18 klassiekers om het heden te begrijpen

Samengesteld door Jaap Tielbeke

AUP

Ontwerp omslag: Moker Ontwerp

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6298 972 6

e-ISBN 978 90 4854 242 0 (pdf)

e-ISBN 978 90 4854 243 7 (ePub)

NUR 617

Uitgeverij AUP is een imprint van Amsterdam University Press.

© De auteurs / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2018

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Inhoud

Inleiding

door Jaap Tielbeke

1. Victor Hugo, De klokkenluider van de Notre-Dame (1831)

door Christophe Van Gerrewey

2. Herman Melville, The Confidence-Man (1857)

door Jan Postma

3. Fjodor Dostojevski, Aantekeningen uit het ondergrondse (1864)

door Xandra Schutte

4. Joseph Conrad, The Secret Agent (1907)

door Rutger van der Hoeven

5. H.P. Lovecraft, The Call of Cthulhu (1926)

door Thijs Lijster

6. Virginia Woolf, A Room of One’s Own (1929)

door Jan Postma

7. Sigmund Freud, Het onbehagen in de cultuur (1930)

door Joost de Vries

8. George Orwell, Down and Out in Paris and London (1933)

door Coen van de Ven

9. Sinclair Lewis, It Can’t Happen Here (1935)

door Casper Thomas

10. Johan Huizinga, Homo ludens (1938)

door Roos van der Lint

11. Sebastian Haffner, Het verhaal van een Duitser 1914-1933 (1939/2000)

door Margreet Fogteloo

12. Frantz Fanon, Peau noire, masques blancs (1952)

door Stephan Sanders

13. Kurt Vonnegut, Player Piano (1952)

door Jaap Tielbeke

14. James Baldwin, The Fire Next Time (1963)

door Stephan Sanders

15. Roland Barthes, De taal der geliefden (1977)

door Marja Pruis

16. Margaret Atwood, The Handmaid’s Tale (1985)

door Joost de Vries

17. Joan Didion, Sentimental Journeys (1991)

door Xandra Schutte

18. Helen Garner, The First Stone (1995)

door Marja Pruis

Inleiding

door Jaap Tielbeke

Wat is de beste manier om de boze burger, de ongrijpbare figuur die het publieke debat de laatste tijd zo domineert, te doorgronden? Je kunt antwoorden zoeken in rapporten van het Sociaal en Cultureel Planbureau, stembusuitslagen en enquêtes analyseren om erachter te komen wat hem drijft (laten we wel wezen: mannen zijn het kwaadst). Je kunt een microfoon onder zijn neus duwen of hem uitnodigen voor een talkshow om hem ongefilterd zijn zegje te laten doen. Je kunt een trits academici interviewen over de vraag waarom ‘woede’ het sleutelbegrip is van onze tijd. Of je kunt Aantekeningen uit het ondergrondse lezen, de roman die Fjodor Dostojevski schreef in het tsaristische Rusland van 1864. Eerste zinnen: ‘Ik ben een zieke man… Ik ben een boze man. Een onsympathieke man.’

Misschien klinkt het wat geforceerd, Dostojevski van stal halen om het ongenoegen dat nu onder de oppervlakte borrelt te verklaren. Alsof het een vraag op een schoolexamen is: ‘Wat kunnen we nu nog van dit boek leren?’ Het eerlijke antwoord is: een hele hoop. Want je hoeft geen platte moraal van het verhaal op te lepelen om te zien dat de roman opvallend relevante inzichten biedt. Dostojevski onthult hier niet zomaar tijdloze waarheden over de condition humaine, hij schrijft zinnen die op maat gesneden lijken voor onze tijd. Een tijd waarin gekrenkte verschoppelingen er plezier in scheppen om te choqueren. Citaat: ‘Als ik me ga wreken, dan doe ik dat hoogstens uit woede.’

We doen het bovendien aan de lopende band: boeken van weleer openslaan om onze eigen tijd beter te begrijpen. We deden het nadat Edward Snowden een harde schijf vol interne documenten van de National Security Agency had meegesmokkeld, waardoor de hele wereld kon zien hoe de geheime diensten opereren. Plots leek George Orwells 1984 het meest profetische boek ooit geschreven. Al duurde het niet lang voordat wijsneuzige commentatoren kwamen aanzetten met alternatieve titels die nóg krachtigere metaforen zouden bieden voor de surveillance-samenleving: had Kafka in Het proces niet feilloos beschreven hoe onnadenkende bureaucraten vanuit de beste bedoelingen een totalitair systeem kunnen optuigen? Of leek onze tijd eigenlijk meer op Brave New World van Aldous Huxley, waarin plezier een effectiever repressiemiddel is dan pijn?

Ook na de verkiezing van Donald Trump liepen we en masse onze boekenkasten langs, op zoek naar antwoorden. Opeens stond The Plot against America van Philip Roth weer volop in de schijnwerpers. Het boek kwam uit in 2004, speelt zich af in 1940, maar je hebt geen overdreven levendige fantasie nodig om parallellen te ontwaren tussen de hoofdpersoon van Roth’s alternative history, de nazi-sympathiserende president Charles Lindbergh, en de man die nu in real life aan de macht is. Beiden varen een isolationistische koers, vertonen antidemocratische trekjes en zijn niet wars van een vleugje xenofobie. Al vertelde Roth in een e-mailwisseling met The New Yorker dat zijn boek niet bedoeld was als een waarschuwing, maar eerder als een literair onderzoek naar een autoritair Amerika: ‘Het is gemakkelijker om het ingebeelde presidentschap van Charles Lindbergh te begrijpen dan het daadwerkelijke presidentschap van Donald Trump.’

Nu de werkelijkheid soms vreemder lijkt dan fictie is het een geruststellende gedachte dat we terecht kunnen bij boeken uit het verleden. Niet alleen als escapisme, vooral ook voor duiding. Vandaar dat we als redactie van De Groene Amsterdammer, na drie eerdere edities over, respectievelijk, boeken die ons denken veranderden, onze blik kantelden en ons boos maakten, nu een bundel hebben samengesteld met achttien essays over ‘klassiekers om het heden te begrijpen’. Een boek krijgt het predicaat ‘klassieker’ doorgaans wanneer het de tand des tijds weet te doorstaan, omdat het universele thema’s behandelt. Maar met de boeken die in deze bundel aan bod komen is nog iets anders aan de hand: ze lijken een speciale zeggingskracht te hebben voor de wereld waarin we nú leven. Ze bieden een welkom oriëntatiepunt, een handvat om grip te krijgen op het huidige, soms zo verwarrende, tijdsgewricht.

Niet dat het per se boeken waren die hun tijd ver vooruit waren toen ze verschenen. Zo stond de literaire waarde van Margret Atwoods A Handmaid’s Tale buiten kijf toen het in 1985 uitkwam, en had Joseph Conrad zijn sporen al lang en breed verdiend toen hij The Secret Agent publiceerde. Het is eerder zo dat de loop der dingen ze onvoorzien een nieuwe urgentie verschaft – waarbij de vraag natuurlijk blijft of dat komt doordat de schrijver zo’n visionair was, of doordat we er terugblikkend allerlei hedendaagse perikelen op projecteren. Eigenlijk doet dat er weinig toe: het is hoe dan ook een mooie gelegenheid (of: een fijn excuus) om zowel onbeminde parels als onvolprezen meesterwerken opnieuw onder de aandacht te brengen.

Het maken van een selectie zorgde voor levendige vergaderingen in het souterrain van ons redactiepand. We moesten niet alleen bepalen wat we graag wilden (her)lezen, maar vooral ook welke onderwerpen typerend zijn voor deze tijd. Wat zijn de nieuwe fenomenen, waar we door middel van oude boeken beter zicht op willen krijgen? En welke schrijvers bieden verrassende perspectieven? Het is niet vreemd dat de naam van Donald Trump in maar liefst negen hoofdstukken minstens één keer opduikt. De man is zowel symptoom als symbool van onze tijd. Maar in plaats van nog eens op de proppen te komen met The Plot against America kozen we voor een roman die volgens Philip Roth, beter nog dan hijzelf, de aantrekkingskracht van de trumpiaanse politicus wist te vangen: The Confidence-Man van Herman Melville.

Zo’n karakterschets zegt alleen nog niets over de onderliggende krachten die zijn verkiezing mogelijk maakten. Was het dezelfde onvrede die zorgde voor de Brexit en de populistische golf die Europa even dreigde te overspoelen? Die irrationele onderbuikgevoelens, waar niet alleen Dostojevki maar ook Sigmund Freud zo treffend over schreef. Of het racisme dat uit die onderbuik opborrelt en de laatste tijd in alle naaktheid aan de oppervlakte lijkt te komen. Het is geen toeval dat I Am Not Your Negro, de vorig jaar verschenen documentaire over James Baldwin, juist nu zo’n indruk maakt. In een Amerika waar neonazi’s in de straten paraderen, is het begrijpelijk dat Black Lives Matter-activisten bij Baldwin te rade gaan voor inspiratie. In The Fire Next Time toont hij zich tegelijkertijd radicaal en hoopvol. Baldwin was iemand die besefte dat witte en zwarte Amerikanen samen verder moeten, elkaar nodig hebben om een natie te bouwen – een verbinder, zouden we nu zeggen, maar geen naïeve verzoener.

Een ander thema waar we niet omheen konden, is de nieuwe generatie feministen die in verzet komt tegen de giftige mannelijkheid. De vrouwen die het niet langer pikken en naar buiten komen met hun verhalen over seksuele intimidatie (of erger) en zo de #MeToo-revolutie ontketenden. Niet voor niets riep Time Magazine deze silence breakers uit tot ‘persoon van het jaar 2017’. Je zou haast vergeten dat de strijd tegen het patriarchaat al decennialang wordt gevoerd, zij het met andere strategieën en middelen. Waar oudere feministen vooral hun seksuele autonomie bevochten, het recht om niet als een lustobject behandeld te worden, deinzen hun jongere erfgenamen er niet voor terug om hun seksualiteit in te zetten. Dat levert soms scheve blikken op, zo toonde de Australische schrijver Helen Garner in The First Stone: Some Questions of Sex and Power. In haar boek uit 1995 klinkt eenzelfde verontwaardiging door als bij de vrouwen die zich nu hardop afvragen of MeToo niet is doorgeslagen.

Een paar titels in deze bundel hebben een uitdrukkelijk dystopische toon, alsof ze zijn geschreven om te waarschuwen voor een toekomst die de werkelijkheid inmiddels gevaarlijk dicht benadert. It Can’t Happen Here van Sinclair Lewis is zo’n boek. Het herinnert ons aan de fragiliteit van de liberale democratie en de gevaren van een hersenloze leider, wat ongetwijfeld de reden was dat het na de Trump-zege binnen de kortste keren was uitverkocht. Player Piano van Kurt Vonnegut leest haast als een parodie op het Silicon Valley van de 21ste eeuw: een plek waar een bevoorrechte tech-elite de dienst uitmaakt, terwijl een overbodige klasse, wier banen zijn verdwenen door de automatisering, koest wordt gehouden met bezigheidstherapie. Vonnegut schreef het in 1952, een kwart eeuw voordat Steve Jobs Apple zou oprichten.

Maar het merendeel van de boeken die we bespreken bevat helemaal geen alarmerende beschrijvingen van een fictieve toekomst. Vaker zijn het auteurs die ons een spiegel voorhouden middels een scherpzinnige beschouwing van hun eigen tijd. Twintig jaar voordat hij zijn beroemde dystopie schreef, begaf George Orwell zich, ‘als een Günter Walraff avant la lettre’, onder de minderbedeelden in de straten van Parijs en Londen. Hij tekende op hoe ze leefden in de groezelige schaduwzijde van de grote stad en steeds verder wegzakten in een negatieve spiraal. Het zou verplichte lectuur moeten zijn voor iedere PvdA-politicus. In The Secret Agent (1907) ontleedde Joseph Conrad de psyche van een anarchist die, opgejut door complottheorieën, een politieke agenda kracht bijzet met bommen. Wat volgens Conrad zelf was bedoeld als ‘a simple tale’ werd na de aanslag op het World Trade Center ineens gelezen als de aankondiging van het terroristische tijdperk.

Ja, deze klassiekers bevatten stuk voor stuk inzichten om deze tijd beter te begrijpen, maar het zou ze tekortdoen om ze enkel te zien als een gids voor het heden. Ze bieden evengoed een fijne vlucht uit het vaak zo oververhitte debat. Baldwin lezen is niet alleen somberen over de verziekte ‘rassenverhoudingen’, het is bovenal genieten van zijn magistrale pen. En ook zonder de Brexit of populisten in het achterhoofd is het een plezier om Dostojevski te herlezen. Al begrijp je na deze achttien essays waarom deze dode denkers en schrijvers niet zomaar hun eigen tijd ontstijgen, maar ook nog eens een vruchtbaar nieuw licht werpen op de actualiteit.

Victor Hugo, De klokkenluider van de Notre-Dame (1831)

De grootste gebeurtenis in de geschiedenis

Victor Hugo zag de uitvinding van de boekdrukkunst als de moeder van alle revoluties. De ware gevolgen van de introductie van de vrije pers deden zich pas gelden in 1789 in Frankrijk.

door Christophe Van Gerrewey

Over Quasimodo, de gebochelde held van zijn roman De klokkenluider van de Notre-Dame, schrijft Victor Hugo: ‘Het leek wel een in stukken gebroken reus, die verkeerd weer in elkaar was gezet.’ Hetzelfde geldt voor dit boek, dat Hugo voltooide in 1831, nauwelijks 28 jaar oud. Het is een monsterlijke historische roman: omvangrijk, ongeloofwaardig, met het vijftiende-eeuwse Parijs als overkokend decor, met onmenselijk schematische personages (zoals de zigeunerin Esmeralda, waar elke man verliefd op wordt), krankzinnige plotontwikkelingen, theoretische terzijdes en onhandige auteursinterventies. Als Hugo gedachten wil weergeven, verontschuldigt hij zich door te benadrukken dat het personage een ‘echte toneelschrijver’ is, van nature geneigd tot innerlijke monologen. Bij een zoveelste spectaculaire wending, noteert hij: ‘De omwenteling, hoe aanlokkelijk ook, was inderdaad schokkend.’ En om er geen misverstand over te laten bestaan introduceert hij de aartsdiaken van de kathedraal als volgt: ‘En werkelijk, Claude Frollo was geen gewoon iemand.’

Voor een stuk vallen deze kwesties Hugo moeilijk te verwijten; het zou nog een kwart eeuw duren vooraleer Flaubert met Madame Bovary het moderne realisme in de Franse literatuur perfectioneerde. Rond die tijd werkte Hugo echter al aan Les Misérables, zijn andere grote roman, en een boek dat Notre-Dame de Paris – zoals de originele titel luidt – overtreft op het vlak van pathetiek, melodrama en gothic grandeur. Het was succesvol in het Europa van die tijd – in een recente studie noemt David Bellos het met niet weinig overdrijving ‘the novel of the century’, waar Hugo trouwens een gigantisch voorschot voor verwierf, ook omdat er voor voltooiing al vertalingen op stapel stonden.

Als er één schrijver het musicalgenre heeft aangekondigd, dan is het Hugo, en het is niet toevallig dat de musicalversie van Les Misérables al twintig jaar de wereld rond reist, en in 2012 werd verfilmd. Van Notre-Dame de Paris werd in 1996 een Disney-film gemaakt, waarin ook heel wat wordt gezongen, en waarin zoals te verwachten een aantal wijzigingen is aangebracht ten opzichte van de brontekst. De mensen zijn vriendelijker, de religieuze thema’s zijn grotendeels verdwenen, en op het eind mogen enkele personages in leven blijven, zoals Esmeralda en Quasimodo, die door de maatschappij wordt aanvaard, en zich niet langer in de Notre-Dame moet verschuilen.

Van de elf delen waaruit Hugo’s roman is opgebouwd, is het vijfde volledig afwezig in de Disney-film, terwijl de zwart-wit filmversie uit 1939 ermee opent. Het gaat om een passage die de auteur in 1832 aan de tweede druk heeft toegevoegd, zonder invloed op de plotontwikkeling, en als een zoveelste uitwas op het al niet erg harmonieuze lichaam van zijn roman. En toch vormen deze fascinerende bladzijden de kern van De klokkenluider van de Notre-Dame, of de belangrijkste reden om het boek vandaag te lezen. Frollo, de aartsdiaken van de kathedraal, is kerkelijk rechter en zowel pleegvader als bewaker van Quasimodo. Op een avond ontvangt hij bezoek ‘in zijn eenzame cel in het klooster van de Notre-Dame’. Voor de deur staat de lijfarts van koning Lodewijk XI, vergezeld van een vreemde, half vermomde man – pas als het bezoek vertrokken is, zal Frollo beseffen dat niemand minder dan de koning om raad is komen vragen. De echte reden voor deze gebeurtenis ligt bij de schrijver: Hugo laat Frollo op haast nietzscheaanse wijze tegen zijn bezoekers delireren over recente ontwikkelingen en gebeurtenissen in de vijftiende eeuw, zoals de uitvinding en de verspreiding van de boekdrukkunst. De koning is verbaasd, een beetje geërgerd, maar ook geïntrigeerd. ‘Hemel!’ roept hij uit, ‘wat zijn dat toch, die boeken van u?’ Frollo wijst door het raam naar ‘de machtige kerk van Notre-Dame die met haar twee torens, haar stenen vleugels en haar monsterlijke rug als een zwart silhouet afstak tegen de sterrenhemel’.

En dan volgt deze beslissende en beroemde passage: ‘Een tijdlang keek de aartsdiaken zwijgend naar het gigantische bouwwerk; toen strekte hij met een zucht zijn rechterhand uit naar het gedrukte boek dat open op tafel lag, zijn linkerhand naar de Notre-Dame en zei, terwijl zijn droeve blik van het boek naar de kerk ging: “Helaas! Dit zal dat doden.”’ De lijfarts fluistert meteen tegen de koning: ‘Hij is gek’, en Lodewijk XI beaamt: ‘Dat geloof ik ook.’ Het bezoek vertrekt, en op het eerste hoofdstuk van het vijfde boek van Notre-Dame de Paris volgt een tweede, met als Latijnse titel Ceci tuera cela – dit zal dat doden. Het bestaat uit een essay van bijna twintig bladzijden waarin Hugo de woorden van Frollo probeert te verklaren. ‘Onze lezers’, zo begint hij aandoenlijk, ‘zullen het ons wel vergeven dat wij even stilstaan bij de vraag welk idee er zou kunnen schuilen achter die mysterieuze woorden van de aartsdiaken: Dit zal dat doden. Het boek zal het bouwwerk doden.

Dat idee is nochtans relatief eenvoudig: tot de vijftiende eeuw was architectuur de voornaamste uitdrukkingsvorm van een door religie gedomineerde maatschappij. De katholieke kerk als instituut kon gelovigen toespreken, beïnvloeden en ook onderdrukken dankzij de monumentale bouwkunst, die traag en duurzaam de macht zichtbaar maakte. De uitvinding van de boekdrukkunst heeft het, aan het eind van de vijftiende eeuw, mogelijk gemaakt om moderne en kritische ideeën sneller en breder te verspreiden. Dat is het wat de loop der dingen en de geschiedenis is gaan bepalen: waarden en overtuigingen worden op papier kenbaar gemaakt, en vervolgens hebben ze verstrekkende politieke en persoonlijke gevolgen. ‘De uitvinding van de boekdrukkunst’, aldus Hugo, ‘is de grootste gebeurtenis in de geschiedenis. Het is de moeder van alle revoluties.’

Natuurlijk speelt voor de Franse schrijver het heden daarin een even belangrijke rol. Met De klokkenluider van de Notre-Dame heeft Hugo een historische roman over de vijftiende eeuw geschreven, waarmee hij de wortels wou blootleggen van gebeurtenissen die zich eind achttiende en begin negentiende eeuw voltrokken. Met andere woorden: de ware gevolgen van de introductie van de vrije pers – door Frollo visionair voorspeld in de vijftiende eeuw – deden zich pas gelden in 1789 in Frankrijk, toen niet toevallig de Bastille en allerlei andere gebouwen en sculpturen bestormd werden door revolutionairen met verlichte inzichten en democratische eisen. Vandaar dat Frollo zo zwartgallig besefte dat de moderniteit en de laïcisering voor de deur stonden, en dat de dagen van zijn dominante klasse geteld waren.

Natuurlijk is het in de eeuwen daarna niet zo zwart-wit verlopen. Als romanpersonages ernstig over hun uitspraken zouden nadenken, dan zouden wij als lezers de wereld minder goed begrijpen. Het haast lachwekkend schematische oordeel van de aartsdiaken – het is gedaan met gebouwen, voortaan tellen enkel nog teksten op papier – wordt ook door Hugo gerelativeerd: ‘Wij moeten het door de architectuur geschreven boek steeds opnieuw bewonderen en doorbladeren’, zo benadrukt hij. Maar toch is het ontegensprekelijk zo dat de ‘vrije pers’ het in principe mogelijk heeft gemaakt dat om het even wie het woord kan nemen om haar of zijn ideeën te verkondigen, zonder dat kerk of staat daar toestemming voor moet verlenen.

‘Iedere geest is een metselaar’, zegt Hugo met dan toch nog een bouwkundige metafoor. ‘Ook de nederigste vult een gat of draagt zijn steen bij.’ Zonder boekdrukkunst geen democratie.

Een boek over de vijftiende eeuw, geschreven in de negentiende eeuw, herlezen in de 21ste? Het wordt in dat geval moeilijk om Hugo’s essayistische uitweidingen niet te lezen als aankondiging van iets anders. Hoewel het in de eerste helft van de negentiende eeuw toch nog bijna een volle dag duurde om een boek of een krant van pakweg Parijs naar Amsterdam te brengen, is Hugo lyrisch over de mogelijkheden van het tijdperk waarin hij leeft. ‘Nu wordt de gedachte een vlucht vogels, waaiert uit naar de vier windstreken en beheerst overal tegelijk de lucht en de ruimte.’ Als dat al waar was voor de gedrukte pers, wat dan te denken van internet en Twitter, niet toevallig met een vrolijk lichtblauw vogeltje als logo? Heeft aan het begin van onze eeuw internet de boekdrukkunst niet onttroond als ‘grootste gebeurtenis in de geschiedenis’? En welke groep mensen staat er in dat geval op het punt de macht te verliezen, zoals destijds de geestelijke Frollo, die meer dan een half millennium geleden nog houvast zocht bij de waardige standvastigheid van zijn geliefde kathedraal?

De boeken die toen als duivelse herauten van het begin van het einde werden gezien, kunnen nu worden aangeroepen als sterkhouders van een ancien régime dat ooit vrijheid, broederlijkheid en gelijkheid beloofde. Maar tegelijkertijd geeft die vergelijking ook aan hoe internet een geoptimaliseerde, meer efficiënte en alomtegenwoordige versie is van die ouderwetse ‘pers’: online kunnen de ambities en de implicaties van de machine van Gutenberg – wereldwijde en snelle verspreiding, spreekrecht voor iedereen, direct en taboeloos debat, makkelijk consulteerbaar archief – pas echt de vrije loop krijgen. Met nog een vraag van Hugo: ‘Waarom zouden wij ons dan verbazen dat de menselijke geest langs deze helling voortstroomt?’

Vlak voordat hij de draad van zijn verhaal over de bultenaar weer opneemt, besluit Hugo zijn spreekbeurt als mediatheoreticus door ook te wijzen op de onoverzienbare gevolgen van al die stilaan industrieel vervaardigde boeken, kranten en pamfletten. ‘Ook dit is een bouwwerk dat in eindeloze spiralen doorgroeit; ook hier is spraakverwarring, onafgebroken activiteit, onvermoeibare werkdrift, een verbitterde wedloop van de hele mensheid, de belofte van een toevlucht bij een nieuwe zondvloed, bij een nieuwe stormloop van barbaren. Het is de tweede toren van Babel van de menselijke soort.’ Een Frollo van de 21ste eeuw zou er wel weg mee weten: de toren van de boekdrukkunst is al weer een paar jaar ingestort; aan het Babel van internet bouwen we allemaal samen, hoewel we nog niet weten welke hoogtes we willen bereiken. Samenvattende en alom bekende meesterwerken, zoals een kathedraal of een onvergetelijke roman, zal het echter niet meer opleveren, en in zekere zin is dat zelfs de bedoeling.

Herman Melville, The Confidence-Man (1857)

Op dit narrenschip

Het uit den treure herhaalde ‘bielieb bee’ van de Amerikaanse president doet denken aan Herman Melville’s dwangmatige oplichter Frank Goodman. Maar het spel dat Trump speelt is een stuk gevaarlijker.

door Jan Postma

De kandidaat, een vulgaire, xenofobe en onbetrouwbare man – daarover kon geen twijfel bestaan – voerde campagne met de belofte zijn land, dat zoals altijd ook nu weer snakte naar verlossing, af te wenden van de wereld, dat grote vijandige buiten waar alle problemen die het binnenland teisterden hun oorsprong vonden. Hij won – tot verbazing van iedereen, behalve van de kritieke massa die had besloten alle voortekenen te negeren en hem niet alleen het voordeel van de twijfel maar ook haar oprechte vertrouwen te gunnen. De rest raapte zichzelf bijeen en greep terug op de literatuur van weleer om het onbegrijpelijke dat zich voor het oog van de natie afspeelde te bevatten.