimere. Nec patrio tantum sermone contentus, etiam peregrinis linguis ediscendis operam impendit. In quibus Latinam ita didicit, ut aeque illa ac patria lingua orare sit solitus, Grecam vero melius intellegere quam pronuntiare poterat.

(EINHARDI VITA KAROLI MAGNI 25, http://www.thelatinlibrary.com/ein.html)

(‘Hij had de gave overtuigend en vloeiend te spreken; bovendien kon hij wat hij te zeggen had uiterst helder formuleren. Hij stelde zich niet tevreden met de beheersing van zijn moedertaal maar besteedde ook aandacht aan de studie van vreemde talen. Hij beheerste met name Latijn dat hij even goed kon spreken als de taal van zijn vaderland. Grieks kon hij echter beter verstaan dan spreken.’)

Karel de Grote heeft volgens Einhart dus net zo goed Latijn gesproken als zijn Germaanse moedertaal. Welke dat is, vermeldt zijn Vita Karoli Magni niet, over Karels jeugd is maar weinig bekend. Welke variëteit van het continentaal Germaans de Karolingen spraken, weten we niet. Geschriften in de volkstaal getuigen ervan dat de voor het Hoogduits kenmerkende klankverschuivingen zich in hun tijd vanuit het Alpengebied naar het noorden hadden verbreid. Of de keizer bekend was met vormen van het Nederfrankisch is niet zeker. Wel staat vast dat Karel zich graag in Aken en Nijmegen ophield, nog geen 100 km ten oosten van de kuststreek waar zijn onderdanen een taal spraken die we nu Oudnederlands noemen (vgl. 3.1.2.4.).

Aan de bevordering van de schrijfcultuur leverde de bovengenoemde uit York stammende Alcuinus een belangrijk aandeel. Hij had vanaf 782 de leiding over de hofacademie en het scriptorium te Aken. Vanuit hier verbreidde zich de zogenoemde Karolingische minuskel, een goed leesbaar schrift dat gemakkelijk te kopiëren was en zo bijdroeg aan de verbreiding van kennis:

Hoe omvangrijk de Karolingische schrijfcultuur was, blijkt uit het aantal overgeleverde handschriften: alleen al uit Karels dagen zijn er meer dan 500 bekend. Uit het tijdvak tot 900 stammen in totaal een 7000 codices, die ook uit scriptoria van kloosters in o.a. Tours en Reims komen. De Karolingische minuskel zou in heel Europa tot in de dertiende eeuw als standaard schrift van het geschreven boek dienen. Overigens leidde het onderzoek van oude handschriften door Italiaanse humanisten in de vroege nieuwe tijd tot een renaissance van dit Karolingische schrift. De keuze voor het Antiqua lettertype in de gedrukte boeken van deze periode getuigt hiervan, vgl. 5.1.2.2.

Ook de vroegste Middelnederlandse literatuur laat zien hoezeer de keizer in de Europese cultuur voortleefde. Talrijke ‘Dietse’ bewerkingen van Franse epische teksten, die eeuwen na de dood van Carolus Magnus ontstonden, hebben anekdotes uit zijn leven tot onderwerp. Zo handelen Ogier van Denemarken, Renout van Montelbaen of het in de Nederlanden ontstane Karel ende Elegast over gefantaseerde daden die anonieme auteurs de keizer toedichtten. Het Roelantslied, een fragmentarisch overgeleverde bewerking van het Chanson de Roland uit de 13de eeuw, verhaalt Karels nederlaag tegen de Basken bij de Roncevauxpas in 778. Voorts zijn er verhalen over Karel te vinden in de Karlmeinet teksten die stammen uit het Rijnland ten zuidoosten van het huidige Nederland. De schrijver van deze in een Ripuarische taalvariëteit geschreven compilatie gebruikte voor zijn werk trouwens niet alleen Latijnse en Franse maar ook Middelnederlandse bronnen.

Lodewijk de Vrome, die als enige zoon zijn vader overleefde, volgde Karel de Grote in 814 op. Ondanks de kustwacht, die de keizer al had ingesteld, was het aantal rooftochten in het noordwesten na 800 toegenomen. De Vikingen plunderden aan rivieren gelegen steden als Antwerpen, Gent, Doornik, Utrecht of Dorestad. Economisch verzwakten zij toenemend het Frankische rijk, dat ook te lijden had onder de vele oorlogen. Lodewijk was dan ook voortdurend aangewezen op de krijgsdienst en trouw van zijn vazallen. Als tegenprestatie voor hun diensten gaf de vorst steeds meer grond in leen. Zo kon het feodale stelsel zich in het noordwesten van zijn rijk verder ontplooien.

Na de dood van Lodewijk de Vrome in 840 viel het Frankische rijk in drie delen uiteen. In 843 stemden zijn zonen na hun de strijd over de erfenis in met het verdelingsverdrag van Verdun. Daardoor ontstonden West-, Midden- en Oost-Francië. Nu had Lotharius I, keizer van het Middenrijk, de heerschappij over het grootse deel van de Lage Landen. In zijn gebied, dat zich uitstrekte van de Friese Noordzeekust tot de Golf van Gaëta, lagen de keizersteden Aken en Rome. Door het verdrag van Ribemont in 880 vielen de Nederlanden ten oosten van de Schelde onder de Duitse koning. De gebieden ten westen van de Schelde zoals Vlaanderen en Artesië stonden tot in de zestiende eeuw onder de invloedssfeer van Frankrijk.

Inmiddels groeiden de plundertochten van de Vikingen uit tot omvangrijke militaire veldtochten die de versterking van de stadsmuren en de bouw van forten nodig maakten. Pas Arnulf van Karinthië bracht de indringers uit het noorden in 884 of 891 een beslissende nederlaag toe in een slag bij Leuven. Zo lukte het deze koning van Oost-Francië, Lotharingen en van delen van het huidige Italië, om een einde te maken aan de plunderingen van de vijand uit Scandinavië.

Lokale machthebbers voerden steeds weer oorlog om hun eigendommen te beschermen of uit te breiden, het noordwestelijke deel van het keizerrijk verbrokkelde. Onenigheden en strijd tussen machthebbers en belanghebbende partijen in de Nederlanden zouden hun stempel drukken op de geschiedenis van de Lage Landen, vgl. 4.1.1., 4.2.3.1. en 4.2.3.2.

Ondanks de verbrokkeling van de macht in het deltagebied, de steeds weer opvlammende twisten tussen lokale heersers en de vele onenigheden tussen allerlei facties zoals in de 14de eeuw in Holland tussen hoeken en kabeljauwen (vgl. 4.1.1.2.) groeiden de Nederlanden tijdens de volle en late middeleeuwen geleidelijk uit tot een staatkundig verband van min of meer zelfstandige graafschappen, hertogdommen en bisdommen. Dit is niet alleen toe te schrijven aan de geringe inmenging van de Duitse en Franse machthebbers in de Lage Landen maar ook aan de culturele en economische banden tussen de gewesten. Met name de talrijke waterwegen, die handel en verkeer in het deltagebied van oudsher ten goede kwamen (vgl. 2.1.1.2), bevorderden de onderlinge contacten tussen de bewoners van een gebied dat vergeleken met de buurlanden bovendien klein was. Van de vroegst overgeleverde Nederlandse woorden verwijzen o.a. de volgende naar de waterrijke omgeving van de bewoners der Lage Landen: meer (755-768), moer (‘veen’, 771-814), a (‘water’, ‘rivier’, 776), beek (814), varen (‘over water gaan’, 901-1000, vgl. daarentegen du. fahren met de betekenis ‘gaan’), vloed (901-1000), geul (908), broek (‘laag drassig land’, 918-948), poel (918-948), vliet (918-948) en sloot (966).

Intussen streefden adellijke families in West-Francië naar meer bezit en macht, dit ten koste van de Karolingen. Zo vergrootte Boudewijn met de IJzeren Arm in de negende eeuw zijn gebied in de omgeving van Gent en Brugge. Deze eerste graaf van Vlaanderen had overigens de dochter van de West-Frankische koning en latere keizer Karel de Kale ontvoerd en getrouwd. Het lukte de graven van Vlaanderen hun bezit geleidelijk naar het zuiden uit te breiden tot aan de Somme en naar het oosten tot aan de Schelde. De graven Boudewijn IV en V namen streken in Zeeland in bezit, burggraven vertegenwoordigden hen in Vlaamse heerlijkheden. De machthebbers legden wegen en kanalen aan, zij bevorderden de bouw van steden. Boudewijn II had bijvoorbeeld Ieper gesticht, dat zijn naam waarschijnlijk dankt aan het riviertje de Ieperlee of Ieper. Onder Boudewijn V ontstond Rijsel dat zijn naam ontleent aan de Latijnse aanduiding Ad insulam, ofra. À lisle (‘Lille’), mnl. Ter ijs(s)el met gediftongeerde [i].

Aan het einde van het eerste millennium vestigden lokale heersers hun macht ook in het noorden van Neder-Lotharingen maar de Duitse koning oefende hier wel zijn gezag uit. Daarbij kreeg hij steun van getrouwe bisschoppen in Luik, Utrecht en Kamerijk. Zo bestuurde de bisschop van Utrecht niet alleen streken in de huidige provincies Utrecht en Drenthe maar ook de stad Groningen. Pas toen het concordaat van Worms het de Duitse keizer in 1122 verbood om een bisschop met wereldlijke macht te bekleden, kwam een einde aan de Duitse inmenging in het bestuur van de Nederlanden. Ondanks politieke tegenstellingen en onderlinge strijd tussen de lokale heersers zou de verbondenheid van de afzonderlijke gebieden in de delta leiden tot het ontstaan van de ‘Zeventien Provinciën’. Overigens stond het precieze aantal landsheerlijkheden die in 1543 deel gingen uitmaken van de Habsburgse Nederlanden niet precies vast.

3.1.2.Van Oudwestgermaans naar Oudnederlands

Aan te nemen valt dat ‘de Germanen’ rond het begin van onze jaartelling vormen van het zogenoemde Gemeengermaans hebben gesproken. Deze term duidt de hypothetische fase van het Germaans aan die volgt op het Protogermaans van het laatste millennium v. Chr., vgl. 2.1.2.2. Historisch-etnografische onderzoekingen laten zien dat de bewoners van het gebied dat de Romeinen Germanië noemden niet één enkele bevolkingsgroep vormden, maar deel uitmaakten van verschillende ‘stammen’ of groepen, vgl. 2.1.1.2. Zulke gemeenschappen zullen in eigen, sterk gedifferentieerde (VBR 111) taalvariëteiten van het Gemeengermaans hebben gecommuniceerd. Deze kristalliseerden tijdens het eerste millennium n. Chr. uit tot Oudnoord-, Oudwest- en Oostgermaanse talen. Zo vond de genese van het Gotisch uit het Proto-Oostgermaans al ruim voor de 4de eeuw n. Chr. plaats, vgl. 2.1.2.2. Later, in de vroege middeleeuwen, ontstonden uit Protonoord- en Protowestgermaanse taalvariëteiten de eerste stadia van de moderne Germaanse talen, vgl. 3.1.2.1. Ook het van oorsprong Oudwestgermaanse Oudnederlands dateert uit de tweede helft van het eerste millennium.

3.1.2.1.De plaats van het Nederlands binnen de Germaanse talen

Toen in de vroege en volle middeleeuwen, na de kerstening van grote delen van Europa, het Latijn zich had gevestigd als dominante taal van de kerk, het onderwijs en het bestuur, dienden Germaanse taalvariëteiten hoofdzakelijk als mondeling communicatiemiddel voor de bevolking. Met de opkomst van schrijftradities in de volkstaal kondigde zich een geleidelijke standaardisering aan van Germaanse talen zoals van o.a. het Oudengels, het Oudhoogduits of het Oudnederlands. De cultivering ervan, die zich voor het Nederlands in de volle middeleeuwen steeds meer aftekende, bevorderde een toenemende normering. Daardoor verliepen taalvernieuwingen voortaan minder snel dan in de voorafgaande periode (vgl. VBR 111).

De vroegste stadia van de huidige Germaanse talen ontwikkelden zich tijdens het eerste millennium. Tot deze talen behoren, naar grootte uitgedrukt in het aantal moedertaalsprekers van nu: Engels (340 miljoen), Duits (100 miljoen), Nederlands (24 miljoen), Zweeds (9 miljoen), Afrikaans (6 miljoen), Deens (5,5 miljoen), Noors (Bokmål en Nynorsk 5 miljoen), Fries (720.000), IJslands (300.000) en Faeröers (66.000).

Uit de Oudwestgermaanse talen waren het Noordzeegermaans of Ingweoons, het Wezer-Rijngermaans of Istweoons en het Elbegermaans of Herminoons ontstaan. Terwijl het Oudengels, het Oudfries en het Oudsaksisch zich uit het Noordzeegermaans ontwikkelden, vertoont het Oudnederlands naast enkele Ingweoonse kenmerken Oudnederfrankische karakteristieken.

Schematisch kan men deze veronderstelde evoluties weergeven zoals in fig. 15. De verbanden tussen de verschillende groepen talen, afzonderlijke talen resp. taalvariëteiten zijn minder eenduidig dan de streepjes in het schema suggereren. Soms gaat het daarbij om de ontwikkeling van een bovenregionale cultuurtaal uit een voorloper. Zo vormt het gecultiveerde Nieuwnederlands een vervolg op de bestaande Middelnederlandse schrijftradities. Een andere keer verwijst een streepje in het schema naar substraat in een taalvariëteit. Dit geldt bijvoorbeeld voor Friese elementen in het Hollands. Het betreft frisismen in het Hollands zoals een nomenincorporatie van het type ik ben te opereren geweest (Van Bree 2012, 201). Bovendien kan een streepje duiden op doorwerking van een taalvariëteit resp. van regionale diffusie. Zo manifesteren zich Saksische kenmerken in noordoostelijke vormen van het Nederlands.

Zoals fig. 15 laat zien, hebben zowel Ingweoons als niet-Ingweoons Westgermaans de genese van het Nederlands bepaald.

Net als voor de andere Germaanse talen hebben veranderingen binnen het Gemeengermaans gevolgen gehad voor het Nederlands. Het gaat daarbij o.a. om de verplaatsing van de klemtoon naar de eerste syllabe in het eerste millennium v. Chr. Deze ging gepaard met diverse verjongingen zoals o.a. de Germaanse klankverschuiving en een vernieuwing van het vocaalsysteem, vgl. 2.3.

Bovendien zouden latere Westgermaanse ontwikkelingen hun weerslag in het Nederlands vinden. Het Westgermaans heeft talloze kenmerken met het Noord- en Oostgermaans gemeen (vgl. 2.3.). Daarnaast kent het Westgermaans een aantal afwijkende eigenschappen die ook het Nederlands kenmerken. Zo zou het Ingweoons bijdragen aan het karakter van het Nederlands.

¹ uitgestorven talen van o.a. Goten, Vandalen en Bourgondiërs, vgl. fig. 3 (2.1.2.2.); ² uit het Westnoords ontstonden Bokmål, Nynorsk, IJslands en Faeröers; ³ uit het Oostnoords ontstonden Deens en Zweeds; ⁴ i.e. Oudvlaams, Oudbrabants, Oudzeeuws, Oudhollands, Oudutrechts en oude noordoostelijke variëteiten

Fig. 15. Schematisch overzicht van latere stadia in het Germaans.

3.1.2.2.Consolidatie van Westgermaanse vernieuwingen in het Nederlands

In het Westgermaans ontstonden vermoedelijk in de 3de of 4de eeuw n. Chr. voor j, soms ook voor r, l, w en n, extra inlautende consonanten in midden- en eindlettergrepen. Zo kent bijvoorbeeld onl. ackar (‘akker’) een verdubbeling van de [k] voor [r] terwijl het Oostgermaanse Gotische akrs een enkele [k] heeft; deze vorm is overigens nog in plaatsnamen als Akersloot te vinden evenals in het Engelse acre. Het Oudfries laat net als het Oudnederlands de Westgermaanse consonantengeminatie zien, vgl. ofri. ekker; de overeenkomstige Oudhoogduitse vorm luidt ackar. Een voorbeeld van de verdubbeling van een inlautende [d] is terug te vinden in woorden als onl. biddon (‘god aanroepen’), vgl. got. bidjan. Hetzelfde verschijnsel vertoont o.a. het Oudfries, vgl. bidda (nfr. bidde) en het Oudengels, vgl. biddan.

Verder kon Gemeengermaans [ð] overgaan in Westgermaans [d], vgl. onl. in godes minna (‘in Gods liefde’, ONW got). Daarentegen kent het Oostgermaanse Gotisch [þ], vgl. guþ en het Noordgermaans Oudnoors [ð] zoals in guð i (dat.).

Voor het overige behielden Westgermaanse taalvariëteiten waaronder het Nederlands ten noorden van de Benrather linie grotendeels het oorspronkelijke consonantensysteem. Deze lijn, die de grens van de zogenoemde Hoogduitse klankverschuiving markeert, begint zuidelijk van Eupen en loopt via Aken, Düsseldorf en Benrath naar Frankfurt a/O (vgl. 2.3.). Zo bleef, anders dan in het Oudhoogduits, boven de maken/machen-isoglosse [k] behouden, vergelijk onl. buoke (‘groot document’), ofri. bōk en oe. bōc. Het Oudhoogduits kende daarentegen in bepaalde posities een ontwikkeling van [k] tot [kx] of [ch], vergelijk ohgd. buoh (‘letter’, ‘boek’). Voorts bleef de [t] bewaard, vgl. onl. tēn (‘tien’) ofri. tiān (nfri. tsien), oe. tēn. Daarentegen voltrok zich in het Oudhoogduits onder bepaalde condities de verandering [t] > [tz] zoals in zehan. Ook bleef de [p] in het Oudnederlands behouden, vergelijk thorpe (thorpe-falthio, ‘overal op een hoeve’, EWN), ofri. thorp of met ablaut therp, oe. þorp waar het Oudhoogduits [p] tot [pf], [ff] of [f] ontwikkelde: ohgd. dorf (‘dorp’, ‘landgoed’). Verder bleef de [d] bewaard zoals in onl. dohteron (dat. pl. ‘dochters’), ofri. dochter, oe. dōhtar, dōhter waar het Oudhoogduits onder bepaalde voorwaarden de vernieuwing [d] > [t] kende, zoals in tohter. Ten slotte bleef [th] in bepaalde posities behouden, vgl. onl. thankis (gen. sg., nnl. echter ‘dank’ met [d]), ofri. thonc, thanc (nfri. tank); oe. ðank, ðonc (eng. pl. thanks), terwijl de [þ] ([th]) in het Oudhoogduits tot [d] werd zoals in danc. Een klankontwikkeling [t] > [s] in alles is in het Nederlands, voor zover het niet de vorming van een genitief betreft, dan ook een zeldzaamheid.

Al in het Gemeengermaans moet er een afwisseling [ăĭ]/[ĭĕ] zijn geweest. De [ăĭ] kan in a-umlautcondities zijn opgetreden, de [ĭĕ] daarbuiten (VBR 262). De [ăĭ] wordt in het Nederlands gereflecteerd door [єi], geschreven <ei> en [ē], geschreven <e> of <ee>. Uit [ăĭ] is in de Westgermaanse en Oudnederlandse periode [ē] ontstaan voor [r], [χ], [w] en in auslaut, vgl. onl. sēr (‘zeer’ in de bet. ‘pijn’) en pgm. *sair, verder onl. euuon in an euuon (‘in eeuwigheid’, acc. pl.) en pgm. *aiwō (‘tijdperk’, ‘recht’, ‘gewoonte’) of onl. sēo (‘zee’) en pgm. *saiwi. Volgt [i] of [j] in de volgende syllabe dan ontwikkelde zich [єi], vgl. onl. heilig (‘gewijd’, ‘volmaakt’) en pgm. *hail-ig.

In het Westgermaans vormden zich zogenoemde spontane klinkers zoals een [e] bij liquidae als [r] en [l], vgl. onl. akker in Kum, wine min, ghie wir anne then akker (‘Kom, mijn geliefde, laten we naar de akker gaan’, ONW akkar), daarentegen got. akrs en ono. akr. Een dergelijke klinker bevat ook het eerste deel van het toponiem Uogheldic (‘Vogeldijk’, ONW fogal) met [e], daarentegen got. fugls en ono. fugl. Nieuwe klinkers verschenen bovendien bij nasalen als [m] en [n] zoals [i] in onl. regin, vgl. Regin uuilligin utsceithon saltu got erui thinin (‘Milde regen zul je uitstorten, God, over je erfdeel’, ONW regan); deze vocaal ontbrak daarentegen in got. rign en ono. regn, trouwens ook in oe. regn.

Voorts ontwikkelde zich in het Westgermaans bij de sterke werkwoorden een aparte vorm voor de 2e sg. ind. pret. Deze komt ook in het Oudnederlands voor, bijvoorbeeld in gāui (‘jij gaf’) met i, vgl. gaui thu erui forhtindon namo thinin (‘jij gaf het erfdeel aan hen die jouw naam vrezen’, ONW gevan) tegenover 3e sg. ind. pret. gaf.

De oorspronkelijke indeling van zwakke werkwoorden in vier klassen is voor het Oudnederlands niet meer van toepassing. De jan-, ô- en ên-verbuigingen hadden plaatsgemaakt voor een verbuiging die in de verleden tijd voor de dentale suffix (bijv. [d]) een klinker kende. Oorspronkelijk was dit bij de vroegere jan-werkwoorden meestal een i, vgl. got. neridon (‘zij redden’); hieraan herinnert het in het Oudnederlands bewaarde generida, vgl. generida sela mina fan mitton uuelpo Leono (‘hij verloste mijn ziel uit het midden van de leeuwenwelpen’, WPS 056, 05). Voorts is in het Oudnederlands nog de klasse der zwakke on-werkwoorden te herkennen door de -o-vormen in de verleden tijd, vgl. macodon in Stric macodon fuoti mina (‘Zij maakten een valstrik voor mijn voeten’, ONW makon).

Bovendien onderscheidt zich het Westgermaans van het overige Germaans door eigenaardigheden van de auslaut van zowel sterke masc. als van enkele fem. zelfstandige naamwoorden. In een aantal declinaties verdween de nominatiefuitgang. Het verlies van de oude uitgang laat bijvoorbeeld onl. dag zien, vergelijk pgm. *dagaz en het Noordgermaanse ono. dagr of het Oostgermaanse got. dags. Hetzelfde verschijnsel is in het Oudengels te vinden, vgl. oe. dæg (eng. day); de Oudfriese equivalenten luiden dī en dei (nfri. dei).

Een langdurig afslijtingsproces had trouwens maar weinig van de Oudgermaanse vormenrijkdom overgelaten. Oorspronkelijk markeerde de flexie zowel casus als numerus en genus van een substantief, de uitgang van een werkwoord leverde informatie over tempus, modus en genus. Het Gotisch getuigt hier nog van, zoals de Bijbelvertaling van Wulfila (vgl. 2.1.2.1.) laat zien. Zo maakt de uitgang van het got. habaidedeina (‘zij zouden gehad hebben’, ‘mochten zij hebben’) duidelijk dat het gaat om (i) de vorm van een werkwoord (ii) van de zwakke conjugatie (iii) van een bepaalde klasse en wel de derde van werkwoorden op -an; voorts bevat de uitgang informatie over (iv) tempus, (v) modus, (vi) getal en (vii) persoon. In het moderne Engels zou hier volgens de taalkundige Otto Jespersen alleen had volstaan dat vergeleken met het Gotisch een eenvoudige conjugatie kent. Voor de informatie over getal en persoon zou overigens het voornaamwoord they nodig zijn (vgl. Van Haeringen 1956, 23 e.v.). Geleidelijk maakte het Oudgermaanse systeem plaats voor dergelijke zelfstandige vormelementen, een striktere volgorde en soms ook een specifieke beklemtoning. Zoals eerder opgemerkt (vgl. 1.1.2., 1.2.1., 2.3.2.1.) kregen synthetische talen hierdoor een analytisch karakter.

Het flexieverlies werkte een stapsgewijs gelijk worden van de substantieven en de werkwoorden in de hand. Verder gingen dubbelvormen van adjectieven verloren. Bovendien verdwenen grotendeels de genusverschillen in het meervoud van pronomina, vgl. 3e pl. nom. onl. sie, sia (‘zij’, ‘ze’) met 3e sg. masc. onl. he, hie (‘hij’) en 3e sg. fem. onl. siu (‘zij, ‘ze’). Ten slotte ontstond een eenheidspluralis in de ind. van werkwoorden. De uit het Indogermaans stammende eind-dentaal in de 3e ind. pres. zoals deze nog in het Oudengelse habbad voorkomt, ging verloren; het Oudnederlands kende dan ook in het meervoud een eenheidsvorm, zoals in onl. hebban (‘hebben’), vgl. Hebban olla uogala nestas hagunnan (‘Hebben alle vogels nesten gebouwd’, vgl. 3.2.3.1.).

3.1.2.3.In het Nederlands bewaarde Ingweoonse kenmerken

Door migratie van Angelen, Saksen en Juten in de 5de en 6de eeuw breidden zich Ingweoonse taalvariëteiten verder uit langs de kusten van de Noordzee en Het Kanaal. Met name het Ingweoonse karakter van het Engels en het Fries getuigt van deze expansie. Verder vertonen taalvariëteiten als het Saksisch en het Nederfrankisch net als het Nederlands Ingweoonse kenmerken. Andere variëteiten van het continentale Westgermaans ondergingen deze invloed niet en kenden bovendien afwijkende ontwikkelingen. Zo ontstond in Helvetische en Beierse streken het Oudhoogduits dat de resultaten van de Hoogduitse klankverschuiving weerspiegelt (vgl. 2.3.). Deze verbreidde zich wel naar het noorden maar heeft de taalontwikkelingen in het noordwesten niet gestuurd.

In het Noordzeegermaans bleven germ. [ē] en [ō] bewaard zoals in oe. hēr (‘hier’), vgl. got. hēr. Overigens vond een diftongering van de zogenaamde /e₂/ tot [ia], [ie] waarschijnlijk in de 6de eeuw plaats; hiervan getuigt het onl. hiera resp. het ofri. hīr. Een voorbeeld van [ō] in het Oudnederlands is te vinden in bloion (‘bloeien’). De [o] bleef ook behouden in de onl. naam Balduino Blome (‘Bloem’) en in het nfri. blom. Voorts kent het Middelnederlands vormen als blomen (‘bloemen’). Daarnaast komt echter ook onl. bluom en mnl. bloeme voor.

Verder is de Ingweoonse ontronding van [ʌ] in zuidwestelijke kustdialecten te vinden. Zo werd in het Westvlaams de klinker in put meer naar voren in de mond gearticuleerd, vgl. de [ɪ] in wvla. pit.

Kenmerkend voor het Ingweoons is de monoftongering van germ. [ai] onder bepaalde voorwaarden, vergelijk onl. stēn in stēnbuk (‘steenbok’), ofri. stēn, vgl. 3.1.2.2. In het Oudhoogduits bleef daarentegen de diftong in bepaalde posities bewaard zoals in stein.

Voorts ontwikkelde zich in het Ingweoons [au] tot [ā], [ō] of [ea], vergelijk onl. dōf (‘doof’), ofri. dāf, oe. dēaf. Daarentegen behield het Oudhoogduits de diftong in bepaalde posities zoals in ohgd. toub. Verder gingen in het Ingweoons consonanten de klankwaarde van vocalen beïnvloeden. De [l] verdonkerde bijvoorbeeld de [ă] tot [ŏ] in owgm. verbindingen van het type ăl+dentaal zoals in Oldenzaal.

In een woorddeel dat oorspronkelijk uit een klinker (bijv. [i]), een neusklank (bijv. [n]) en een wrijfklank (bijv. [f]) bestond zoals in ohgd. finf en fimf (‘vijf’) of onl. vinf kon in het Ingweoons [m] of [n] verloren gaan. Deze nasaalsyncope ging gepaard met een verlenging van de voorafgaande klinker, de zogenoemde compensatierekking. Het resultaat van beide ontwikkelingen is te vinden in onl. uif (‘vijf’), vgl. Uif gemete (‘Vijfgemeten’), voorts in ofri. fīf (nfri. fiif) en oe. fif (eng. five). Van dezelfde ontwikkeling getuigt ook muiden zonder [n] voor de dentaal [d] in de naam van de westelijke kustplaats IJmuiden, daarentegen bleef [n] in het toponiem van het oostelijk gelegen Roermond bewaard.

Ten slotte komen in het Noordzeegermaanse gebied persoonlijke voornaamwoorden met [h] voor. Deze klank gaat waarschijnlijk terug op een aanwijzend partikel dat voor de stam werd geplaatst zoals o.a. in onl. he (‘hij’), him (‘hem’), hin (‘elkaar’), hiro (‘haar’, 3e sg. bez. vnw.) en hiron (‘hun’, bez. vnw. 3e pl.). Het Duits kent daarentegen voornaamwoorden als er, ihm en ihn.

Zowel handel en verkeer als contacten tussen de emigranten en de bewoners van hun geboortestreken versterkten aanvankelijk de positie van het Ingweoons in het noordwesten van het Germaanse taalgebied. De zeevaart droeg hier wezenlijk aan bij. Vermoedelijk domineerden al voor de 8ste eeuw de Friezen, die Ingweoonse taalvariëteiten spraken, de zeevaart in deze hoek van Europa. Het gebruik van een gemeenschappelijke munt, de sceat (‘schat’, VBR 132) geeft aan hoe intensief de contacten tussen de mensen in het noordwesten van het Germaanse gebied geweest zijn. Pas toen de macht en de culturele invloed van de Karolingen toenam (vgl. 3.1.1.2.), werd de verbreiding van Ingweoonse vormen van taal op het continent afgeremd. Jongere ingweonismen zijn in de Nederlanden dan ook alleen nog aan te treffen in taalvariëteiten langs de kust, dus aan de rand van het Frankische rijk.

3.1.2.4.Uitkristallisering van het vroegste Nederlands

Hoe heeft de genese van het Nederlands zich voltrokken? Binnen de taal en de taalcultuur van het deltagebied voltrok zich vanaf het midden van het eerste millennium een evolutie. Deze zou aan de lokale volkstaal een karakter verlenen dat van naburige taalvariëteiten afweek. Hierdoor kon een taal ontstaan die vanuit huidig perspectief als Nederlands is te betitelen.

Externe omstandigheden lijken een beslissende voorwaarde te hebben gevormd voor de consolidatie van het vroegste Nederlands. Het gaat daarbij om de kennelijke behoefte aan vertalingen in de lokale volkstaal. Geletterden waren in het laatste kwart van het eerste millennium klaarblijkelijk al in staat bronteksten in de eigen taal te vertalen, die zich daartoe blijkbaar al leende, vgl. 3.1.2.4.1.

Omringende Germaanse talen als het Engels, Fries en Duits zijn waarschijnlijk ontstaan uit de wisselwerking van sterk verwante taalvariëteiten die in hun systematiek op elkaar leken. Het Nederlands lijkt eerder voortgekomen te zijn uit een botsing van twee betrekkelijk sterk gedifferentieerde Germaanse talen (Buccini 1995, 60) in de kuststreken van het deltagebied, vgl. 3.1.2.4.2.

3.1.2.4.1.De betekenis van het vertalen naar het Oudnederlands

Dat geestelijken in het deltagebied teksten in een lokale taalvariëteit vertaalden, veronderstelt dat zij zich bewust waren van de eigenheid van hun taal. Deze bezat kennelijk een structuur die een geordende notatie van samenhangende teksten mogelijk maakte. Het vroege vertaalwerk duidt er voorts op dat er in de Lage Landen een cultuur aanwezig was om uitingen in de eigen volkstaal systematisch schriftelijk vast te leggen.

Teksten als de Utrechtse doopbelofte, de Wachtendonckse psalmen, de Egmondse Williram of de Middelfrankische Rijmbijbel getuigen ervan dat er in het deltagebied tijdens het laatste kwart van het eerste millennium inderdaad een cultuur was ontstaan om in lokale taalvormen te schrijven. De Egmondse Williram, ook wel Leidse Williram of Leidse Willeram genoemd, bevestigt bovendien dat men voor een beter begrip behoefte had aan een versie in de moedertaal als een tekst uit een afwijkende Germaanse, i.e. Hoogduitse, schrijfcultuur stamde.

De Williram bevat namelijk Oudnederlandse vertalingen van Oudhoogduitse glossen die de geestelijke Williram tussen 1059 en 1065 had vervaardigd. Deze prior van het Beierse klooster Ebersberg had zijn aantekeningen genoteerd naast zijn uit het Latijn vertaalde versie van het Hooglied en het corresponderende gedeelte uit de Vulgaat. De Egmondse Williram, die mogelijk een autograaf is, ontstond kort erna en geldt als een van de meest zelfstandige versies van Willirams werk. Dit kent verder juist een conservatieve overlevering. Het Hoogduits van de Beierse abt week blijkbaar zo sterk af van wat Hollandse monniken spraken dat zij het kennelijk nodig vonden om de Duitse glossen in hun eigen taal te vertalen. Overigens is er alle reden om aan te nemen dat zij zich in het leven van alledag in de lokale volkstaal onderhielden, vgl. 3.1.2.6.

De Egmondse Williram vormt op deze wijze een vroege indicatie voor een bewustzijn onder leden van de taalgemeenschap aan de kust van de Noordzee dat hun moedertaal, nu als Oudnederlands aan te duiden, aanzienlijk verschilde van de omringende talen. Dat de Egmondse geestelijken hun taal schriftelijk gingen gebruiken lijkt dit te onderstrepen. Daarbij valt te bedenken dat vroeger maar een fractie van de vele duizenden talen op de wereld een schrijftaal had; tegenwoordig is dat niet anders. Het in geschreven vorm weergeven van teksten in een lokale volkstaal met Oudnederlandse kenmerken is dan ook als uitzonderlijk te betitelen. Deze schrijfcultuur zou aan een geleidelijke cultivering van de vroegste stadia van het Nederlands wezenlijk bijdragen. Ook later, tot in de twintigste eeuw, stimuleerde en reguleerde de schrijftaal de ontwikkelingen van het Nederlands, vgl. 11.1.

3.1.2.4.2.Vernederlandsing van klanksystemen, morfologie en woordenschat

Intussen hadden zich in het oosten van de delta Saksen gevestigd; meer in het binnenland langs de kust en in het zuiden waren Franken gaan wonen. Zij spraken taalvariëteiten die afweken van het Germaans langs de kust waarin de oorspronkelijke bewoners communiceerden. Onderzoek van o.a. A.F. Buccini en J. Goossens ondersteunt de veronderstelling dat de vroegere bevolking van de delta in de Merovingische en Karolingische tijd de taal van de nieuwkomers geleidelijk overnam en wel volgens een impositie-model (vgl. Van Coetsem 1988). Dat betekent dat de nieuw verworven taal ook kenmerken van de moedertaal van de kustbewoners, zogenoemde ingweonismen, vertoonde. Met uitzondering van de Friezen zijn in het Midden, het Westen en het Zuidwesten opeenvolgende generaties op vormen van het Frankisch overgegaan. Waarschijnlijk hebben Frankische taalvariëteiten in hoger aanzien gestaan dan het oorspronkelijke Germaans van de kuststreken. Immers, hoe minder bevoorrecht de maatschappelijke positie van de sprekers was en hoe westelijker ze woonden des te meer lijken ze ingweonismen in hun taal te hebben bewaard. De confrontatie tussen twee in verschillende opzichten van elkaar afwijkende Germaanse talen als ‘het’ Noordzeegermaans oftewel Ingweoons en ‘het’ Frankisch zou tot gevolg hebben dat de bewoners van de Nederlanden op den duur een taal gingen hanteren met een eigen systematiek.

Zo bezat het Nederlands in wording niet alleen een Ingweoonse articulatiebasis maar kreeg het bovendien een op het Frankisch gefundeerd fonologisch systeem zoals het vervolg van deze paragraaf laat zien. Voorts kende de morfologie ervan naast enkele vormen uit de oorspronkelijke taal een gereduceerd Frankisch systeem. Bovendien omvatte de woordenschat van Oudnederlandse teksten naast Frankische ook Ingweoonse lexicale elementen. De ‘vernederlandsing’ (Goossens 2008, 91 e.v.) van de klanksystemen en de morfologie begon in het huidige Vlaanderen, Zeeland en Holland. Toen de kustbewoners het deltagebied gingen domineren, drong hun taal, die inmiddels een eigen systematiek bezat, in de omringende streken door. Deze expansie zette al tegen het eind van de vroege middeleeuwen in en verliep van west naar oost.

In de volgende alinea’s komen enkele details van dit complexe proces, het ontstaan en de verbreiding van als Nederlands op te vatten taal nader aan de orde. De beschrijving ervan sluit aan bij publicaties van o.a. A.F. Buccini, J. Goossens en C. van Bree; een aantal van de geciteerde voorbeelden stamt van deze onderzoekers. Pogingen tot reconstructie van de ontstaansgeschiedenis van het Nederlands berusten voor een deel op dialectgeografisch onderzoek. Deze aanpak is niet onproblematisch: dialecten vernieuwen zich immers, net als talen, voortdurend en vertekenen zo de kijk op het verleden. Als willekeurige illustratie hiervan kan onderzoek naar het voorkomen van de umlautloze vorm van droog dienen. Nieuwere publicaties wijzen uit dat droog recent de umgelautete vorm sterk heeft teruggedrongen en wel in een tijdsbestek van een halve eeuw (vgl. FAND II, 148 resp. RND); dit geldt met name voor de provincie Antwerpen en voor een deel van West-Vlaanderen. De nieuwste weergave van het voorkomen van de umlautloze vorm kan dan ook geen betrouwbaar beeld geven van de verspreiding van de umgelautete vorm in het verleden. Bij de reconstructie van historische ontwikkelingen van het Nederlands op grond van dialectgeografische gegevens is dan ook voorzichtigheid geboden, hoe overtuigend ze mogen lijken.

Dat de vroegste vormen van het Nederlands net zoals de overige Germaanse talen in de tweede helft van het eerste millennium een eigen systematiek begonnen te vertonen, is afgezien van de boven besproken externe variabelen, toe te schrijven aan enkele specifieke taalinterne ontwikkelingen. Van doorslaggevende betekenis voor de genese van het Nederlands is de vernederlandsing van de klanken geweest die vanuit het Westen inzette. Deze bracht een eigen structuur van het Nederlands met zich mee. Hoe heeft een Nederlands klanksysteem kunnen ontstaan? Welke betekenis hebben daarbij het al dan niet optreden van umlautwerking, spontane palatalisatie of analogievorming gehad?

De werking van de umlaut, die zich vanaf de 6de eeuw manifesteerde, veroorzaakte een verandering van een stamvocaal onder invloed van een umlautfactor in een volgende syllabe. Bij zo’n klankvernieuwing gaan ten gevolge van de umlautwerking stamvocaal en umlautfactor meer op elkaar lijken en krijgen bepaalde gemeenschappelijke kenmerken (VBR 378). Zo kon een gemeenschappelijke eigenschap als ‘palataal’ ontstaan, d.w.z. articulatie vóór met de tong tegen het harde verhemelte. De umlautfactor was een [i], [î], [iu] of een [j] die oorspronkelijk in combinatorische variatie tot [i] stond. Deze veroorzaakte een klankverandering als hij in de eerste of soms tweede syllabe voorkwam die volgde op de beklemtoonde klinker welke de umlaut onderging.

In de Germaanse talen had een klankverandering door umlaut in verschillende mate effect op de taalsystematiek. De umlautwerking had bijvoorbeeld in het Duits door het ontstaan van nieuwe fonemen en morfemen meer gevolgen voor de grammaticale categorieën dan in het Nederlands. Zo kende de 2e en 3e pers. ind. van *faran (‘varen’) een umlautfactor, vgl. *faris en *farit die in het Duits leidde tot een umlautalternantie als du fährst en er fährt naast ich fahre. Veralgemenend valt te constateren dat in het gebied van de Noord- en Westgermaanse talen de umlautwerking van noord naar zuid in kwantiteit daalt maar in functionaliteit stijgt. In zuidwestelijke richting is daarentegen sprake van een vermindering van zowel kwantiteit als functionaliteit. Dit taalimmanente verschijnsel zou de vernederlandsing van de klanken en de morfologie in de taalvariëteiten van het deltagebied bepalen.

Onderzoek van o.a. C. van Bree, J. Goossens, M. Gysseling, K. Heeroma, J. Taeldeman, C. Vereecken, P.V. Verstegen of A. Weijnen laat een gevarieerd beeld zien van het voorkomen van umlautwerking in het deltagebied. Wel geldt voor alle Nederlandse dialecten en voor het bovenregionaal Nederlands dat hierin de zogenoemde primaire umlaut is opgetreden. Deze betreft de umlaut van korte a, voor zover die niet door bepaalde consonantengroepen of door een lettergreep tussen de a en de umlautfactor verhinderd werd (vgl. Goossens 1981, 22). Zo kon zich [ĕ] uit owgm. [ă] vormen, vgl. pgm. *hafjan en onl. heuon (‘heffen’, ohgd. heffen, evenzo ofri. hebba en oe. heffan). Het gaat hierbij om de umlaut die al in de Oudhoogduitse periode schriftelijk is weergegeven. Dat deze klankverandering in het zuiden van het Germaanse taalgebied inderdaad functioneel was, blijkt uit de umlautwerking in het Oudhoogduits. Hierin ontstonden morfeemtypen met umlaut in de stam in verbinding met de oude uitgangen zoals in ohgd. gesti (‘gasten’), vgl. pgm. *gasti. Als gevolg van het wegvallen van umlautvarianten vormden zich in het Duits nieuwe paradigmata die in dezelfde grammaticale categorie flexie met en zonder umlaut naast elkaar kennen.

De door primaire umlaut ontstane [ĕ] viel samen met de bestaande [ĕ] en onderscheidde zich in de schrijfwijze hiervan in de regel niet. Zo is in de oudste Nederlandse bronnen de al aanwezige [ĕ] zoals in onl. uelli (‘vel’, vgl. pgm. *fella) schriftelijk niet anders overgeleverd dan de klank die zich door umlautwerking ontwikkelde zoals in onl. fenne (‘veen’, pgm. *fanja) of onl. feni vgl. het toponiem Sutpheni (‘Zutphen’ met de betekenis ‘zuid veen’). De werking van primaire umlaut [ă] > [ĕ] verklaart overigens dat het Nederlands meer woorden met e en minder met a in geaccentueerde lettergrepen bezit.

Voorts vonden door secundaire umlaut diverse klankvernieuwingen plaats die grafisch pas zichtbaar worden in de Middelhoogduitse periode. Voor umlaut vatbaar waren: (i) de korte klinker [ă] indien voor de umlautfactor een cluster [cht-] of een tweede syllabe voorkwam; (ii) de korte klinker [ŭ]; (iii) de korte klinker [ĕ] die door primaire umlaut uit [ă] was ontstaan; (iv) de lange klinker [â]; (v) de lange klinker [ô]; (vi) de lange klinker [û]; (vii) de diftong [ao]; (viii) in enkele gevallen de korte wgm. klinkers [ĕ] en [ŏ]. Welke betekenis had de secundaire umlaut voor de taalsystematiek?

In het zuiden van het Germaanse taalgebied hadden klankveranderingen door secundaire umlaut ingrijpende gevolgen voor de taalsystematiek, dus met name ook voor de ontwikkeling van het Duits. Zo ontstonden in het late Oudhoogduits morfeemtypen met umlaut in de stam en gereduceerde uitgangen zoals in hiute (‘huiden’). Opnieuw vielen umlautvarianten weg waardoor zich ook in het Middelhoogduits in dezelfde grammaticale categorie flexie met en zonder umlaut vormde. Umlaut blijkt dan ook steeds van beslissende betekenis te zijn voor de ontwikkelingsgang van het Duits. Zo stelt S. Sonderegger vast: Der Umlaut gehört zu den tragenden Konstanten der deutschen Sprachgeschichte seit mehr als tausend Jahren (‘Sinds meer dan duizend jaar hoort de umlaut tot de elementaire, constante factoren die de Duitse taalgeschiedenis bepalen’, Sonderegger 1979, 317). De umlautwerking heeft in het Duits niet alleen het klanksysteem maar ook het systeem van de vormen en van de woordvorming fundamenteel gewijzigd.

Anders ligt dit voor de wording van het Nederlands in het deltagebied waar zowel kwantiteit als functionaliteit van umlautwerking geringer waren. Alleen in het oosten van het deltagebied bleef na de samenval van primair umgelautete [ă] met [ĕ] de werking van umlautfactoren aanhouden (Goossens 1981, 23 e.v.). Zo werden hier klinkers of tweeklanken verder gepalataliseerd en ontstonden na het verdoffen van de umlautfactor nieuwe fonemen.

Al in 1939 heeft K. Heeroma aangetoond dat de lange Westgermaanse vocalen en de diftongen in het Oosten van de delta wel door umlaut zijn vernieuwd, in het Westen niet. Hij licht die toe aan de hand van de ‘standaardisoglossen’ die de grenzen markeren van het al dan niet optreden van umlaut in verkopen, ganzen, voeten, geloven en zoeken:

Afb. 6. Umlautgrenzen van verkopen, ganzen, voeten, geloven en zoeken van oost naar west volgens Heeroma 1939, 202.

Van oost naar west ziet men hier achtereenvolgens de umlautsgrenzen van de woorden verkopen (inf.), ganzen (plur.), voeten (plur.), geloven (inf.) en zoeken (inf.). Hoe dichter men van het Westen uit de oostgrens van ons land nadert, hoe talrijker de umlautsverschijnselen worden. Het is op het eerste gezicht dus duidelijk dat de uitstralingshaard van de umlaut in het Oosten gezocht moet worden. In het uiterste Westen, dus in Holland, Zeeland en Vlaanderen, ontbreekt de umlaut van de lange vokalen geheel.

Zo is de [ȏ] dus in het Westen onveranderd gebleven en wel in het gebied ten westen van een lijn die in de omgeving van Geraardsbergen, zuidwestelijk van Brussel begint en tot de voormalige Zuiderzee ten noorden van Hilversum loopt (Goossens 2008, 64). Van de oorspronkelijke [ȏ] getuigt een naam als Moordrecht, in dit toponiem weergegeven met <oo>. In vroegere Nederlandse teksten wordt deze ggm. [ō] overigens steeds als <oe> teruggevonden. Aan te nemen valt dat de [ȏ] zoals in zoeken, pgm. *sōkjan, lang in het kustgebied voorkwam, ook al is <uo> in het Middelnederlands, wellicht door oostelijke teksten tot ver in het Westen overgeleverd (VBR 328). Het gebied ten oosten van boven genoemde lijn heeft umlaut, vgl. de grens van groen, afb. 7, lijn 1.

Afb. 7. Optreden van umlaut en spontane palatalisaties volgens Goossens 2008, 64.

De grens van de umlaut van owgm. [â] verloopt iets westelijker parallel aan die van [ȏ], vgl. de lijn van kaas, afb. 7, lijn 2. Het klankwetmatige resultaat van de umlautwerking van [â] was een ongeronde, enigszins gesloten palataal. Overigens is de grens ten zuiden van Utrecht voor deze klank moeilijk te trekken doordat het umlautgebied er wordt afgelost door een Zeeuws en gedeeltelijk Zuidhollands areaal met spontane palatalisatie van de [â]. Zo komt hier dezelfde palatale, ee-achtige vocaal in kaas mét umlautfactor (vgl. ohgd. chāsi) en in schaap (pgm. *skēpa) zónder umlautfactor voor (Goossens 2008, 65). Niet van belang voor de grens van de umlaut is de palatalisatie van de [â] in Noord-Holland, aangezien dit een spontane verandering betreft die bovendien regressief is. Evenmin heeft een morfologische umlaut van [â] met beperkte verspreiding in het oosten van Overijssel en Limburg betekenis voor genoemde grens. Deze klank heeft als geronde voorklinker dezelfde openingsgraad als de niet umgelautete [â] (ibid. 65).

Voorts vond door umlautwerking een monoftongering van germ. [au] tot scherplange [ȏ] plaats en wel voor [h] of een dentaal zoals in dood, vgl. pgm. *dauda. In andere posities bleef de diftong bewaard, vergelijk boum. Ten westen van Limburg treedt de umlaut van scherplange [ȏ] minder ver in westelijke richting op dan die van de bovengenoemde [â] en [ȏ]. Zo loopt de umlautgrens van [au] in het geval van droog van de Dender tot aan de voormalige Zuiderzee ten noorden van Amersfoort, vgl. afb. 7, lijn 3.

Ook de owgm. [ȗ] heeft maar in een deel van de delta umlaut ondergaan en wel noordelijk en oostelijk van de lijn 4, afb. 7. In Friesland, Groningen en in het oosten van het huidige Nederland komt dan ook een umgelautete [ȗ] voor met palataal vocalisme zoals in kruus tegen velair vocalisme zoals in hoes (‘huis’, ibid. 67 e.v.). Te bedenken valt dat ten westen van lijn 4 spontane palatalisatie heeft plaatsgevonden zodat ook hier een zelfde klank kon ontstaan, zoals in huus, gediftongeerd huis. Waarschijnlijk is deze spontane palatalisatie over de isoglossenbundel van [ȏ], [â] en [au] heen geschoven waardoor lijn 4 oostelijk hiervan verloopt.

Zoals in 3.1.2.2. bleek, kon [ai] voor een umlautfactor staan waardoor de twee realisaties ervan, [єi] en [ē], in het noordoosten van het deltagebied gehandhaafd bleven. In het zuidwesten werd steeds de gefonemiseerde [ae] gerealiseerd. De veralgemening van de umlautloze vorm beperkte zich bij de [ăĭ] tot West- en Frans-Vlaanderen, vgl. kleene, pgm. *klainja (‘klein’, vgl. Goossens 2008, 68 e.v.). Uit ggm. [eu] konden [iu] of [eo] ontstaan. Ook deze beide klanken bleven door het al dan niet optreden van een umlautfactor in het noorden en oosten van de delta bewaard. De veralgemening van de umlautloze vorm beslaat daarentegen het hele Vlaamse gebied, een groot deel van Brabant en West-Limburg. Daar deze vernieuwingen al in de Gemeengermaanse periode plaatsvonden, kunnen ze hier verder buiten beschouwing blijven.

Ten oosten van de umlautgrenzen van [ȏ] en [â] is voor [ŭ] een klankwetmatige verdeling van velair niét en palataal wél umgelautet vocalisme vast te stellen, vgl. vol en vullen pgm. *fulljan. Ten westen van deze grenzen lijken vernieuwingen van de [ŭ] zich willekeurig te hebben voltrokken (ibid. 73 e.v.). Zo heeft wulf (‘wolf’) wel palataal vocalisme ook al ontbreekt een historische umlautfactor, vgl. pgm. *wulfa. Daarentegen vertoont een woord als slotel (‘sleutel’) geen umlaut ondanks de historische umlautfactor, vgl. pgm. *slutila. Voorts zijn er woorden in het Westen aan te treffen die zich wel klankwetmatig ontwikkelden zoals meulen met umlaut vgl. laat lat. molina en boven, gevormd uit pgm. *bi en *ōven (‘boven’) zonder umlaut. Bovendien komt soms ontronde umlaut voor in woorden met umlautfactor zoals in brig (‘brug’), pgm. *brugjō.

De geciteerde voorbeelden bevestigen dat in het deltagebied de fonemisering van de primaire umlaut optrad door samenval van de umgelaute [ă] met owgm. [ĕ]. Deze primaire umlaut, die zich eerder verbreidde dan de secundaire, deed zich voor in alle Nederlandse dialecten en in de bovenregionale taal. Voorts is gebleken dat een fonemisering van de secundaire umlaut later alleen in oostelijke streken plaats heeft gevonden. Deze kon tot stand komen door samenval van de umlautfactoren met een reeks klinkers en diftongen die leidde tot het ontstaan van een nieuwe reeks klanken. Anders dan in het Oosten van de delta trad in Vlaanderen, Zeeland en Holland geen secundaire gefonemiseerde umlaut op van de owgm. diftongen en lange vocalen. Dit is waarschijnlijk te verklaren door de wijze waarop de bewoners van westelijke streken de taal van de nieuwkomers hebben overgenomen.

Aan te nemen valt namelijk dat in de Ingweoonse taalvariëteiten van de kustbewoners het umlautproces verder was voortgeschreden dan in het Frankisch dat zij gingen overnemen. Hiervan getuigen bijvoorbeeld woorden als pit (‘put’) of rik (‘rug’) die gelden als relicten in het Ingweoons van een extreme palatalisatie (ibid. 81); deze had zich door ontronding en apocope van de vocaal uit de umlautfactor ontwikkeld. Terwijl in de taal van de bewoners van westelijke gebieden de fase van een fonologisch proces voor de umlaut was afgesloten, verkeerden de secundaire umlauten in het Frankisch nog in een allofonische fase. Bij het overnemen van de taal van de nieuwkomers verwaarloosde de oorspronkelijke bevolking zulke uitspraakvarianten die immers geen betekenisverschil opleverden en evenmin een grammaticale functie bezaten. Door zo de umlautfactor te negeren, blokkeerden de sprekers in het Westen het umlautproces in de door hen overgenomen taal zoals uit de voorafgaande alinea’s is gebleken.

Voorts ontwikkelden zich in het Westen clusters als -ald/t en -old/t tot oud/t door samenval van [a] en [o] en vocalisering van de [l]. Deze vernieuwing verbreidde zich eveneens over het hele gebied in oostelijke richting. Zo komen woorden als oud en goud voor tot in het zuiden van Limburg en in streken tot aan de IJssel. In taalvariëteiten die verder in het Oosten voorkomen, bleven old en gold echter bewaard. Verder trad in het Westen een klankverandering van wgm. [eo] en [ê] in [ie] op, vgl. lief, pgm. *leuba- en diep pgm. *deupa-. Eveneens vond hier een verandering plaats van wgm. [ȏ] in [oe], vgl. boek pgm. *bōk- en voet pgm. *fōt-. Deze vernieuwingen zijn vervolgens in het hele taalgebied vast te stellen, alleen in enkele oostelijke dialecten bleven vormen als leef of book behouden, soms ook met diftong.

De samenval van de wgm. [â] met de gerekte korte [a] in open lettergrepen verbreidde zich eveneens in oostelijke richting. Alleen in enkele streken in Holland en in sommige gebieden in het oosten zette deze vernieuwing niet door en is daar bijvoorbeeld de [â] in slapen meer gesloten dan de [ā] in haten. Overigens nemen Groningse taalvariëteiten uit het Westen stammende klankvernieuwingen soms wel over, dit dan weer in tegenstelling tot het zuidelijker, conservatieve Nedersaksisch. Het omgekeerde komt echter eveneens voor. Zo zijn in dit opzicht Noord-Zuid tegenstellingen vast te stellen. Voorts vertonen woordparen als haar en schaar of boek en (ik) zoek een tegenstelling tussen de in het Westen ontstane taalvariëteiten en de dialecten in het Oosten: ten oosten van de genoemde umlaut- en palatalisatiebundel komen afwijkende klinkers voor, vgl. de klinkers in haar en scheer respectievelijk in boek en (ik) zuuk. Zulke woordparen zijn voorbeelden van in het Oosten voorkomende reeksen.