Vandaag begin ik echt

Je uitstelgedrag de baas

Karen Visser

AUP

Ontwerp omslag : XPair

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6298 968 9

e-ISBN 978 90 4854 235 2 (ePub)

NUR 740 | 807

Uitgeverij AUP is een imprint van Amsterdam University Press.

© K. Visser / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2019

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Amsterdam University Press.

Voor Casper en Tijnel, mijn favoriete uitstellers

Inhoud

Voorwoord

Leeswijzer

1. Iedereen is een uitsteller

‘Ik ben gegaan voor een zesje’

2. Uitstelgedrag en je brein

‘Mensen weten echt wel wat effectief gedrag is’

3. Het effect van uitstelgedrag

‘Wat moet ik daar nou mee, met “tijd over”?’

4. De stadia van uitstelgedrag

‘Als je eerlijk bent als partner, doe je het zelf ook’

‘Je moet het ritme erin houden’

5. De eigenschappen van de uitsteller

‘Financiën is alleen maar emotie’

‘We gebruiken nooit het wijzend vingertje’

6. Uitdagingen anno nu voor uitstellers

‘Ik geloof hem gewoon niet meer’

7. Soorten uitstelgedrag en hun triggers

‘Leg de lat een kilometer lager, dan lukt het wel’

8. Soorten uitstellers en hun profiel

‘Ik was zelf die Excuustruus’

9. Door slimmer werken minder uitstellen

‘Als ik het spannend vind, laat ik de taak liggen’

10. Andere gewoontes en ander gedrag

‘De standaardopmerking is “Maandag begin ik”’

‘Begin maar gewoon, zeg ik ze dan’

11. Van lezen naar doen

Literatuurlijst

Voorwoord

‘Een boek schrijven over uitstelgedrag? Goed idee, maar gaat een uitsteller dat ook echt lezen, of stelt hij dat óók uit?’

Deze reactie kreeg ik meermaals toen ik in mijn omgeving vertelde dat ik Vandaag begin ik echt ging schrijven. En het is een terechte: een echte uitsteller is een kei in het ontwijken van complexe informatie – laat staan als die niet in korte tijd te consumeren valt en misschien ook wel heel confronterend is.

Dus hoe schrijf je een boek over uitstelgedrag voor de doelgroep uitstellers? Met deze uitdaging ging ik begin 2018 aan de slag. Met een strakke planning, want het uitstellen van de deadline van dit boek zou het toppunt van ironie zijn.

Het resultaat ligt voor je: een mix van wetenschappelijke, persoonlijke, feitelijke en anekdotische informatie over het fenomeen uitstelgedrag, waarbij mijn streven is geweest duidelijke oplossingen te geven om uitstelgedrag beheersbaar te krijgen. Veel voorbeelden zijn gericht op de werkende mens, maar ook de privéuitdagingen komen ruimschoots aan bod.

Met dit boek wil ik uitstellers laten weten dat er mogelijkheden zijn om uitstelgedrag beheersbaar te krijgen. Ook al is helemaal uitbannen meestal niet realistisch; het is wel mogelijk om uitstelgedrag minder frequent of minder sterk te aanwezig te laten zijn.

Daarbij was praktische toepasbaarheid voor de lezer de sleutel: wat kun je anders doen? Hoe pak je dat aan en hoe zorg je ervoor dat je het ook kunt volhouden?

Om te voorkomen dat de lengte van mijn boek een excuus wordt om het niet te lezen, heb ik er voor gekozen om elk hoofdstuk te laten eindigen met een samenvatting van de belangrijkste punten: wat is nu echt belangrijk?

Wie interesse heeft in uitstelgedrag, maar minder geniet van het verwerken van geschreven informatie, kan ook terecht op de website www.vandaagbeginikecht.com voor videomateriaal over het onderwerp.

Karen Visser-Conradi

Reeuwijk, oktober 2018

Leeswijzer

Met deze leeswijzer vind je snel de weg in dit boek en kom je terecht bij de informatie die jij zoekt.

Vandaag begin ik echt behandelt een aantal facetten:

1. De achtergrond van uitstelgedrag. Hoe werkt het en welke rol speelt je brein hierbij? Wat zijn de effecten van uitstelgedrag en welke stadia doorloop je bij het uitstellen? Spreekt dit je aan, lees dan de hoofdstukken 1 tot en met 4.

2. Het profiel van de uitsteller. Welke eigenschappen werken uitstelgedrag in de hand en welke helpen juist om het tegen te gaan? Hoe reageert een uitsteller op de diverse uitdagingen en triggers die er zijn? Wat zijn de sterke punten en valkuilen van de diverse profielen? Heeft dit je interesse, lees dan de hoofdstukken 5 tot en met 8.

3. Door slimmer werken ga je minder uitstellen. Hoe dat werkt en op welke manier jij het zelf in de praktijk kunt brengen, lees je in hoofdstuk 9.

4. Andere gewoontes en ander gedrag ontwikkelen. Daarmee ga je nog een laagje dieper in op je uitstelgedrag: door andere keuzes te maken en nieuw gedrag te laten inslijpen, verandert er veel. Meer hierover in hoofdstuk 10.

5. Van lezen naar doen. Dat is de titel én de focus van het laatste hoofdstuk. In combinatie met het Actieplan achter in het boek kun je het geleerde omzetten naar concrete acties. In vrijwel alle hoofdstukken vind je ook oefeningen om alvast na te denken over je eigen situatie.

In de meeste hoofdstukken vind je kaders genaamd ‘Kijken naar jezelf’. Daarmee doe je precies dat: jezelf een spiegel voorhouden. Ze zijn om door te lezen, maar vooral ook om iets mee te doen. Je antwoorden zijn bruikbare informatie voor het actieplan dat ook op de website staat.

De oefeningen die horen bij deze kaders vind je op de website www.vandaagbeginikecht.com, door de QR-codes bij een kader te scannen.

Wil je een ander resultaat krijgen, dan heb je ook een andere aanpak nodig. Je gedrag gaan veranderen lukt immers het beste wanneer je duidelijk uitspreekt wat je wilt veranderen en hoe je dat wilt gaan doen. Daarvoor is het noodzakelijk dat je bereid bent om naar jezelf te kijken. Welk gedrag zit mij in de weg? Met welk gedrag zit ik een ander in de weg?

Om het beantwoorden van de vragen makkelijker te maken, kun je gebruik maken van het Actieplan dat bij dit boek hoort. Doel van het Actieplan is om je handvatten te geven waarmee je morgen al concreet aan de slag kunt gaan. Je kunt het actieplan meerdere malen gebruiken en bijwerken, steeds voor een nieuw onderwerp of nieuwe taak.

1. Iedereen is een uitsteller

Uitstelgedrag; je kunt er niet omheen

Misschien heb je dit boek al tien keer opgepakt, erin gebladerd en het weer weggelegd. Of heb je dit boek cadeau gekregen van iemand die zei: ‘Echt iets voor jou! Jij bent toch zo’n uitsteller?’ Alsof je dat zelf nog niet wist…

Eén troost: er is geen mens zonder uitstelgedrag. Iedereen stelt wel eens taken uit. Het is van alle tijden en komt ook in alle leeftijdscategorieën en culturen voor. Of je een ‘echte’ uitsteller bent, is een subjectief oordeel. Het betekent in elk geval dat deze eigenschap zo regelmatig voorkomt in je gedragspatroon, dat het veel aspecten van je leven beïnvloedt.

Maar liefst één op de vijf volwassenen noemt zichzelf een uitsteller {5}. Opvallend genoeg is het ook voor mensen die zichzelf dat label geven, toch lastig om te zien wat ze doen. Ze onderschatten systematisch in hoeverre ze nu, vandaag, bij deze specifieke taak aan het uitstellen zijn. {21}

Uitstelgedrag maakt je leven niet makkelijker. Sterker nog: het maakt eenvoudige dingen moeilijk, en moeilijke dingen moeilijker, zoals de Amerikaanse hoogleraar Mason Cooley het al treffend omschreef.

Omdat het onderdeel is van je gedrag, is het niet eenvoudig om er iets aan te doen. De achtergrond van uitstelgedrag is een heel persoonlijke mix van cognitieve, emotionele en motivatiefactoren. {23} Eenvoudig gezegd: iedereen doet het, maar niet altijd op dezelfde manier, in dezelfde mate of om dezelfde redenen.

Doel van dit boek is om je inzicht te geven in hoe uitstelgedrag ontstaat, hoe het je leven beïnvloedt – in positieve en negatieve zin – en hoe je het onder controle kunt krijgen.

Wat uitstelgedrag werkelijk is

Er zijn verschillende definities van het concept uitstelgedrag. Voor dit boek ben ik uitgegaan van de omschrijving zoals die op Wikipedia te vinden is:

Uitstelgedrag is het vrijwillig uitstellen van taken die men eigenlijk wil of moet doen en waarbij men weet dat het uitstel waarschijnlijk niet goed is en tot moeilijkheden of extra stress zal leiden.

(nl.wikipedia.org/wiki/Uitstelgedrag)

Als je die negatieve consequenties ziet, waarom zou je dan in hemelsnaam gaan uitstellen? Dat komt door de twee belangrijke functies die uitstelgedrag voor de uitsteller heeft: het vermijden van negatieve emoties en het beschermen van je ego.

Bij negatieve emoties moet je denken aan faalangst, perfectionisme, succesangst, verveling of pijn. Bij het beschermen van je ego is het doel je gevoel van eigenwaarde op peil te houden, kritiek te vermijden en afwijzing te voorkomen.

Deze twee functies van uitstelgedrag kunnen we ‘werken vanuit angst’ noemen. Als je werkt vanuit angst word je heel creatief in het zoeken naar een manier om een taak te vermijden. In hoofdstuk 5,‘De eigenschappen van de uitsteller’, vind je daarover meer informatie.

Uitstelgedrag is van alle tijden

Er is een mooi formeel Latijns woord voor uitgestelgedrag: procrastinatie. Dat is een combinatie van ‘pro’ (beweging vooruit) en ‘crastinus’ (behorend tot morgen). De Egyptenaren hadden al maar liefst twee werkwoorden voor uitstellen: wdf, wat zoveel betekent als ‘iets uitstellen, iets in een langzaam tempo doen’ en het negatievere wsf: ‘lui zijn, verwaarlozen’. {30}

Uitstellen is altijd een optie geweest, in welk tijdperk je ook leefde. Naarmate er in een samenleving meer ruimte kwam voor niet-noodzakelijke activiteiten, zoals spel of kunst, kwamen er wel steeds meer mogelijkheden om een taak te ontwijken. Maar ook zonder Facebook was een middeleeuwer prima in staat een taak voor zich uit te schuiven: hij ging gewoon iets anders doen dan wat er eigenlijk van hem werd verwacht, of dan wat hij van zichzelf verwachtte.

De drempel om iets anders te gaan doen dan je eigenlijk van plan was, is wel veel lager geworden in onze moderne digitale wereld. Afleiding is immers overal en altijd. Er komen voortdurend prikkels op je af die je aandacht trekken en die je verleiden om ergens naar te kijken, te luisteren of iets te gaan doen. Je hoeft jezelf niet als uitsteller te beschouwen om dat een uitdaging te vinden.

Hoewel het dus geen modern fenomeen is, is de studie van uitstelgedrag dat wel. De afgelopen decennia is het onderwerp vanuit vele invalshoeken onderzocht. Dat varieert van het onderzoeken van doelgroepen (welk type mens laat het meeste uitstelgedrag zien?) tot het onderzoeken van de biologische kenmerken van uitstelgedrag (is het erfelijk?) en verschillende vormen van het fenomeen (is het actief en doelbewust uitstellen van een taak net zo fout als het passieve ‘het overkomt me’-uitstellen?). Vooral studenten en hun SOG (StudieOntwijkend Gedrag) zijn grondig bestudeerd, om er achter te komen welke factoren een rol spelen.

Verder de diepte in: de student als uitsteller

Uitstelgedrag in relatie tot studeren is minutieus in kaart gebracht door vele onderzoekers. Daardoor weten we welke typen studenten een hogere kans hebben om uitsteller te zijn, en dat karaktereigenschappen en persoonlijkheid aanwijzingen kunnen geven. Dat geeft een indicatie of – en hoeveel – uitstelgedrag iemand laat zien. Zo is aangetoond dat mannelijke studenten vaker uitstellen dan vrouwelijke studenten; bovendien heeft hun uitstelgedrag een andere achtergrond.

Bij de mannelijke uitstellers zit het vaker in hun negatieve kijk op de opdracht en hun gebrek aan een eigen motivatie van binnenuit (‘Ik wil dit zelf’). Hun motivatie ligt vaak buiten henzelf; ze komen pas in beweging omdat het moet van een externe partij, niet omdat ze het zelf willen.

Bij de vrouwelijke uitstellers onder studenten zijn met name perfectionisme en faalangst redenen waarom ze uitstellen. {10}

Zelfs dieren stellen uit

Dieren maken keuzes op basis van hun instinct en de prikkels in hun omgeving; ze maken geen rationele afwegingen zoals mensen dat doen. Uit onderzoek en proeven met dieren weten we dat de meeste diersoorten activiteiten kunnen uitstellen. Maar omdat er forse verschillen zijn tussen de breinen van de mens en van dieren is het lastig om te bepalen of ze beseffen dat ze uitstelgedrag laten zien.

Een opvallende proef is die met duiven, die de keuze kregen uit twee werkschema’s met elk een vergelijkbare beloning aan het einde. Ze bleken de voorkeur te geven aan het lange schema waarin veel pauzes zaten en de beloning dicht op de inspanning volgde. Dat bleek voor hen aantrekkelijker dan het kortere werkschema, waarin ze minder hard hoefden te werken, maar slechts korte pauzes kregen en de beloning iets langer op zich liet wachten. {28}

De nuance in uitstelgedrag

De redenen waarom iemand uitstelgedrag heeft ontwikkeld, zijn vaak complex en niet altijd weg te nemen. Het elimineren uit je leven is meestal moeilijk realiseerbaar, maar het beheersbaar maken van je uitstelgedrag is wel realistisch en ook nuttig. Hierdoor kun je je uitstelgedrag gericht inzetten op momenten dat het je voordeel brengt en kun je de negatieve effecten ervan beperken.

Dat gericht inzetten noemen we ook wel actief uitstelgedrag: het bewust niet gaan beginnen met een taak, tot een zelf gekozen moment waarop de adrenaline je in beweging brengt. In dit geval is het uitstelgedrag iemands eigen keuze en niet het gevolg van een slechte planning of een gebrekkige werkorganisatie. Als dat wel het geval is, noemen we het passief uitstelgedrag. Ben je zo’n passieve uitsteller, dan heb je het gevoel dat de situatie je ‘overkomt’ en dat er weinig of geen eigen controle (meer) mogelijk is.

Het algemene beeld van uitstelgedrag is dat het een eigenschap is om uit je leven te bannen. Uitstelgedrag brengt je niets, behalve negatieve zaken zoals frustratie, stress, conflicten – met anderen of met jezelf – en slechte resultaten.

Daarmee kijken we wat mij betreft te eenzijdig en te negatief naar uitstelgedrag. Het brengt je meer dan negatieve zaken; uitstelgedrag kan wel degelijk ook voordelen hebben.

Hoogleraar Frank Portnoy pleit in zijn boek Wait: the Useful Art of Procrastination voor het uitstellen van knopen doorhakken, bij voorkeur tot het allerlaatste moment. Door het snelle tempo van ons moderne leven hebben we de neiging om snel te reageren en snel te besluiten, soms zonder goed na te denken over de consequenties ervan, is zijn visie. {28}

Of het langer nadenken over een besluit een betere keuze is, is een persoonlijke afweging die je moet maken op basis van de situatie. Alleen jij hebt zicht op wat echt belangrijk is, op wat jou zou schaden of juist zou helpen. Dit is een voorbeeld hoe uitstelgedrag je ook voordelen kan bieden, in elk geval op de korte termijn.

De voordelen die uitstelgedrag je biedt, zijn:

1. Uitstellen reduceert stress. De stress die samenhangt bij presteren en bij iets gaan doen, elimineer je in elk geval tijdelijk door je uitstelgedrag. Je ‘hoeft’ even niet, want je stelt een actie of besluit uit tot een nader te bepalen punt in de toekomst. Dat zorgt voor – kunstmatige – rust.

2. Uitstellen geeft een kick. Veel mensen werken graag onder druk. Ze laten werk liggen tot kort voor een deadline, om vervolgens met een enorme energie aan de slag te gaan. Dat zien we terug bij actief uitstelgedrag.

3. Uitstellen noodzaakt tot efficiency. Als je nog maar weinig tijd hebt, word je vanzelf kritischer over waar je prioriteiten liggen. Je gaat doelgerichter te werk, omdat er geen tijd meer is om dingen uit te proberen of lang te twijfelen.

4. Uitstellen zorgt voor incubatietijd. Er zijn genoeg plannen, taken, concepten en ideeën die er beter op worden als je er een nachtje over slaapt en nog geen conclusies trekt. Door uit te stellen, geef je jezelf die suddertijd.

In hoeverre je af wil van je uitstelgedrag, hangt af van de negatieve impact die het heeft op je leven. Die kan veel groter zijn dan de voordelen die hierboven worden genoemd.

Daarbij komt dat de wereld niet zwart-wit is, maar duizend tinten grijs: er zijn veel nuances tussen ‘iets doen’ en ‘iets niet doen’. Je kunt bijvoorbeeld een deel van de taak doen, of de volgende stap voorbereiden.

Probeer in elk geval bewuste keuzes te maken tussen iets nu doen en iets uitstellen, in plaats van te blijven hangen in een automatisch gedragspatroon dat jou belemmert.

Kijken naar jezelf: hoe werkt dat bij mij?

Wat is voor jou het belangrijkste voordeel om tóch uit te stellen?

Op www.vandaagbeginikecht.com/01-01-voordeel vind je een oefening om daar verder over na te denken.

Om een lang verhaal kort te maken

Uitstelgedrag is het vrijwillig uitstellen van taken, ook al leidt dit tot moeilijkheden of stress. Eén op de vijf volwassenen ziet zichzelf als uitsteller, al verschilt de uitingsvorm en gradatie.

Uitstelgedrag is van alle tijden, maar door de sterk toegenomen hoeveelheid prikkels is het tegenwoordig veel lastiger het hoofd te bieden. Zelfs dieren stellen uit.

Toch is het niet alleen maar een negatieve eigenschap; mits goed ingezet, kan het ook voordelen bieden, zoals een extra kick en de stimulans om efficiënt te werk te gaan.

‘Ik ben gegaan voor een zesje’

Laura is journaliste en heeft naar eigen zeggen een leven lang ervaring met uitstelgedrag. Ze weet zelf precies wanneer het de kop op steekt: bij dingen die ze spannend vindt. Doordat ze getrouwd is met een supergedisciplineerde man, ziet ze goed waar de verschillen zitten.

‘Ik zie een verband tussen mijn uitstelgedrag en faalangst en perfectionisme. Zo heb ik drie jaar over mijn scriptie gedaan; ik vond het heel spannend om zomaar een stelling neer te zetten en die te verdedigen. Dat is toch een stukje van mezelf. Ik heb het uitgesteld en uitgesteld en ben gegaan voor een zesje.’

Laura is, na een omweg, teruggekeerd naar haar oude beroep – de journalistiek. Ze denkt dat juist dit vak met duidelijke deadlines waarop je een concreet product moet opleveren, haar goed ligt. Dat doet ze liever dan een abstractere baan waarin ze bijvoorbeeld strategisch advies moet geven. ‘Ik vind het fijn als iemand een deadline geeft, maar ik kan nog steeds veel te laat met een opdracht beginnen. Ik haal de deadline wel, maar er is een kans dat het eindresultaat niet zo mooi wordt als het twee weken ervoor in mijn hoofd was.’

Wat er gebeurt • Als ze aan het uitstellen is, weet ze dat ze gaat kiezen voor taken die veel makkelijker zijn, maar minder belangrijk dan wat er moet gebeuren. Ze kan een hele dag vullen met allemaal randzaken, zoals de administratie doen, afspraken regelen of klusjes afvinken. ‘Ik stel uit omdat ik de deadline niet voel als die ver weg is. Komt hij dichterbij, dan word ik wel wat meer gestrest en dat merk je aan me. Maar ondertussen reageer ik wel enthousiast op opdrachten en vragen van anderen, die me afleiden van de taak die ik uitstel.’

Hoe prettig ze haar beroep ook vindt; uitstelgedrag zit Laura nog steeds in de weg. ‘Ik vind het niet zo’n prettige eigenschap van mijzelf. Mijn man is iemand die zaterdag om zes uur opstaat en om tien uur klaar is met zijn lijstje. Dat bewonder ik, maar ik zie er niets in zo vroeg op te staan; ik geniet van het uitslapen. Natuurlijk heb ik ook lijstjes, maar ze geven mij geen stress en de zijne geven hem dat wel.’

Wat helpt • Laura maakt lijstjes van dingen die ze binnenkort wil doen, waarbij ze de moeilijke taken bovenaan zet. ‘Daar omheen schrijf ik dan dingen om mezelf te motiveren, zoals bijvoorbeeld de tekst ‘Zure appel!’ als ik vind dat ik daar echt doorheen moet bijten.’

Uitstelgedrag blijft Laura’s belangstelling houden; met name tips om er mee om te gaan, of informatie over gewoontevorming. ‘Ik heb er boeken over gekocht en zelfs een cursus ‘Omgaan met uitstelgedrag’ gedaan. Het hielp een beetje, of tijdelijk, maar nam het niet weg.’

Toch ziet ze ook voordelen aan haar uitstelgedrag. ‘Ik houd graag alle opties open. Als je wacht, gebeuren er ook mooie dingen. Mijn man kan bijvoorbeeld veel te lang doorgaan met het repareren van zijn fiets; in zijn hoofd moet dat per se af. Ik denk dan: dat komt wel, misschien bedenk je morgen een oplossing.’

2. Uitstelgedrag en je brein

Je brein is je belangrijkste gereedschap

Wil je begrijpen hoe uitstelgedrag werkt, dan is het handig dat je ook iets snapt van de werking van je brein. In dit hoofdstuk zien we dat er andere eisen werden gesteld aan je brein in de prehistorie dan in de eenentwintigste eeuw. Ook kijken we naar de erfelijkheid van uitstelgedrag en hoe de evolutie een rol speelt.

Baby’s van nu worden geboren met dezelfde hersenen als die van een baby uit de prehistorie. Toch is de wereld waarin baby’s nu opgroeien radicaal anders: veel meer prikkels, andere uitdagingen en een stortvloed aan informatie. Dat stelt andere eisen aan het brein.

Leefde je in de prehistorie, dan werd je geregeerd door je impulsen. Je belangrijkste zorg was wat er nu gebeurde, wat er nu op je af kwam. Je zorgde voor onderdak, voor eten en vooral voor veiligheid. De groei van het menselijk brein viel samen met de ontwikkeling van vaardigheden om te overleven, zoals jagen, vlees bereiden en voedsel koken. Door voedsel te koken namen mensen niet alleen meer voedingsstoffen op, maar hadden we ook meer tijd om onze hersenen te gebruiken. Deze manier van leven leerde je dat het slim was om je voor te bereiden op de volgende winter. Dat vergde veel planning en het vermogen om vooruit te kijken. {35} {58}

De gemeenschap waarin de prehistorische baby leefde, kende een hele duidelijke taakverdeling en relatief weinig nieuwigheden. Sterker nog: ‘nieuw’ betekende ‘onvoorspelbaar, riskant, gevaarlijk’. Als je goed moet uitkijken of een besje eetbaar of giftig is, is dat een hele praktische houding.

In onze moderne tijd kijken we een stuk positiever naar dingen die nieuw en onbekend zijn. Het zijn uitdagingen waarop we kunnen inspelen, waarvan we leren en waarmee onszelf ontwikkelen. Toch is een groot deel van de manier waarop je brein werkt nog steeds ingesteld op die oude context.

Wat je brein betreft telt namelijk vooral het hier en nu en kun je dingen die je angst of pijn bezorgen nog steeds het beste vermijden. Dat contrast – leven in de eenentwintigste eeuw met een brein dat beter past bij een ouder tijdperk – ligt aan de basis van uitstelgedrag. Dat zien we aan hoe de onderdelen van je hersenen samenwerken.

Van oud naar nieuw

Het basaalste deel van je hersenen is het reptielenbrein. Dat houdt zich bezig met primaire dingen als overleven, veiligheid, vechten of vluchten. Het is niet rationeel van aard en kan heel snel reageren op prikkels van buitenaf; het draait op instinct.

Het lymbisch systeem is, wat evolutie betreft, een nieuwer deel van je hersenen. Het is betrokken bij functies die al wat complexer van aard zijn, zoals het ervaren van emoties, het vermijden van pijn en het opzoeken van plezier. Ook het vormen van herinneringen gebeurt door het lymbisch systeem.

Het derde deel van het menselijk brein is de prefrontale cortex; het nieuwste deel van je hersenen. Het zorgt voor complexe gedachtenprocessen, dingen plannen, dromen, logica, vooruitkijken, de finesses van sociaal contact… Je zet je prefrontale cortex in als je wikt en weegt, of argumenten beoordeelt.

Deze prefrontale cortex stelt je in staat om keuzes te maken die verder gaan dan reflexen en impulsen. Een functie die in onze moderne tijd heel handig is, maar je wel veel energie kan kosten, zeker in een omgeving die zorgt voor veel prikkels en daarmee voortdurend om keuzes vraagt.

Geen tijd voor beleefdheden

Belangrijk om te weten is dat oud vóór nieuw gaat, als er een prikkel op je afkomt uit je omgeving. Dat betekent dat bij gevaar, of onverwachte gebeurtenissen, het oudere deel van je hersenen de nieuwere gedeeltes de baas is.