De waarheid over Rwanda

Het regime van Paul Kagame

Judi Rever

Amsterdam University Press

Oorspronkelijke uitgave: Judi Rever, In Praise of Blood. © Penguin Random House Canada, 2018 [ISBN 978-0-345-81209-4]

Copyright © 2018 Judi Rever

Published by arrangement with Random House Canada, a division of Penguin Random House Canada Limited

Vertaling: Ingrid Smeets, InkWell Texts & Translations

Ontwerp omslag: Anne Caesar

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6372 360 2

e-ISBN 978 90 4854 325 0 (ePub)

NUR 689 | 692

Uitgeverij AUP is een imprint van Amsterdam University Press.

Nederlandse editie: © Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2018

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Inhoud

Voorwoord

Inleiding: Tegen de stroom in

1. Kagame’s post in de binnenlanden

2. Waarom er oorlog gevoerd moest worden

3. Rwanda graaft zich in

4. Alles of niets

5. De dieptestructuren van het geweld van het RPF

6. Met de massamoord in het stadion van Byumba wegkomen

7. Kagame’s rondtrekkende doodseskaders

8. De vijfde colonne van de Tutsi’s

9. Uit de waarheid een web van leugens weven

10. Taferelen uit een tegenopstand

11. Een onwettige deal

12. De gevolgen van het verraad

13. De moordaanslag op Habyarimana

14. Een doelwit worden

15. Je kon het vanaf het begin zien aankomen

Conclusie: De doden gedenken

Bijlage A

De structuur van het RPF-geweld van 1994 tot en met de tegenopstand

Bijlage B

De misdadigers van het Rwandees Patriottisch Front

Dankwoord

Noten

Index

Over de auteur

Vanwege hun moed is dit boek opgedragen aan

Théogène Murwanashyaka

Manzi Mutuyimana

Mulinzi 21-00

Zij die eenmaal de roes van de macht kennen en er op enigerlei wijze van hebben geprofiteerd, ook al is het maar voor een jaar, kunnen er nooit bereidwillig afstand van doen. Het kan best zijn dat ze ondanks al hun macht diep ongelukkig zijn, maar ze zullen zich nooit op iets anders dan de macht richten om zich beter te voelen.

Edmund Burke

Voorwoord

Op een herfstige ochtend van oktober 1998 werd ik verwacht in het bouwvallige en vochtige huisje van Marcel Gérin en Gloria Martinez, in een klein dorpje in Wallonië. Een gemeenschappelijke vriendin had me verteld dat zij een opmerkelijk verhaal hadden over wat er écht gebeurd was in Rwanda in dat gruwelijke voorjaar van 1994.

Eerst als woordvoerder van de Belgische minister van Ontwikkelingssamenwerking, van 1989 tot 1991, en daarna als journalist voor de Vlaamse openbare omroep, volgde en volg ik het Rwanda-dossier bijzonder intensief. Ik behoorde toen al tot die enkele journalisten en academici, samen met een handvol Westerse politici, die zich ernstige vragen stelden bij het simplistische discours over de Rwandese tragedie alsof alleen ‘de Hutu’s’ de moordenaars waren geweest en ‘de Tutsi’s’ uitsluitend slachtoffers. Uiteraard ontkende niemand dat de Tutsi-minderheid door militairen en milities van het oude regime vervolgd en in grote mate uitgemoord was in het voorjaar van 1994: de genocide op de Tutsi’s. Tegelijk wisten we dat het door Tutsi’s gedomineerde Rwandees Patriottisch Front (RPF) van de triomferende leider Paul Kagame ook zware oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid had gepleegd, niet alleen in 1994 maar al vanaf zijn inval in het noorden van Rwanda in oktober 1990. Daarover bezat ik rechtstreekse getuigenissen uit mijn tijd als woordvoerder. Daarenboven reisde ik als journalist vanaf najaar 1993 geregeld zonder begeleiding van lokale ‘gidsen’ door Rwanda, ook vlak voor en meteen na de genocide, en dan krijg je veel te horen en soms te zien … Toch sprak en schreef in die tijd bijna niemand over die massale misdaden door het RPF. De enkele keren dat ik het zelf deed werd ik door sommige collega’s beschimpt als een ‘sympathisant van het oude Hutu-regime’ (sic!).

Maar wat het koppel Gérin-Martinez me toen, ruim vier jaar na de feiten, meer dan drie uren lang in hun kleine keuken aan een wankele tafel vertelde sloeg zelfs mij met verstomming. Tot in de meest gruwelijke details beschreven ze hoe ze in de laatste week van april 1994 met eigen ogen hadden gezien hoe strak-opgeleide militairen van dat Patriottisch Front op een systematische manier vele duizenden Rwandese burgers ombrachten, alleen al in een klein gebied in het oosten van het land waar Marcel en Gloria woonden en opgepakt waren door het RPF. Hun slachtoffers waren geen vluchtende militieleden of moordende militairen, geen ‘genocidairs’ op de Tutsi’s zoals de genocideplegers intussen gemeenzaam genoemd worden, maar angstige en weerloze vrouwen, kinderen, baby’s zelfs, ouderlingen en af en toe jongere mannen. De lijken werden in massagraven gedumpt of opgebrand. In sommige gevallen legden de RPF-moordenaars hun slachtoffers bovenop de oudere doden in en om de kerken, dus bovenop de Tutsi-doden gemaakt door de Hutu-milities. Zo konden ze hun eigen massaslachtingen aan nietsvermoedende journalisten uit de hele wereld voorstellen als ‘genocide op de Tutsi’s’. Zelf konden Marcel en Gloria ternauwernood aan de dood ontsnappen door de hulp in te roepen van een televisieploeg van het wereldnieuwsagentschap Reuters en vooral, door op dat ogenblik te zwijgen over wat ze werkelijk gezien hadden. Pas vier jaar later, in 1998, zijn ze beginnen praten.

Ik wist al vanaf de oorlog van 1990 dat de militairen van het Rwandees Patriottisch Front meedogenloos tewerk gingen, dat het leven van ‘de ander’ voor hen niets waard was. Precies zoals ook de genocideplegers op de Tutsi’s hun moorden uitvoerden. Maar nooit eerder had ik RPF-misdaden zo systematisch en uit eerste hand horen beschrijven.

Wekenlang heb ik toen het verhaal van het Belgisch-Mexicaanse koppel nagetrokken bij mensenrechtenonderzoekers en rechtstreekse getuigen uit de regio, zowel Rwandezen als buitenlanders. Ik kon het koppel Gloria-Martinez op geen enkele fout betrappen, zelfs niet op een overdrijving, wel integendeel. Daarom bracht ik hun verhaal uiteindelijk in de vorm van een lange documentaire voor het gereputeerde televisiemagazine Panorama op de Vlaamse openbare omroep VRT. Dat was in januari 1999. Het bleek een primeur.

Twintig jaar later is het een trieste eer om het voorwoord te mogen schrijven voor dit opzienbarende boek van de Canadese onderzoeksjournaliste Judi Rever over het regime van Paul Kagame, sinds 1990 de leider van het Rwandees Patriottisch Front en sinds 1994 eerst de feitelijke en vanaf 2000 ook de formele sterke man van Rwanda. (Volgens de aangepaste grondwet kan hij dat alvast blijven tot 2034.)

De accuraatheid waarmee Judi Rever de misdaden van het RPF beschrijft, onder de dictatoriale leiding van Paul Kagame, de veelheid aan rechtstreekse getuigen die ze aanhaalt, aangebracht of bevestigd door interne onderzoeksrapporten van het Internationaal Rwanda Tribunaal van de Verenigde Naties, maken van dit relaas een nieuwe mijlpaal in de geschiedschrijving en helaas ook in de beschrijving van het hedendaagse Rwanda. Haar gedetailleerde relaas overtuigt des te meer omdat ze geen eerder gekende getuigenissen reproduceert, ook niet mijn verhaal van Marcel Gérin en Gloria Martinez, maar zelf op zoek is gegaan naar daders en slachtoffers. Vooral de RPF-spijtoptanten klinken akelig precies. Hun weergave van de gruwelijke feiten sluit daarenboven nauw aan bij de getuigenissen van de overlevenden van die massamoorden. Daarenboven toont Judi Rever overtuigend aan hoe het Patriottisch Front de genocide op de eigen etnische groep, de Tutsi’s, mee aangevuurd heeft en zeker niet gestopt, met als enige doelstelling: de verovering van de almacht over Rwanda. Wat dus ook gelukt is. Uit academisch onderzoek was die analyse al lang bekend maar nooit eerder werd die onderbouwd met zovele rechtstreekse getuigenissen over het precieze verloop van deze dikwijls hoogst-geheime militaire operaties.

Na dit boek kan niemand meer zeggen dat hij/zij ‘het niet geweten heeft’. De waarheid over Rwanda, vanaf de oorlog door het Rwandees Patriottisch Front in 1990 tot het regime van Paul Kagame vandaag, ligt nu wijd opengespreid op tafel.

Met massale buitenlandse hulp, per capita groter dan in eender welk ander land in de regio, ook vanuit Nederland en België, naar Rwandese traditie goed besteed, heeft het nieuwe regime de economische neergang ten tijde van de oorlog, de genocide en de vluchtelingencrisissen (1990-1998) weer goed kunnen maken. Vooral de hoofdstad Kigali is het glimmende uithangbord geworden voor dat nieuwe Rwanda. Het regime van Paul Kagame pakt daar graag mee uit en verblindt zo de argeloze Westerse bezoekers, ook de politici en zelfs vele diplomaten uit de donorlanden.

Dat imago is misleidend.

Het verbergt de schrijnende ongelijkheid tussen een kleine rijke hoofdstedelijke elite en de massa van doodarme boerenfamilies op de heuvels, een ongelijkheid die nu dubbel zo groot is als voor de oorlog die het RPF zelf ontketende in 1990. Nog schrijnender is dat deze selectieve ontwikkeling een rooskleurig scherm optrekt waarachter een ongenadige politieke repressie en de omerta over de misdaden van de heersende militaire en politieke nomenclatuur schuilgaan. Wie nog een greintje moed overgehouden heeft om daar tegenin te gaan riskeert mishandeling, foltering, zelfs de dood, of in het beste geval de gevangenis, zoals bijvoorbeeld de Nederlands-Rwandese Victoire Ingabire sinds 2010 en de Belgisch-Rwandese Diane Rwigara sinds 2017. En dat zijn nog maar de min of meer bekende namen, naast intussen vele tienduizenden anderen die ‘verdwenen’ zijn sinds het RPF aan de macht gekomen is in juli 1994.

Wie persoonlijk een aantal van deze kleine en grote helden al jarenlang kent, of tot aan hun ‘verdwijning’ gekend heeft, kan alleen maar hopen dat hun strijd voor gerechtigheid uiteindelijk niet vergeefs zal zijn. Daarbij reikt dit boek de noodzakelijke stukken van de waarheid aan, onmisbaar voor een echte verzoening en zo een toekomst voor Rwanda.

Peter Verlinden

VRT-journalist en auteur

Inleiding: Tegen de stroom in

Op een koude dag in maart 2015 opende ik een e-mail van iemand die Clarise Habimana heette. Het bericht luidde als volgt:

Beste Judi,

Dit document moet geheim blijven en mag niet aan derden worden geopenbaard. Veel succes,

Clarise

Jarenlang al had ik met enige regelmaat de misdaden opgetekend die de postgenocide-regering van Rwanda had gepleegd. Op drie continenten had ik gedetailleerde verklaringen verzameld van slachtoffers, daders en directe en indirecte getuigen. De genocide in Rwanda geldt als de meest tragische en verkeerd begrepen gebeurtenis van de twintigste eeuw. Door het etnische en politieke geweld dat het land overspoelde, zijn uiteindelijk miljoenen mensen om het leven gekomen in Rwanda en het naburige Congo, waardoor het landschap van Centraal-Afrika voorgoed veranderd is. De man die zegevierend uit het bloedvergieten kwam, was Paul Kagame; hij greep in juli 1994 de macht in Rwanda nadat hij de Hutu-extremisten had uitgeschakeld die de Tutsi’s hadden uitgeroeid. Hij werd tot held uitgeroepen omdat hij de slachting had weten te stoppen en een verwoeste natie weer vanaf de grond had opgebouwd. Dat is het verhaal van goede en duistere machten dat in de meeste geschiedenisboeken en de gangbare media wordt verteld. Maar het ware verhaal is veel ingewikkelder en angstaanjagender.

Sinds 1997 probeer ik te achterhalen hoe het hele verhaal van de genocide in elkaar zit. Ook al had ik nog nooit van Clarise Habimana gehoord, ik downloadde de bijlage meteen. Al gauw besefte ik dat ze een klokkenluider was, iemand die niet kon accepteren dat de geschiedenis was uitgewist of dat er daardoor geen gerechtigheid was gedaan. Ze had me een officieel compendium gestuurd van misdaden tegen de burgerbevolking die het Rwandees Patriottisch Front (RPF) van Paul Kagame had gepleegd tijdens de genocide.

Het document van 1 oktober 2003 werd top secret genoemd en was samengesteld door medewerkers van het strafrechtelijk onderzoek van het Bureau van de Aanklager van het Rwanda-tribunaal (ICTR, het Internationaal Straftribunaal voor Rwanda).1 Het ICTR was na de genocide ingesteld om Rwandezen te berechten die waren beschuldigd van zeer grove schendingen van de mensenrechten. Het dertig pagina’s tellende rapport was zo explosief dat het meer dan tien jaar weggestopt was geweest. Uit het rapport bleek dat het tribunaal verscheidene dossiers had geopend over bloedbaden die het RPF in 1994 in heel Rwanda had gepleegd. Ook bleek dat de toenmalige aanklager van het ICTR, Carla Del Ponte, een onderzoek had geopend naar de moordaanslag op Hutu-president Juvénal Habyarimana. De aanslag op het presidentiële vliegtuig op de avond van 6 april 1994 is de gebeurtenis die wijd en zijd wordt beschouwd als het startsein voor de genocide. Del Pontes voorgangster, Louise Arbour, had een eerder onderzoek van Michael Hourigan van het ICTR stopgezet; zij zei dat het tribunaal geen mandaat had om de vliegtuigcrash te onderzoeken.

Uit het rapport dat Clarise naar mij gelekt had, bleek dat het tribunaal een strafrechtelijk onderzoek had geopend naar officieren van de afdeling Militaire Inlichtingendienst van het RPF. Ze werden ervan beschuldigd dat ze wreedheden hadden begaan tegen ongewapende Rwandezen, zowel Hutu’s als Tutsi’s. Het rapport leverde bewijs dat commando’s uit het leger van Kagame niet alleen in de Hutu-milities waren geïnfiltreerd, maar ook hadden meegeholpen aan het vermoorden van Tutsi’s bij wegversperringen in Kigali in een poging om de genocide aan te wakkeren, een van de meest huiveringwekkende onthullingen uit het rapport. Onderzoekers hadden in het hele land plaatsen gevonden waar bloedbaden waren gepleegd en ze hadden bewijzen vergaard dat het door Kagame geleide Tutsi-leger duizenden Hutu-burgers had afgeslacht. En tot slot hadden medewerkers van het strafrechtelijk onderzoek een lijst opgesteld van personen die mogelijk aangeklaagd konden worden, onder wie Kagame zelf en enkele van zijn hoogste mannen.

Op het moment dat het rapport aan de aanklager werd overhandigd had het onderzoeksteam zo’n honderd getuigen verzameld. Van die mensen hadden er 41 een ondertekende verklaring aan het team gegeven, ook al zetten ze hun leven op het spel door naar buiten te treden. Het team had een lijst opgesteld van 518 potentiële getuigen op vier continenten. In 2013 en 2014 had ik tientallen andere ICTR-getuigenverklaringen verkregen en gelezen; vele ervan bevatten schokkende informatie over misdaden die het leger van Kagame had gepleegd. In die verklaringen beweerden getuigen dat soldaten en inlichtingenagenten van het RPF Rwandese Hutu’s naar executieplaatsen hadden gelokt waar ze hen doodden met hakken, granaten of geweren, of de slachtoffers in trucks naar moordzones wegvoerden. Vele getuigen gaven toe dat ze zelf hadden meegewerkt aan die misdaden. De getuigenverklaringen beschreven een parallel universum van het ‘Kagame-als-redder’-verhaal, en toch zijn die verhalen over wat zijn leger tijdens de genocide heeft aangericht tot nu toe alleen verteld via de niet-officiële kanalen, door de families van de slachtoffers en afvallige Tutsi-soldaten.

Door het leed en verdriet in het Rwanda van na de genocide wilden de meeste mensen gewoon een meer aanvaardbare constructie van de geschiedenis geloven: het verhaal van een moreel goed en gedisciplineerd RPF dat Rwanda van de ondergang heeft gered, dat heeft gevochten om de Tutsi’s te redden van een genocide die de voormalige regering-Habyarimana centraal had gepland en door bereidwillige Hutu-beulen werd uitgevoerd. Dat verhaal was makkelijker te begrijpen dan wat er feitelijk was gebeurd, vooral voor degenen die de oorlogswaanzin ethisch wilden duiden. In de geaccepteerde versie werd het lijden van de Tutsi’s geëxploiteerd, werden de Hutu’s gedemoniseerd en werden de misdaden van het RPF tegen de Hutu’s als gerechtvaardigd afgedaan omdat het represailles zouden zijn. Door dat verhaal ook konden Kagame, zijn politieke partij en zijn gewapende strijdkrachten de macht consolideren, miljarden dollars aan hulp opstrijken en een economisch wonder op hun conto schrijven. Door in dit verhaal van de genocide te geloven kon de internationale gemeenschap zich afzijdig houden toen commandanten van het RPF een oorlog ontketenden in het naburige Congo, waar sinds 1996 miljoenen mensen zijn omgekomen door het geweld en gevolgen van de oorlog. Door dat verhaal kon Kagame straffeloos opereren in eigen land, waar zijn regime een einde heeft gemaakt aan de vrijheid van meningsuiting, critici heeft vermoord of in de gevangenis gestopt, en tegenstanders in het buitenland scherp heeft bekritiseerd of met de dood bedreigd, zelfs journalisten als ikzelf.

Maar de dynamiek van het geweld in Rwanda is veel complexer geweest dan wat we erover weten uit de gangbare literatuur en media. Nadat het presidentiële vliegtuig was neergehaald, opereerden de Hutu-elites van de plattelandsgebieden (afkomstig uit het leger, de politiek en het bestuur) aanvankelijk in een politiek vacuüm. Sommigen van hen weerstonden de oproep om Tutsi’s te doden, maar vele anderen spoorden Hutu-milities en burgers aan tot moord en verkrachting. Deze misdaden werden in het openbaar gepleegd, op klaarlichte dag, en met weinig tot geen wroeging of zorgen om een tegenreactie.

In de gebieden die het RPF veroverd of al in handen had, werkten de soldaten en inlichtingenagenten met een vergelijkbare etnische ijver. Maar zij waren voorzichtiger: in het verborgene sloten ze gebieden af en vermoordden ze Hutu’s met grote precisie. Ze zetten mobiele doodseskaders in, die de Hutu’s in hun eigen dorp vermoordden. Ze namen grote groepen Hutu’s mee naar gebieden waar niet-gouvernementele ontwikkelingsorganisaties (ngo’s) en VN-instanties de toegang was ontzegd. In het nachtelijk donker voerden ze ontheemde Hutu’s weg met trucks, vermoordden hen en verbrandden hun lichamen met behulp van benzine of diesel. Deze gruweldaden vonden hoofdzakelijk plaats in de buurt van Gabiro, een opleidingskazerne van het leger in het Nationaal Park Akagera in Rwanda. Delen van het park werden openluchtcrematoria en de as van de mensen werd in de meren daar uitgestrooid. Het was massamoord die nauwelijks een spoor naliet.

Hoewel er diverse pogingen zijn gedaan om een schatting te geven van het aantal Tutsi’s dat tijdens de genocide is gedood — historici en mensenrechtenorganisaties menen dat het om een cijfer van tussen de 500.000 en 1.000.000 mensen gaat — zijn de schaal en de reikwijdte van het geweld van het RPF jegens de Hutu’s grotendeels onbekend, en dat zal waarschijnlijk nog jaren zo blijven. Er hangt nog steeds een omerta rond deze kwestie. Maar er is nauwelijks een nog gewelddadiger regime te vinden dat zo bewonderd en met lof overladen wordt dan de regering van het Rwandees Patriottisch Front. Kagame en zijn apparaat hebben door hun daden het morele gezag verspeeld om te regeren en zouden meteen aangeklaagd hebben moeten worden voor hun misdaden toen de onderzoekers van de VN de bewijzen daarvoor hadden verzameld. Dat is niet gebeurd. Toen Carla Del Ponte duidelijk maakte dat ze van plan was om bevelhebbers van het RPF aan te klagen, werd ze in opdracht van de Verenigde Staten uit haar functie van aanklager gezet.

Uiterst onderdanig tegenover Kagame zette haar opvolger, Hassan Bubacar Jallow, vertragingstactieken in, in plaats van die aanklachten verder op te pakken. Uiteindelijk onderschreef hij de gedachte dat het RPF een bevrijdingsoorlog had gevoerd die een einde had gemaakt aan de genocide. Daarmee had het RPF het recht verdiend om zichzelf te vervolgen, zonder verdere vragen. Ook adviseerde Jallow om cruciale zaken tegen het RPF over te brengen naar Kigali, de hoofdstad van Rwanda. Verder maakte hij duidelijk dat hij in het belang van de ‘nationale verzoening’ zijn ruime discretionaire bevoegdheid als aanklager zou gebruiken om alleen Hutu-génocidairs aan te klagen, die volgens hem de grootste verantwoordelijkheid droegen voor het geweld. Daardoor verleende hij Kagame de facto immuniteit en kon deze niet worden vervolgd, iets waarop de Verenigde Staten, de grootste bondgenoot van het RPF, na afloop van de genocide hadden aangestuurd.

Maanden nadat Clarise Habimana, mijn klokkenluider van het ICTR, mij die eerste e-mail had gestuurd, stuurde ze me nog een document; daaruit bleek welke deal Rwanda en de Amerikaanse gezant voor oorlogsmisdaden, Pierre Prosper, in 2003 hadden gesloten.2 Met die overeenkomst kreeg het RPF in feite een vrijbrief. Wat het ICTR had opgeleverd was duidelijk toen het er in december 2015 mee ophield: de Verenigde Naties hadden met succes een elitegroep van massamoordenaars beschermd en hadden toegestaan dat het hof zelf een instrument van onrechtvaardigheid was geworden.

De naar mij gelekte VN-documenten komen neer op een historisch eerherstel voor de slachtoffers van Kagame. Ze getuigen ook van de moed van jonge Tutsi’s die deel hadden uitgemaakt van een wreed regime maar zich daaraan hadden ontworsteld, en het risico liepen scherp veroordeeld en gedood te worden door de waarheid te vertellen. Kagame heeft zich zwaar verkeken op de mengeling van woede en schaamte die veel van deze mannen voelden nadat ze verwerpelijke daden hadden gepleegd. Een soldaat die deel had uitgemaakt van een mobiele moordeenheid in Ngondore vertelde mij dat voordat tientallen Hutu-mannen, -vrouwen en -kinderen werden doodgeschoten, ze werden vastgebonden en op de rand van een steile heuvel moesten gaan zitten in de buurt van een theeplantage, met hun rug naar de soldaten toe.3 Hij gaf toe dat ze dag in dag uit op dezelfde manier te werk gingen: in april 1994 schoten de andere soldaten en hij systematisch hun geweren leeg op de lichamen van in totaal tweeduizend burgers op die heuvel. De herinnering aan deze executies laat hem nooit meer los.

Op mijn reis in 1997 naar Congo ontmoette ik vluchtelingen in de regenwouden ten zuiden van Kisangani en in doorgangskampen. Ik ging naar Mbandaka, een stadje op de evenaar, en toen door naar het zuiden naar de hoofdstad Kinshasa. Vervolgens ging ik naar Goma terug en stak ik te voet de grens over naar Gisenyi in Rwanda, om daarna via Ruhengeri naar Kigali en het omringende platteland te gaan. Die reis, en dan vooral mijn uitstap naar de Congolese jungle, was een zware beproeving: ik zag er ontstellend leed dat me zwaar heeft aangegrepen. Heel lang was ik er niet zeker van of ik ooit het verhaal zou kunnen vertellen van wat ik daar gehoord en gezien had.

Het heeft me twintig jaar gekost om me te herpakken, om wat ik gezien had en de emoties van die reis van me af te schudden. Maar ik bleef praten met slachtoffers en waarnemers van het geweld dat de regio in zijn greep heeft. De afgelopen vijf jaar heb ik me fulltime gewijd aan het onderzoeken van de dynamiek van het geweld van Kagame voor, tijdens en na de genocide. Wat mij tijdens mijn verslaggeving steeds heeft geïnspireerd is de kracht van het geheugen en hoe het werkt om angst te overwinnen. Dit boek getuigt van de moed van zo’n tweehonderd directe en indirecte getuigen van de misdaden van het RPF, met inbegrip van functionarissen die hebben gewerkt bij het VN-tribunaal dat na de genocide is ingesteld. Al degenen die mij hun verhaal hebben verteld en mij diep in hun binnenwereld hebben toegelaten ben ik dankbaar. Zoals uit hun getuigenverklaringen blijkt, heeft Kagame deze misdaden niet alleen begaan. Hij opereerde — en opereert nog steeds — met aanzienlijke politieke dekking. Het verbaast me nog steeds bijzonder op welke manieren hij er allemaal mee weggekomen is.

Geweld is nooit iets abstracts voor het slachtoffer of de dader. In De waarheid over Rwanda geef ik het geweld in Rwanda en Congo een gezicht. Ik heb de namen genoemd van degenen van wie wordt gezegd dat zij de afschuwelijkste misdaad van alle misdaden hebben georganiseerd. Uit veiligheidsoverwegingen kan ik echter niet de echte namen noemen van de meeste getuigen die met mij hebben gesproken of die mij documenten voor dit boek hebben gegeven. Kagame blijft een machtig, beschermd en gevaarlijk figuur.

1. Kagame’s post in de binnenlanden

De soldaten zaten ons achterna door het hele land. Ze hadden wapens en bommen. We renden en vielen over elkaar heen. We kropen. Sommige vluchtelingen stikten. Velen van ons hielden het niet meer vol. Mensen stopten langs de kant van de weg. Ze gaven het op en stierven langzaam. Een moeder ging met haar kindje liggen. Haar hart klopte nog (ik kon haar borst op en neer zien gaan) maar haar ogen sloten zich. Ik had mijn kindje op mijn rug. Ik kon haar niet in mijn armen vasthouden. Ik voelde me dood. Ik was uitgehongerd en ziek. Ik kon niet meer vooruitkomen. We hadden bijna geen kleren aan en niets aan onze voeten, behalve zweren. We waren vies. We stonken. Ik wilde dat het voorbij was. Ik wilde alleen nog maar dood.

Elise, een Hutu-overlevende uit kamp Kasese

Elise en haar dochtertje waren Rwandese vluchtelingen in Zaïre. Ruim zes maanden waren ze een menselijke prooi en werd er jacht op hen gemaakt dwars door moerassen en een vijandige jungle.1 De soldaten die achter hen aan zaten waren Tutsi-strijdkrachten van het leger van Paul Kagame. Zijn troepen vielen, gesteund door bondgenoten uit Oeganda, in oktober 1996 Zaïre binnen en vielen vluchtelingenkampen van Hutu’s aan, iets wat hoog aangeschreven intelligentsia in het Westen onvermijdelijk en volkomen terecht vonden.2 Ongeveer de helft van de bewoners van de snel uitdijende kampen (minstens een half miljoen vluchtelingen) ging terug naar Rwanda om hun lot onder ogen te zien. De andere helft vluchtte richting het westen, voortgedreven door knallende kogels en bang dat ze afgeslacht zouden worden.3 De vluchtelingen die dieper Zaïre in trokken, vluchtten massaal over wegen en door regenwouden die ze niet kenden; ze renden weg en verscholen zich. Ze aten takjes van struiken en gestroopte slangen. Ze vestigden zich in provisorische kampen en liepen cholera, tyfus, difterie, knokkelkoorts en malaria op. Uiteindelijk vonden de soldaten van Kagame, met hun wapens en geweergranaten, hen weer en slachtten zoveel mensen af als ze maar konden. Op degenen die het overleefden en wisten te ontsnappen werd opnieuw jacht gemaakt.4 Elise en haar dochtertje trokken enkele honderden kilometers te voet van kamp Kashusha, in de buurt van Bukavu, naar Kasese, ten zuiden van Kisangani.

Stel je voor dat je van Frankfurt tot Parijs achterna wordt gezeten. Dat je bijna omkomt van de honger en geen greintje waardigheid of hoop meer hebt waaraan je je als mens nog kunt vastklampen, en dat je ook nog een kind met je mee moet dragen. Hoe is het zover gekomen? Wie heeft deze enorme misdaad tegen Elise en duizenden anderen begaan?

Op 18 mei 1997 brachten Kagame en zijn bondgenoten Mobutu Sese Seko ten val, wiens 32-jarige bewind in Zaïre symbool was komen te staan voor moreel verval. Maar het ging bij de ondergang van Mobutu om meer dan alleen vergelding voor zijn schurkenstreken. Hij was niet nuttig meer. De Koude Oorlog was voorbij en hij was veranderd van een marionet van het Westen in de jaren 1960 tot een paria in de jaren 1990. Het Westen wilde dat er met Zaïre handel kon worden gedreven. Rwanda wilde dat ook, een land dat weinig natuurlijke rijkdommen heeft, vergeleken met Zaïre. Maar de prijs van de invasie was zeer hoog voor de bevolking. Honderdduizenden Zaïrezen raakten ontheemd tijdens het militair offensief, en van nog eens tweehonderdduizend Rwandese Hutu-vluchtelingen is het lot onbekend.5 Eind mei, een week nadat Mobutu was afgezet, reisde ik naar de regio, nu omgedoopt in de Democratische Republiek Congo, om verslag te doen van de humanitaire crisis. Ik was destijds correspondente bij Radio France Internationale (RFI). Geboren en getogen in het Canadese Quebec, woonde ik, pasgetrouwd, met mijn man in Parijs.

Als ik in Noordoost-Congo niet een kapotte brug was overgestoken, had ik nooit ook maar iets geweten van wat Elise had moeten doorstaan. Weken nadat ze de hoop had opgegeven maar wonderbaarlijk genoeg nog steeds leefde, voer ik ten zuiden van Kisangani op de rivier de Congo met een groep Congolese vrijwilligers van de Verenigde Naties, Artsen zonder Grenzen (AzG) en het Rode Kruis. We zetten koers naar de verlaten kampen ten noorden van Ubundu, een rivierhaven langs een spoorlijn van waaruit de Hutu-vluchtelingen zich in de dichtbegroeide jungle op de evenaar hadden verspreid na een reeks aanvallen in april 1997. De Congolese humanitaire hulpverleners op de boot maakten deel uit van zoek- en reddingsmissies die werden gehouden om overlevenden in de jungle te vinden; de vrijwilligers waren dag in dag uit bezig om levensmiddelen te verstrekken aan mensen die bijna dood waren.

Toen we aan de zuidkant van de rivier aankwamen bij een vervallen brug die een diep ravijn overspande naar de rand van de jungle, schoot ik in de stress. De brug was verraderlijk en al jaren flink verwaarloosd. Hij was alles wat er mis was met het land. Het draagvlak bestond uit een metalen rooster met gapende gaten. Daaroverheen lagen ruwhouten planken, maar het leken er niet genoeg om met een voertuig naar de overkant te komen. Ik staarde naar beneden het ravijn in, naar de wortels van de bomen die op slangen leken en de scherpe rotsblokken langs de rand, naar de zwarte afgrond, diep onder me.

‘We moeten gewoon even wat planken verleggen,’ zei onze chauffeur zakelijk.

‘We kunnen daar niet overheen,’ zei ik.

‘Jawel, dat gaat wel. Wij rijden er continu overheen. We verleggen de planken gewoon tijdens het rijden. Ze zitten niet vastgespijkerd.’ Hij veegde het parelende zweet van zijn voorhoofd.

‘Echt niet. Ik steek hier niet over.’

De chauffeur en de hulpverleners keken mij en elkaar aan. Ik kon óf teruggaan zoals ik gekomen was (alleen en zonder spullen) óf de oversteek wagen.

Nyana, een van de hulpverleners, zei hoofdschuddend: ‘Je komt helemaal nergens in Congo als je bang bent.’ Ze droeg een effen, oversized wit T-shirt en een loszittende, gebleekte spijkerbroek. Ze had dreadlocks en opvallende, brede jukbeenderen.

‘Ik ga die brug niet over in de truck,’ zei ik.

‘Hou je dan maar aan de reling vast en loop langs de zijkant van de brug. Het is smal, maar je kunt het,’ opperde de chauffeur.

‘Ik loop wel achter je aan,’ bood Nyana aan.

Ik staarde naar de brug. Ik wilde hen niet laten zitten en ik kon niet meer terug. Ik moest mijn zelfbeheersing weer terug zien te krijgen.

Ik begon langs de dunne metalen stang aan de zijkant van de brug te lopen, terwijl ik de reling met één hand strak vastgreep en voetje voor voetje voortging; ik hoopte maar dat ik niet over mijn laarzen zou struikelen. Ik zocht naar stukken waar meer planken lagen, plekken waar ik zou kunnen landen als ik viel. Mijn handen waren zo glad van het zweet, dat ik mijn vingers om de roestige onderkant van de reling krulde waar iets nattigs en mosachtigs voelbaar was. Nyana bleef in hetzelfde tempo achter me aan lopen.

Toen we de overkant hadden bereikt, was ik duizelig en buiten adem. We draaiden ons om en zagen de chauffeur de truck voorzichtig over de losse planken rijden, waarbij hij soms uitstapte om de planken op te tillen waar hij net overheen gereden was om de gaten af te dekken die verderop lagen. Plotseling spatten twee planken onder zijn achterbanden vandaan en viel er eentje in het ravijn. De achterkant van de wagen zakte onmiddellijk het gat in. Maar onverstoorbaar trapte hij het gaspedaal in en draaide hij de truck iets opzij om de achterkant weer op de brug te krijgen. Uiteindelijk wist hij de wagen veilig naar de overkant te brengen.

We stapten de truck weer in en reden nog eens twintig minuten verder tot de weg een karrenspoor werd en de jungle steeds dichterbij kwam. Door de reusachtige bomen en varens waren we gedwongen om uit te stappen en te voet verder te gaan.

De bodembedekking rook vreemd en deed me denken aan afgestoken lucifers. Houtachtige klimplanten slingerden zich als slangen langs de bomen omhoog en brede bladeren bogen in gewelven in ons gezicht. We moesten ons met handen en armen een weg banen. Het was zo vochtig en schemerig dat ik me laafde aan elk straaltje zon dat door het bladerdek wist heen te dringen. De geluiden waren soms oorverdovend: het krassende geluid van termieten, net als droge takjes die in een kampvuur worden gegooid, het gezoem van sprinkhanen, het vogelachtige gezang van krekels, het getsjirp van vleermuizen en de schreeuw van een aap. Het was de fascinerendste plek waar ik ooit was geweest.

Het zweet liep in straaltjes langs mijn rug. Mijn ondergoed en broek waren doorweekt alsof ik in een zwembad was gesprongen en schuurden langs mijn kruis en heupen. Ik durfde niet te klagen omdat mijn medereizigers zonder een woord te zeggen doorstapten.

Zo liepen we anderhalf uur door tot we op een open plek in het bos kwamen waar een hulpverlener met een VN-sjerp om tevoorschijn kwam. Het was een stevige kerel met een schorre stem, die een walkietalkie en een megafoon bij zich had. Hij had zijn gebruikelijke rondes in de jungle gemaakt, op zoek naar vluchtelingen die zich nog steeds schuilhielden.

‘Rwandese vluchteling, Rwandese vluchteling,’ riep hij om. ‘Hier het Rode Kruis en de Verenigde Naties. We hebben eten en medicijnen voor u. Kom alstublieft tevoorschijn. U hoeft niet bang voor ons te zijn.’

Hij zei dat we nog een paar kilometer door moesten lopen, richting de spoorlijn langs de rivier, waar we een provisorisch kamp zouden vinden voor vluchtelingen die uit hun schuilplaats waren gekomen. ‘Het is een drukke ochtend geweest,’ zei hij.

En dus gingen we weer op weg, nog een uur richting het oosten, tot we uiteindelijk op vele tientallen overlevenden stuitten (merendeels vrouwen en kinderen) die op een open plek op een stuk zeildoek zaten of lagen. Er waren al enkele hulpverleners ter plaatse. Er kringelde rook omhoog van twee kampvuren. Het was griezelig stil en de aanblik was net een film die zich in slowmotion voor me afspeelde. De vluchtelingen hadden nauwelijks iets van kleren aan. Sommigen zaten met een wollen deken om hun hoofd en schouders geknoopt. Anderen lagen wijdbeens en hielden hun armen voor hun ogen tegen de zon. Een jongetje was in zwachtels gewikkeld, alleen zijn ogen waren nog zichtbaar. Hij leek in de verte te staren zonder ook maar even met zijn ogen te knipperen. Enkele mensen aten vlak bij een van de kampvuren bonen en rijst uit een grote aluminium ketel. Daarnaast stonden kommen en een jerrycan met water. Enkele hulpverleners droegen zeer jonge, naakte kinderen een tent in.

Doordat we opeens op de vluchtelingen waren gestuit, verloor ik Nyana uit het oog en raakte ik de kluts kwijt. Enkele minuten wist ik niet wat ik moest doen, wie van deze vluchtelingen gezond genoeg of bereid waren om te praten. Ik was een indringer hier. Uiteindelijk begon ik maar wat te lopen; met als enige stemmen het zachte gemompel van de Congolese hulpverleners. Enkelen van hen spraken ook Kinyarwanda, de taal van de Rwandezen, maar de meesten spraken Swahili.

Ik stelde me voor aan Jean-Bosco, een jongetje van tien met een rond gezicht en doffe ogen. Hij vertelde me dat toen de soldaten van Kagame Ubundu omsingelden en op hen begonnen te schieten, zijn vader en hij met enkele honderden anderen naar de rivier de Lualaba renden. Bij het oversteken van de rivier kon zijn vader zijn hoofd niet boven water houden. Hij moest de hand van Jean-Bosco loslaten en verdronk voor de ogen van zijn zoontje. Deze doden in de rivier, hoorde ik, vormden een tragedie die de vluchtelingen hadden meegemaakt slechts enkele weken voordat ze naar Kasese waren gekomen, waar ze opnieuw werden aangevallen. De vluchtelingen waren wanhopig het water ingesprongen en sommige probeerden andere die niet konden zwemmen te redden. Weer andere gaven het op en verdronken. Talloze kinderen en baby’s kwamen om het leven. Jean-Bosco had geen idee waar zijn moeder was. Ze waren ruim acht maanden daarvoor van elkaar gescheiden, toen de kampen in het oosten van Zaïre als eerste werden aangevallen. Hij wist niet hoe zijn moeder van haar achternaam heette. ‘Ik wil niet terug naar Rwanda,’ zei hij, terwijl hij naar de grond staarde. Hij zei dat hij zich duizelig voelde en pijn op de borst had.6

Ik wilde hem niet verder lastigvallen met mijn vragen. Ik wist ook niet wat ik verder nog moest zeggen. Daarom richtte ik me op de hulpverleners, die fluisterend in het Frans tegen me praatten over enkele andere kinderen, onder wie Eugène, een wees uit Butare. Hij was tenger gebouwd, had bloeddoorlopen ogen en schurft, een besmettelijke parasitaire infectie die in de oksels, achter de knieën en rond de billen gaat zitten en aan één stuk door jeukt. Een hulpverlener keek naar hem en vroeg zich in het Frans af of het probleem tropische zandvlooien waren, die zich onder de huid nestelen en daar eieren leggen. Zandvlooien, zei hij tegen me, kunnen infecties veroorzaken die tot een amputatie leiden en soms zelfs de dood.

De Hutu-moeder van Eugène was in 1994 gestorven tijdens de massale uittocht uit Rwanda naar Zaïre. Zijn vader had hij nooit gekend. Hij had in een vluchtelingenkamp in Bukavu gezeten en was in oktober 1996 gevlucht vanwege de aanvallen op dat kamp. ‘Ik ben met de andere mensen mee gevlucht en toen het woud in gerend. Er is nog steeds geen einde aan gekomen,’ zei hij met een gesmoorde stem. Eugène zei tegen me dat hij in Zaïre een gezin wilde zoeken dat hem wilde opnemen.7

Op dat moment kwam Nyana weer tevoorschijn om te kijken hoe het met me ging. Ze nam me vervolgens mee naar een klein meisje aan de andere kant van het kamp. Ze ging op haar hurken voor het meisje zitten en sloeg haar armen om haar in een deken gewikkelde schouders heen. ‘Dit is Mutesi. Haar naam betekent “de bevoorrechtte”.’

Mutesi leunde haar hoofd tegen Nyana’s arm. Haar ogen, die net zo glazig waren als die van een porseleinen pop, lagen diep in hun kassen. Haar mondhoeken zaten vol barstjes en ze had rimpels, kleine lijntjes die als littekens van haar mond naar haar wangen liepen. Haar voeten waren bedekt met rode, schilferige zweren.

‘Mayi,’ riep Nyana tegen een van de hulpverleners, gebarend om water. Mutesi was ondervoed. Haar tong was wit beslagen, haar pluizig haar had een rode gloed. Ze had een eiwittekort. Haar huid was ruw en schilferig en ingevallen. Terwijl ze het water opdronk, zag ik dat de nagels van haar vingers net lepels waren. Nyana bleef dicht bij Mutesi in de buurt zitten en praatte op een kalmerende toon tegen haar. Ik stelde me voor dat ze het meisje verhalen vertelde zoals je dat bij kinderen van die leeftijd doet.

Sommige kinderen zagen eruit alsof ze niet lang meer te leven hadden; ik durfde niet naar hen toe te lopen omdat hun verdoofde blik me bang maakte. Ik probeerde alles in me op te nemen en mijn emoties in bedwang te houden, ook al was ik van binnen heel onrustig. Ik was hier voor mijn werk en deze hulpverleners rekenden op mij om het nieuws naar buiten te brengen.

Ik draaide me om en zag een broze vrouw gehurkt op een stuk zeildoek zitten. Ze keek me met een verwachtingsvolle blik aan. Ik liep naar haar toe en stelde me aan haar voor. Ze knikte en zei iets in het Kinyarwanda. Ik riep er een hulpverlener bij, die voor ons vertaalde. De vrouw heette Vestine en was amper zeventien jaar. Ze zei dat ze een aanval van het RPF op Biaro had overleefd. Ze had gemillimeterd haar en een vuil hemdje aan waaronder haar botten uitstaken. De huid onder haar ogen en om haar mond was vaal en dun, waardoor ze er tientallen jaren ouder uitzag dan ze was.

Ik vroeg haar wat er in Biaro was gebeurd.

‘De soldaten vielen het kamp van de andere kant aan. Ze schoten op ons en we sloegen op de vlucht. Ik zat niet vast in de vuurlinie. Maar mijn familie wel. Ze zijn allemaal omgekomen … mijn ouders, broers en zussen. Ik heb niemand meer. Ik ben nu helemaal alleen.’8

Haar stem trilde, maar ze bleef me aankijken terwijl ze haar verhaal vertelde. Haar standvastige blik wekte een soort chaos in me op die ik nooit ben vergeten. Ik zocht naar Vestine toen ik naar Kisangani terugkeerde. Ik vond haar in een doorgangskamp daar, waar ze wachtte op het geplande VN-vervoer van vluchtelingen terug naar Rwanda. Haar stoïcijnse gedrag joeg me angst aan. De laatste keer dat we elkaar spraken pakte ze mijn hand en zei ze: ‘Het kan me niet schelen waar ik heen ga.’

Vestine was een van de naar schatting 85.000 Hutu-vluchtelingen die zich hadden gevestigd in kamp I en II in Biaro en Kasese ten zuiden van Kisangani. Velen van hen waren te ziek en te zwak om verder te gaan, laat staan om te vluchten, zeiden Nyana en haar collega’s. De kinderen waren ondervoed, sommige zelfs ernstig. Ouderen bliezen hun laatste adem uit. De vrouwen en kinderen hadden last van allerlei problemen, van cholera en malaria tot schurft en infecties door beten van bloedzuigers, ongedierte en slangen. Nyana sliep soms in de kampen, want het kostte een halve dag om die afgelegen plekken in het woud te bereiken. Rwandese troepen hadden sinds maart Kisangani bezet en verschillende detachementen soldaten waren op strategische plekken in de brousse, de rimboe, gestationeerd.

Ruim een maand eerder, eind april, hadden troepen van het RPF de kampen afgesloten en tegen Nyana en de andere Congolese vrijwilligers gezegd dat ze moesten vertrekken. Het RPF had reeds verscheidene dorpelingen gerekruteerd om de vluchtelingen met bajonetten en kapmessen aan te vallen. Meteen lokte dit de tegenbeschuldiging uit dat de vluchtelingen de lokale bevolking als eerste hadden aangevallen. Nyana weigerde om het gebied te verlaten en bleef in een dorp zitten net buiten de demarcatiezone van het RPF, omdat ze goed bevriend was geraakt met enkele vluchtelingenfamilies. Op 22 april vielen de soldaten van het RPF de kampen binnen. Ze schoten hun machinegeweren leeg en gooiden granaten, waardoor duizenden mensen om het leven kwamen en een onbekend aantal mensen op de vlucht sloeg.9 Soldaten van het RPF zochten in groepjes naar overlevenden in de jungle die gewond of doodsbang waren. Als ze mannen vonden, dan werden die ondervraagd om te achterhalen of ze goed opgeleid of succesvol waren. Veel van die mensen werden meegenomen en afgeslacht, vertelden vluchtelingen mij. De soldaten hadden jerrycans met benzine en bundels brandhout meegenomen naar afgelegen gebieden en er zouden dagenlang branden hebben gewoed.10

Ondanks de komst van hulpverleners en enkele medewerkers van internationale organisaties waren de regenwouden ten zuiden van Kisangani nog steeds gevaarlijk toen ik er weken later aankwam. Twee jonge hulpverleners zeiden tegen mij dat ze wisten waar de massagraven lagen, maar dat Rwandese soldaten deze plekken nog steeds heel goed in de gaten hielden. In Zaïre, dat nu de Democratische Republiek Congo heette, was het nog steeds oorlog, zij het in een andere fase.

Op diezelfde dag in het woud kwam ik in contact met een vluchteling die eind twintig was en in zijn billen was geschoten. Zijn wond was geïnfecteerd geraakt en hij kon nauwelijks nog lopen. Hij zei dat soldaten van het RPF op de vluchtelingen hadden geschoten en dat hij, nadat hij was geraakt, de jungle was ingevlucht om zich te verschuilen. Binnen enkele uren vond een Tutsi-soldaat die Kinyarwanda sprak hem ergens op een moerassige plek en beval hem op te staan en zich zo snel als hij kon uit de voeten te maken. Hij strompelde gehoorzaam weg en vroeg zich af of deze soldaat het te veel moeite vond om hem daadwerkelijk te doden of dat hij opnieuw het plezier van de jacht wilde beleven.11

Zijn vraag heeft me jarenlang achtervolgd. Nu ik een aantal Rwandese soldaten uit inlichtingeneenheden en reguliere bataljons heb geïnterviewd, heb ik het gevoel dat velen van hen geen moorden wilden plegen, maar dat het RPF-beleid was om Hutu’s te elimineren.

Artsen zonder Grenzen verklaarde in mei dat zo’n 190.000 mensen werden vermist die in de kampen en op andere plaatsen in het woud hadden gezeten.12 Er kwamen steeds meer bewijzen dat die vermiste vluchtelingen waren afgeslacht. Jaren later interviewde ik een man, Jean-Baptiste, over wat er onder het gebladerte van dat tropisch regenwoud was gebeurd. De wreedheden die hij beschreef en waaraan hij had deelgenomen deden denken aan de (handels)post van Kurtz in de binnenlanden uit Hart der duisternis van Joseph Conrad. Maar de halfgod achter déze misdaden was geen koloniaal figuur en ook geen romanpersonage. Paul Kagame, die de moordteams naar Zaïre had gestuurd, was een zeer gerespecteerde Rwandese vluchteling die was opgegroeid in Oeganda, een Afrikaan wiens ambities even bloeddorstig als expansionistisch bleken te zijn.

Jean-Baptiste was een Tutsi uit een moordbrigade van het leger van Kagame. Hij vertelde me dat, nadat troepen van het RPF in oktober 1996 VN-kampen onder de voet hadden gelopen aan de oostgrens met Zaïre, eenheden als de zijne dwars door het land naar het westen trokken. Daarbij maakten ze jacht op de vluchtelingen en zetten ze legerposten op in de binnenlanden van de jungle. Jean-Baptiste zei dat hij met zijn brigade afschuwelijke misdaden had gepleegd; misdaden waarvan hij later zo veel spijt had gekregen dat hij ze wel moest opbiechten. Een van de eerste grote executieterreinen was Kasindi, aan de rand van het weelderig groene Virungapark in Congo, net ten zuiden van het Rwenzorigebergte.13

‘We stopten in Kasindi en hielden in het hele gebied zuiveringsoperaties. We maakten korte metten met iedereen die als de vijand werd beschouwd, oftewel alles wat Hutu was,’ aldus Jean-Baptiste. ‘We vonden de vluchtelingen in het woud. Ze waren uitgeput van de honger en ziek. Er was totaal geen water en ook geen voedsel voor deze mensen. Maar wij hadden het bevel gekregen om ze uit de weg te ruimen. En dus hebben we ze allemaal gedood. We hebben zelfs mensen gedood die al op sterven lagen en misschien nog maar een paar minuten te leven hadden. We hebben de zwaksten niet met vuurwapens gedood. We gebruikten traditionele wapens als agafuni [hakken] om hen af te maken. Het grootste deel van de moordpartijen op de vluchtelingen vond plaats in de jungle. Maar als er vluchtelingen waren die zich in de bewoonde wereld probeerden te verschuilen, dan maakten we een lijst met hun namen en gingen we achter hen aan. Op dat moment zaten er geen ex-FAR-soldaten [Hutu-soldaten] in het gebied. Er zaten alleen maar burgers.’

In januari 1997 was Jean-Baptiste met andere mobiele eenheden naar Bafwasende en Waine-Rukula getrokken, aan de noordoever van de Congo, waar volgens zijn zeggen alleen al in één maand meer dan tienduizend vluchtelingen werden gedood en in massagraven gedumpt. Tot zijn grote schrik kwam al snel het bevel om die lijken op te graven en naar Banalia te brengen, een streek verder naar het noorden.

‘Ik zat in een team dat lijken opgroef uit massagraven. We werkten een lange periode dag en nacht om lijken naar andere locaties te brengen om ze daar te verbranden. Het was rond de tijd dat er om een onderzoek werd gevraagd om vast te stellen of er inderdaad slachtpartijen van Hutu-vluchtelingen in het gebied waren geweest. Rwanda ontkende uiteraard de beschuldigingen en we moesten de sporen uitwissen. We moesten de bewijzen verbergen.’

‘De lijken verkeerden in staat van ontbinding. We deden dit met onze blote handen, zonder enige bescherming of handschoenen. Onze commandanten stonden achter ons. Zij sloegen ons geregeld. Je kunt het je vast moeilijk voorstellen, maar we moesten de lijken over onze schouder leggen en op trucks dumpen. Als we er niet meer tegen konden, sloegen ze ons en dwongen ze ons door te gaan. Daarna ben ik ziek geworden.’

Een soldaat van het RPF die op de hoogte was van mijn onderzoek over Congo had me voorgesteld aan Jean-Baptiste, en we hebben elkaar op een geheime locatie buiten Rwanda ontmoet. Hij leeft elke dag in angst dat Kagame’s agenten hem vinden en uit de weg ruimen. Het was een marteling voor hem om over deze afschuwelijke momenten aan iemand als ik, een vreemde, te vertellen. En toch wilde hij dat doen. Zijn moed was ontnuchterend. Door hem kreeg ik de kortste, duidelijkste glimp te zien van ons vermogen tot verdorven en goed gedrag, hoe dat in dezelfde ziel naast elkaar kan bestaan.

We zaten die dag in het woud ten zuiden van Kisangani en het leek een eindeloos lang moment te duren. Wat ik daar beleefd heb, heeft een reeks beelden achtergelaten die nog steeds in me opkomen wanneer ik daar het minst op bedacht ben. Toen de zware zon begon te zakken, keerden we op dezelfde manier terug naar de stad als we gekomen waren: beschut door het struikgewas en onder het gezoem van insecten en het gekwetter van vogels en andere dieren die ik niet kon zien. We vonden onze truck waar de chauffeur hem geparkeerd had, tussen de bamboestengels, en staken de brug weer over. Opnieuw liep ik langs de rand en greep ik de reling strak vast, al trilde ik nu minder.

We naderden de haven, namen afscheid van onze chauffeur en wachtten op de veerboot die ons naar de rechteroever van de Congo zou brengen. Het was donker toen we eindelijk aan boord van de roestige schuit stapten. Er waren slechts enkele passagiers aan boord, en de kratten met gedroogde vis, de zakken graan, de kruiwagens, geiten en kippen waren verdwenen waar we dicht tegenaan hadden gezeten toen we die ochtend de overtocht hadden gemaakt. Ik kon de stukken paarse hyacint niet meer zien langs de moerassige rand van het water, of de vlinders die boven het water fladderden. Ik ademde de motorolie in en voelde een klam briesje langs mijn wangen strijken.

Nyana en ik waren zwijgzaam op de terugweg. We waren uitgeput. We kenden elkaar pas enkele dagen, maar ik bewonderde haar nu al. Zij kon zich heel goed in mensen inleven, waardoor ze hun behoeften op een bijzondere manier kon inschatten. Menselijkheid was voor haar een breed begrip, en van het aanhoudende gezeur van de expats die voor de ngo’s en VN-agentschappen werkten, moest ze niets hebben. Zij maakte me nog eens duidelijk dat we allemaal met elkaar verbonden zijn; het maakt niet uit waar je vandaan komt. In haar zag ik hoop te midden van de ontwrichting. We waren allebei jong. Ze had haar opleiding landbouwkunde proberen af te ronden in de laatste maanden van het bewind van Mobutu; ik was mijn loopbaan als journaliste net enkele jaren daarvoor begonnen. In cultureel opzicht hadden we niet meer van elkaar kunnen verschillen, maar toch begrepen we elkaar op een subtiele manier en vertelden we elkaar de persoonlijkste dingen over ons leven. Tegenover mij kon ze ook haar angsten tonen. ‘Kijk wat de Rwandezen hun broeders en zusters hier hebben aangedaan,’ zei ze. ‘Ze zijn helemaal hierheen gekomen alleen maar om hen te vermoorden. Wat zal er met ons gebeuren?’

Ze begreep dat ik worstelde met het vertellen van dit belangrijke verhaal en dat ik mijn twijfels had of ik werkelijk de geestelijke en lichamelijke pijn kon overbrengen die ik in de jungle had gezien. Ik was ervan overtuigd dat ik ook het ware gezicht van het Rwandees Patriottisch Front had gezien. Ik had gezien hoe efficiënt het mensen compleet vernietigde. Ik wilde onthullen hoe vluchtelingen waren opgejaagd, verwond, ontmenselijkt en kapotgemaakt door een regime dat het Westen beschouwde als toonbeeld van een nieuw tijdperk in de Afrikaanse politiek. Maar mijn eigen tekortkomingen, plus een fysieke angst voor het RPF en het sterke besef dat het zo vlak na de genocide moreel onoverwinnelijk was, waren sterker dan ik. Angst zat mijn goede bedoelingen in de weg. Maar ik ben het blijven proberen, ook al zijn mijn pogingen mij duur komen te staan.

* * *

Toen ik de volgende dag wakker werd, was ik nog steeds moe. Ik sleepte me uit bed en verkende de stad Kisangani. Er stonden palmbomen langs de onverharde wegen, die overgingen in brede koloniale lanen met witgepleisterde gebouwen met grijze strepen. De stad zat vol diamantwinkeltjes waar mensen voornamelijk onder de toonbank handeldreven. ‘Hier zit de juwelenkoning’, viel op een bord te lezen. Een autoshowroom van Peugeot en Mercedes lag er met zijn ingeslagen ruiten verlaten bij. Benzinestations waren leeg.

Het gesis van het woud gonsde nog steeds in mijn hoofd. Binnen 36 uur na mijn terugkeer begon mijn lichaam te exploderen, alsof ik door een spin was gebeten en vergiftigd. De kans was groter dat ik een heftige buikgriep had opgelopen, al leek er meer aan de hand te zijn. Opeens zaten er allemaal striemen op mijn rug en billen. Mijn oogleden werden rood en opgezwollen en er kwam pus uit. Mijn lijf schokte en mijn lichaamstemperatuur schoot omhoog. Ik ging ijlen. Het schoot door me heen dat ik misschien wel in Kisangani zou overlijden zonder afscheid te hebben kunnen nemen van de mensen van wie ik hield en die zich allemaal toch al afvroegen waarom ik zo nodig weg had moeten gaan.

Nyana kwam regelmatig kijken hoe het met me ging. Aanvankelijk leek ze erg ongerust, maar op de tweede dag stelde ze me gerust, toen mijn lichaam zoutoplossingen tegen uitdroging begon te verdragen. Op de derde dag stond ik op en ik ging weer aan het werk. We maakten kortere uitstapjes naar de wouden en bezochten doorgangskampen. Ik ontmoette nog meer wezen die van veerboten over de rivier kwamen en praatte met tientallen ontheemde Congolezen die waren opgevangen in een verlaten ziekenhuis dat Site H heette. Ik hield een aantal flutinterviews met medewerkers van westerse ngo’s en de VN in Kisangani; ze waren niet bereid om ondubbelzinnig te verklaren hoe deze verschrikkelijke situatie had kunnen gebeuren. Ze wilden gewoon geen schuldigen aanwijzen. Ik kon het hun niet kwalijk nemen. Het hele land was gegijzeld door Rwanda en Kisangani was nu bezet door het RPF.

Per satelliettelefoon nam ik contact op met mijn collega’s van de Afrikaredactie van Radio France Internationale in Parijs. Aanvankelijk stuurde ik de radiozender reportages door over de humanitaire hulp en de repatriëringsinspanningen in Congo. In die reportages verwees ik slechts plichtmatig naar de leidende rol van Rwanda bij de rebellenalliantie die Mobutu had afgezet, de Alliantie van Democratische Krachten voor de Bevrijding van Congo-Zaïre (AFDL). Ik belichtte de aanvallen op vluchtelingen ten zuiden van Kisangani, maar maakte niet rechtstreeks duidelijk dat de soldaten van Kagame achter de moorden zaten. Voor The New York Times hadden James McKinley en Howard French al indrukwekkend verslag gedaan van de bloedbaden die de AFDL had aangericht onder Hutu-vluchtelingen.14 En ook The Washington Post en The Boston Globe hadden er kort aandacht aan besteed. Ik maakte me zorgen over hoeveel ik kon zeggen zolang ik nog in Kisangani was en zeer zichtbaar met de Congolese hulpverleners optrok. Ik wilde Nyana en haar collega’s niet verder in gevaar brengen. En toch wilde ik verslag doen van wat ik had gezien. Ik besloot om in mijn eentje naar Mbandaka te gaan, een rustig vissersstadje vlak bij de evenaar aan de westgrens van het land. Troepen van de AFDL hadden daar onder leiding van Rwandese soldaten op 13 mei honderden vluchtelingen gedood en hun lichamen in de rivier gedumpt.

Ik bracht een bezoek aan een norse Belgische priester die père Herman heette, bij hem thuis in een buitenwijk van het stadje. Hij woonde al tientallen jaren in Zaïre, waar hij zijn geloof onderhield en de ontwikkelingen in de wereld volgde op zijn bedompte, met horren afgezette veranda die vol stond met transistorradio’s en walkietalkies. Ook al hield hij van zijn Congolese parochianen, hij overwoog nu om naar Europa terug te keren. Hij kon nauwelijks zijn verontwaardiging verbergen over de nieuwe werkelijkheid van het land. ‘Er liep hier een spoor van doden, kilometerslang,’ zei hij hoofdschuddend. ‘We hebben iedereen gewaarschuwd dat de AFDL eraan kwam. De internationale gemeenschap heeft werkelijk niets gedaan om dat leger te stoppen. We hebben de Verenigde Naties om hulp gevraagd. Ze zijn niet gekomen. We hebben het VN-Wereldvoedselprogramma gevraagd en het Internationale Comité van het Rode Kruis. Er is helemaal niemand gekomen. We moesten het zelf maar uitzoeken.’

Na mijn bezoek aan de priester kwam ik op de uitgestorven straten een nerveuze visser van middelbare leeftijd tegen. Hij had mensen vermoord zien worden bij de haven. Hij zei dat soldaten die Kinyarwanda spraken hadden omgeroepen dat de vluchtelingen uit het woud tevoorschijn moesten komen; ze beloofden dat ze een doortocht terug naar Rwanda voor hen zouden regelen. ‘Zodra de vluchtelingen tevoorschijn kwamen, [begon] het moorden, twee dagen lang,’ zei hij. ‘De AFDL waarschuwde ons Congolese dorpelingen dat als wij onderdak zouden geven aan Rwandese vluchtelingen en betrapt werden, zelfs als het om baby’s ging, wij ook gedood zouden kunnen worden. En dus moesten de mensen voor wie wij zorgden weg uit onze huizen. We waren bang dat we zelf zouden sterven.’ Hij zei dat hij nog nooit van zijn leven zulke wreedheden had gezien. Er was een soldaat die een Hutu-baby oppakte en haar met haar hoofd tegen een boom sloeg. Ze was onmiddellijk dood.

Ook vond ik in Mbandaka een overlevende uit Rwanda, een veertienjarige jongen die François heette en later werd overgebracht naar een doorgangskamp in Kisangani. ‘Wat ik gezien heb, vraagt u?’ begon hij. ‘Ik kwam net terug van de markt toen ik zag dat de AFDL op mensen aan het schieten was. Ik vluchtte met andere mensen het woud in. We zagen veel doden liggen. De soldaten doodden mannen, vrouwen en kinderen. Er waren moeders die hun kindje achterlieten. Sommige kindjes werden begraven. [Maar voor de meeste kindjes] was er niemand die voor hen kon zorgen.’

Het verhaal van François over het spoor van lijken was helder, aangrijpend en uit de eerste hand. Met een satelliettelefoon belde ik vanuit Kisangani met CBC Radio in Toronto en gaf ik een kort item door dat werd uitgezonden in World Report, een programma dat in heel Canada te ontvangen is. Ik meldde dat soldaten van de AFDL half mei het stadje Mbandaka aan de Congostroom waren binnengetrokken en ongeveer tweehonderd mannen, vrouwen en kinderen bij de haven hadden gedood, allemaal vluchtelingen. Ook meldde ik dat tussen de vijf- en zevenhonderd andere vluchtelingen waren afgeslacht in het nabijgelegen Wenge, aan de rivier de Ruki. Tot slot zei ik dat achter de slachtpartij Rwandese soldaten zaten van de AFDL-strijdkrachten van Laurent Kabila.

Ik logeerde in een van die oude, ruime villa’s in Kisangani op de rechteroever van de rivier. Mijn slaapkamer, die naar schimmel rook, lag aan de achterkant van het huis en keek uit op de tuin. Na zonsondergang waren de straten leeg, omdat er een avondklok was ingesteld. Het was zo stil dat elk geluid, hoe zacht ook, me schrik aanjoeg. Op een zeer benauwde, klamme avond was ik nog laat op en las ik North of South: An African Journey van Shiva Naipaul, een verzameling essays en reisverhalen. De lamp in de kamer gaf schokkend wit licht tegen de pikkedonkere hemel.

Rond middernacht hoorde ik buiten voor mijn raam een knal, toen nog één en nog één; geluiden die zich aaneenregen als een sputterende motor. Het duurde even voordat ik besefte dat er kogels werden afgevuurd met een machinegeweer: blikkerige popcornuitbarstingen van geluid die leken op angstaanjagende, snelle tikken tegen een strook aluminium.

Ik dook naar de grond en kroop naar de lichtschakelaar aan de muur. Snel stond ik met trillende benen op en deed het licht uit. Ik dook weer naar de grond en bleef daar liggen; ik kreeg nauwelijks nog adem en vroeg me af of iemand zo dadelijk mijn kamer zou binnenkomen. Er kwam niemand binnen, maar het geknal ging door. Ik stond op en rende naar het hoofdgedeelte van het huis om mijn kamergenoot te zoeken, een internationale hulpverlener uit Zwitserland die al maanden in Kisangani zat. Een beveiliger die buiten op wacht had gestaan voegde zich al gauw bij ons. Hij was enorm geschrokken. Toen het schieten ophield, schudden we allemaal verbijsterd ons hoofd. Kisangani was in maart zonder slag of stoot ingenomen. Waarom had iemand op dit huis geschoten?

Razendsnel flitsten de gedachten door mijn hoofd. Het kon zijn dat de schietpartij helemaal niets met mij te maken had. Maar ik was bang van wel. Ik zag het als een grimmige waarschuwing dat ik mijn mond moest houden en zo snel mogelijk uit Kisangani moest vertrekken. Ik wilde mijn vrienden niet in gevaar brengen en pakte daarom mijn spullen.

Een van de moeilijkste momenten van de reis was het afscheid van Nyana op het vliegveld. Toen we elkaar omhelsden, zei ik tegen haar dat ik ooit zou terugkomen, hoewel ik niet wist of dat waar was. Bij de ingang van de terminal keek ik om en zag ik haar daar nog steeds staan. Ik legde mijn rugzak neer en maakte een cirkelvormig teken met mijn vingers, waarmee ik haar probeerde te zeggen dat het leven een kringloop is en dat we elkaar ooit weer zouden zien. Ze knikte, maar in haar ogen zag ik wat ze voelde toen ik wegliep naar een veiligere omgeving: hevige angst voor wat haar en anderen in Kisangani te wachten stond die geen veilig heenkomen hadden. Het was voor haar misschien gênant dat ik bleef omkijken, maar ik kon me er niet van weerhouden. Zij had me geleerd om me niet af te wenden van menselijk leed.

Ik vloog naar de hoofdstad Kinshasa en checkte in het Memling in, een van de twee hotels in de stad met elektriciteit, stromend water en televisie. Het was fijn om een warm bad te kunnen nemen. Vanuit het acht verdiepingen tellende gebouw kon je op de modderige Congostroom kijken en zag je het gekrioel van soldaten, huurlingen, Amerikaanse zakenlui, Russische piloten en diamanthandelaren uit het Midden-Oosten. Mannen met een dikke buik over hun broekriem deden zaken in het gedempte licht van de bar, en vrouwen verdienden er hun geld in een strak rokje en met stilettolaarzen in allerlei kleuren. Hun openbarstende polyester topjes lieten een zijden bh en bustier zien en een geelgouden ketting om hun hals en polsen. Sommigen droegen een pruik van stijl haar tot op de schouders en een piekerige pony.

De dag na mijn aankomst hielden de Belgische ambassadeur en de plaatselijke Rotary Club een gezamenlijk evenement in een feestzaal van het hotel. Ik had geen passende kleding bij me maar wist binnen te komen door te zeggen dat ik een verhaal wilde schrijven over het bedrijfsleven in het nieuwe Congo van Laurent Kabila. Ik had zo’n honger dat ik op de tafel met eten aanviel en plakken rosbief, Goudse kaas, gevulde eieren en zachte broodjes naar binnen propte en het geheel afmaakte met een Haut-Médoc en mineraalwater. Het lukte me niet om van het buffet af te blijven en het kon me niet schelen wie dat zag. Uiteindelijk kwam een man in een strak gesneden pak naar me toe. Hij was Franstalig, maar wilde maar al te graag laten horen dat hij ook Engels sprak. Hij zei dat hij een Congolees van Portugese afkomst was en geboren en getogen in Zaïre.

Ik stelde me voor en zei dat ik enkele verhalen over het bedrijfsleven wilde schrijven. ‘Dan ben je hier aan het goede adres,’ zei hij en hij vertelde dat hij voor Mobutu in de ‘import-export’ had gezeten; op welk gebied van de handel precies wilde hij niet zeggen. Hij zei dat hij geen bepaalde politieke partij steunde en nu makkelijk contracten kreeg van de nieuwe regering van Kabila en haar steunpilaren in Rwanda.

Hij kende duidelijk een heleboel mensen. Ik zei tegen hem dat ik enkele mijnbouwdirecteuren wilde spreken.

‘Daar kan ik je mee helpen.’

Maar hij leek me te gretig, zodat ik me verontschuldigde en met andere mensen ging praten.

Dertig minuten later trof hij me opnieuw bij de buffettafel aan toen ik mijn dessertbord aan het vullen was.

‘Zo, smaakt het een beetje?’

Ik knikte en vroeg toen: ‘Hoe zit het met America Mineral Fields? Het bedrijf is genoteerd aan de beurs van Toronto. En een andere groep die Bechtel heet. Zijn er functionarissen van die bedrijven hier?’

Hij lachte. ‘Niet zo snel.’ Hij stelde voor dat we elkaar later zouden zien om over zijn contacten te praten. ‘Vanavond, om zes uur hier beneden.’

Ik stemde niet al te enthousiast in en later wachtte ik op hem bij de bar, waar ik de receptie en de ingang in de gaten kon houden. Hij kwam om tien over zes opdagen en wenkte me zijn kant op. Toen ik naast hem stond, zei hij dat hij een auto klaar had staan om ons naar een restaurant te brengen. Hij droeg een spijkerbroek en een vrijetijdsoverhemd. Hij had vetrollen op zijn heupen. En een glimmend en pokdalig gezicht.

‘O nee,’ zei ik. ‘Ik blijf liever hier. Er is een avondklok en het wordt al donker. Ik ga nu niet in een auto zitten.’

Hij bleef aandringen. Hij zei dat hij iedereen in Kinshasa kende en me een lijst met contacten kon geven van wel een kilometer lang. Hij stelde een goed Italiaans restaurant voor aan het einde van de straat en ik zei tegen hem dat ik hem daar over tien minuten zou zien, maar alleen om over mijnbouwdeals, wapenhandelaren en wapenrunners te praten. Toen ik daar aankwam, had hij al een fles rode wijn besteld en was hij niet geïnteresseerd in een gesprek over het bedrijfsleven of de politiek. Hij was geïnteresseerd in vrouwen. Na eerst een kleinerende opmerking te hebben gemaakt over mijn uiterlijk, waarbij hij me vergeleek met een tiener van het Vredeskorps, begon hij over zijn seksuele wapenfeiten te praten.

Ik zei tegen hem dat ik moest opstappen en voegde de daad bij het woord. Weer terug in mijn hotelkamer nam ik een douche om zijn aura van me af te spoelen. Ik keek een beetje tv, was chagrijnig over mijn eigen naïviteit en ging naar bed. Na middernacht ging de telefoon. Hij dus. ‘Fucking bitch die je bent. Je hebt me beledigd. Ik ken iedereen in jouw hotel. Ik ken de eigenaren van het Memling. Ik kan zo je kamer binnenkomen. Ik kom je zo pakken.’ Ik gooide de hoorn neer en belde in paniek de receptie. Vervolgens belde ik Pierre, een journalist van AFP die op mijn verdieping een kamer aan het einde van de gang had. Hij kwam eraan rennen en was zo aardig om enkele uren de wacht bij me te houden. Ik belde mijn man op. Ik wilde zijn stem horen maar durfde hem niet te vertellen wat er die nacht was gebeurd. Ik was bang dat hij zich zorgen zou maken en zou zeggen dat ik meteen naar huis moest komen. We praatten over andere dingen. Het was al na vieren toen ik in slaap viel. Van de man heb ik nooit meer iets gehoord.

Ik wilde zo snel mogelijk weg uit Kinshasa. Maar ik wilde ook het een en ander uitzoeken over hoe de door Rwanda geleide rebellenalliantie Zaïre zo snel in haar greep had gekregen, en een artikel schrijven over degenen die de rebellen financieel steunden. Er dook steeds meer informatie op over hoe de Amerikaanse regering en het door het Westen gesteunde bedrijfsleven het rebellenleger hadden gesteund op het hoogtepunt van de moordpartijen op de vluchtelingen. De informatie was beperkt maar duidelijk: op 16 april 1997, ruim een maand voordat Mobutu werd afgezet en minder dan een week voordat Rwandese troepen met machinegeweren en machetes vluchtelingen ten zuiden van Kisangani zouden afslachten, tekende de minister van Financiën van Laurent Kabila, Mwana Nanga Mwampanga, een mijnbouwdeal van één miljard dollar met America Mineral Fields, dat zijn hoofdkantoor had in Hope in de Amerikaanse staat Arkansas, de geboorteplaats van president Bill Clinton.15 Jean-Raymond Boulle, de CEO van het bedrijf, was in elk geval zo goed bevriend met Clinton dat hij een uitnodiging had gekregen voor zijn eerste inauguratie. Boulle gaf de rebellen zijn Learjet te leen en betaalde Kabila alvast 1 miljoen dollar aan delfstoffenbelasting en vergoedingen in ruil voor een contract om de zink- en kopermijnen van het land te renoveren en te ontwikkelen, een project dat naar schatting goed was voor 16 miljard dollar.16

Op 17 april bracht The New York Times een verhaal waarin onomwonden werd gesteld dat de nieuwe bondgenoten van de Zaïrese rebellen met aktetassen gewapende mannen waren:

Een week nadat de provincie Shaba in handen is gevallen van Laurent Kabila en zijn rebellenmacht zwermen de directeuren van mijnbouwmaatschappijen om deze regio van minerale bodemschatten en tekenen ze lucratieve deals, ondanks de onzekere toekomst van het land. Binnen twee dagen nadat Lubumbashi afgelopen donderdag werd ingenomen, vlogen de directeuren al met hun privévliegtuigen naar de stad en streken ze neer in hotel Karavia.

Ze waren te zien op besprekingen aan de rand van het zwembad en tijdens etentjes met de minister van Financiën van de rebellen en de nieuwe gouverneur van de provincie. Er staat hier enorm veel op het spel. De provincie is goed voor miljarden dollars aan nog niet aangeboorde voorraden delfstoffen. In de glooiende, vruchtbare grond liggen miljoenen tonnen kobalt, koper en zink.

Enkele dagen nadat Rwandese soldaten vluchtelingen hadden afgeslacht in Mbandaka — en een week voordat Kabila de hoofdstad veroverde — vloog Boulle met een groep beleggers, marktanalisten en Amerikaanse functionarissen naar een gebied in Congo dat in handen was van de rebellen. De Amerikaanse functionarissen waren Robin Sanders, directeur Afrikaanse Zaken van de Nationale Veiligheidsraad, en Cynthia McKinney, Congreslid voor de Democraten uit Georgia.17 Binnen enkele weken kreeg ik een promotiefilmpje te pakken van America Mineral Fields dat gericht was op investeerders die winst wilden maken met mijnbouwdeals in het door oorlog geteisterde land; een vriend van mij uit Vancouver die marktanalist was, had het mij toegestuurd.18

‘De regering kan niet alle problemen in het gebied alleen oplossen,’ verklaarde Congreslid McKinney in het filmpje. ‘Er is een publiek-privaat partnerschap nodig, en een sterk bedrijfsklimaat en flinke investeringen. Zij het investeringen met een sociaal geweten. Investeringen met aandacht voor het milieu en de werkomgeving en natuurlijk voor de regering en de mensen in het gebied.’ Rond diezelfde tijd, net voor de val van Kinshasa, betaalde de Canadese groep Tenke Mining 50 miljoen dollar aan Gécamines, het staatsmijnbouwbedrijf dat reeds in handen van de rebellen was. Dat al deze zakendeals na veel bloedvergieten werden gesloten, leek niet door te dringen tot de Amerikaanse regering of de Canadese en Amerikaanse bedrijven.

Tijdens de opmars van de rebellen in Zaïre had ik nauw contact onderhouden met een mijnbouwanalist uit Zuid-Afrika die als intermediair werkte tussen investeerders en rebellen die mijnbouwconcessies verkochten. Zijn bedrijf volgde de politieke en militaire ontwikkelingen in het land op de voet en gaf persbureaus en rijke investeerders regelmatig gedetailleerde, actuele informatie over de terreinwinst van de AFDL. De mijnbouwanalist was zeer goed op de hoogte van de geschiedenis en kende alle grote spelers. Hij wilde slechts anoniem worden geciteerd, maar was wel bereid om mij gedegen achtergrondinformatie te geven; daarbij nam hij nooit een blad voor de mond. Uiteindelijk zei hij ronduit tegen mij dat de westerse investeerders op de hoogte waren van het aantal doden, maar dat hun dat niets kon schelen.19

‘De uitdrukking die men in politieke en financiële kringen voortdurend gebruikte, was dat deze vluchtelingen dead men walking waren,’ zei de analist. ‘Die mensen zijn verdwenen. Het is walgelijk, maar zij [de Rwandese soldaten] hebben hen gedood. Kabila vond het geen probleem om vooraan te staan bij de etnische zuivering. Het was duidelijk dat de Rwandezen in de eerste plaats een cordon sanitaire wilden aanleggen. Je moet weten dat die Rwandezen [de hoofdmoot van het leger van Kagame] vele jaren in Oeganda hadden gewoond en op hun kans wachtten om naar Rwanda terug te keren.’ Hij doelde op de tientallen jaren die Kagame en zijn collega’s uit het leger in ballingschap hadden doorgebracht nadat hun Tutsi-families vanaf 1959 gedwongen waren om te vluchten voor het geweld in Rwanda. ‘Het laatste dat ze zouden doen is dat ze ontheemden uit Rwanda [de Hutu-vluchtelingen in Congo] hetzelfde zouden laten doen als wat zij deden. Ze wilden zich van die lui ontdoen.’