De beste krant van Europa

Johan Luzac (1746-1807) en de Gazette de Leyde

Peter van Dijk

AUP

Met dank aan de besturen van de J.E. Jurriaanse Stichting, de Gravin van Bylandt Stichting en het dr. Hendrik Mullerfonds voor hun financiële steun ten bate van de uitgave van deze publicatie.

Omslagillustratie: bewerking van Kranten lezende man, maker onbekend, ca. 1825-ca. 1850, Rijksmuseum

Ontwerp omslag: Sander Pinkse Boekproductie

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6372 680 1

e-ISBN 978 90 4854 368 7(ePub)

NUR 730 | 740

Uitgeverij AUP is een imprint van Amsterdam University Press.

© P. van Dijk / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2018

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Voor Marlies, Maite en Pepijn

Inhoud

Verantwoording

1. Introductie van een nieuwe tijd

2. Wording van de Gazette de Leyde

3. Moderne journalistiek

4. Opkomst van burgerij en publieke opinie

5. Vriend van Amerika

6. De patriot Johan Luzac

7. Oogstjaar

8. De Gazette en de Franse Revolutie

9. De vijand: zwager Fijnje

10. Eerherstel

Genealogie familie Luzac

Noten

Literatuurlijst

Verantwoording

Een van de mooiere opdrachten in mijn loopbaan als journalist was het correspondentschap in Parijs voor NRC Handelsblad. Ik kreeg de kans om mijn kennis van het land, de cultuur en de taal te verbreden en te verdiepen. Zoals velen die enige tijd ondergedompeld zijn geweest in een andere cultuur, bleef ik nauw verbonden met het land. In 2010 schreef ik het boek Madame Sabatier, haar vrienden, minnaars, waarin ik geprobeerd heb de veranderingen in de negentiende eeuw die losgemaakt waren door de Franse revolutie, te begrijpen en te beschrijven. Na dit boek ontstond de behoefte om meer zicht te krijgen op de tijd vóór de Franse revolutie, dat wil zeggen, de achttiende eeuw. Bovendien wilde ik graag een bijdrage leveren aan de kennis van mijn vak, de journalistiek. Na het lezen van verschillende boeken over de Nederlandse persgeschiedenis constateerde ik dat over kranten ná de afschaffing van het dagbladzegel (belasting) in 1869 in ruime mate geschreven is, maar dat de periode ervóór nauwelijks verkend werd. Verder is het opvallend dat de allerbelangrijkste krant in de achttiende eeuw, de Gazette de Leyde, er karig vanaf komt. Slechts één gedegen boek, van de Amerikaanse hoogleraar Jeremy D. Popkin, heeft de Gazette als onderwerp.

In Nederland heeft alleen de negentiende-eeuwse pershistoricus W.P. Sautijn Kluit in 1870 een wat schematische studie over deze krant gepubliceerd.

De Gazette werd in Leiden gemaakt en in het Frans geschreven, de ‘lingua franca’ van het toenmalige Europa. De Gazette vervulde in de achttiende eeuw de functie die de International Herald Tribune (tegenwoordig International New York Times) in de vorige eeuw had: een kwaliteitskrant, wereldwijd verspreid, die zakenmensen, politici, intellectuelen en andere liefhebbers op de hoogte brengt van het wereldnieuws en analyses ervan. Gezaghebbende journalistiek van hoog niveau die een garantie impliceert tegen fake news. Dit boek verkent het ontstaan van de kwaliteitsjournalistiek en persvrijheid in Nederland en Europa en de voortdurende gevechten van de journalistieke eigenaren van dit blad, twee generaties van de familie Luzac (dezelfde familie als van de gelijknamige school), met de diplomaten en potentaten van die tijd. Censuur was de regel in feodaal Europa en in Nederland een uitzondering. Ondanks hun afschuw van het vrije woord werd de Gazette gespeld door koningen, adel, sultans, tirannen, prelaten en pastoors, officieren, diplomaten en ministers. En uiteraard door hun tegenstanders. Abonnementen werden ingebonden bewaard als naslagwerken van de actualiteit. Bijna driekwart eeuw lang, tussen 1730 en 1800, bepaalde de Gazette de Leyde de nieuwsvoorziening in binnen- en buitenland.

De belangrijkste bron voor kennis over de familie Luzac en haar krant is het archief van prof. dr. Johan Luzac, gedurende een kwart eeuw de beroemdste hoofdredacteur van de krant. Het archief wordt bewaard op de afdeling Bijzondere collecties van de Universiteit van Leiden. De bijna veertig overvolle Luzac-mappen mogen alleen met handschoenen aan ingezien worden. In de mappen zit ook de correspondentie van Johan Luzac. Als ik citeer uit deze correspondentie, en dat doe ik vaak, heb ik slechts een enkele keer de vindplaats aangegeven. De lezer zou anders tureluurs worden van de noten. De beste manier om de verschillende vindplaatsen in het archief te traceren is gebruik te maken van M. Lulofs, Inventaris van het familiearchief Van Heukelom, waartoe ook de archieven van de familie Luzac en de Gazette de Leyde behoren, of van de collectie-beschrijving van dr. André Bouwman uit 2006. Beide handleidingen kunnen in de Universiteitsbibliotheek van Leiden geleend worden.

Verder heb ik uiteraard geprobeerd zo getrouw, maar voor de leesbaarheid ook zo weinig mogelijk te verwijzen naar mijn bronnen. Het is denkbaar dat niet iedere lezer deze oplossing bevalt, maar het zij zo, want dit boek is niet bedoeld als wetenschappelijk werk. Ik heb het Nationaal Archief in Den Haag geraadpleegd voor onder meer de correspondentie van Kees de Gijzelaar, een vriend van Luzac, voor de plakboeken Contre Luzac van P.A. Dumont-Pigalle en de notulen van het Bataafse Uitvoerend Bewind. In het Haags Gemeente Archief heb ik naar de Haagse sporen van Johan Luzac en zijn schoonfamilie gezocht. In het Regionaal Archief van Leiden vond ik de juridische aktes van de familie Luzac en relevante informatie over de geschiedenis van Leiden en zijn families. Een veertigtal jaargangen van de Gazette kunnen online gelezen worden (www.gazettes18e.fr). Vrijwel alle jaargangen zijn te raadplegen in de Koninklijke bibliotheek in Den Haag. In Frankrijk heb ik Bergerac, de oorsprong van de familie Luzac, en Watten en Duinkerken, de asielplaatsen van de patriottische ballingen, bezocht.

Ik ben dr. Rietje van Vliet, auteur van de mooie biografie van Elie Luzac, filosoof en uitgever in Leiden, neef van Johan, dankbaar dat zij de eerste versie uitgebreid van commentaar heeft voorzien. Ik dank mijn vrienden en kennissen die het boek kritisch gelezen hebben voor hun opmerkingen. De besturen van de J.E. Jurriaanse Stichting, de Gravin van Bylandt Stichting en van het dr. Hendrik Mullerfonds ben ik erkentelijk voor hun financiële steun bij het publiceren van dit manuscript.

Mijn uitgever, met name Inge van der Bijl, Chantal Nicolaes en Sarah de Waard, dank ik voor de enthousiaste ontvangst en begeleiding van dit boek. Inge had onmiddellijk oog voor de unieke plaats van de Gazette de Leyde in de Nederlandse persgeschiedenis en het belang van deze krant voor de revolutionaire ontwikkelingen in het Europa van de achttiende eeuw. Chantal en Sarah hebben de tekst toegewijd en nauwgezet tot in de kleinste details verzorgd.

Ten slotte heb ik deze studie opgedragen aan mijn meest kritische, maar ook mijn meest liefdevolle lezers: mijn vrouw en twee kinderen.

Peter van Dijk

1. Introductie van een nieuwe tijd

Over de Scheveningse weg in Den Haag reden in de late middag van zondag 18 januari 1795 achttien koetsen en platte wagens geladen met bezittingen van stadhouder prins Willem V en zijn vrouw naar het strand. Porselein, schilderijen, zilver, kunstvoorwerpen, 8500 gulden contant geld en kisten met goud. In zee lag het vissersschip ‘Johanna Hoogenraad’ te wachten op het konvooi met de prins en zijn twee zonen. Zijn vrouw Wilhelmina van Pruisen, zijn dochter en kleinzoon waren al drie dagen eerder naar Engeland weggevaren. De gezette prins liep met zijn twee zonen de laatste meters over het strand naar de sloepen die hen naar het vissersschip zouden brengen. Het was weer eens een strenge winter, het vroor die middag vijf graden. Ondanks de kou vergezelden duizenden oranje-aanhangers hen. Voor het vallen van de duisternis vertrok de laatste stadhouder naar Londen, waar hij korte tijd verbleef in het Londense Kew Palace, ook wel vanwege de gevel Dutch House genoemd, om daarna zijn definitieve ballingsoord Paleis Hampton Court te betrekken. Nooit meer zou hij voet aan Nederlandse wal zetten.

Enkele uren na de afvaart van de prins marcheerden Franse troepen, die het zuiden van Nederland hadden veroverd op de geallieerde Britse, Duitse en Republikeinse legers, Den Haag binnen. In Leiden, per trekschuit op drie uur afstand van Den Haag, reageerden de goed georganiseerde patriotten, vijanden van de vertrokken prins en bewonderaars van de Franse Revolutie, alert op deze historische gebeurtenissen. Duizend gewapende patriotten trokken nog diezelfde zondagavond, onder leiding van commandant Del Court, langs de huizen van de leden van de plaatselijke schutterij die van oranje-sympathieën verdacht werden om hen te ontwapenen.

Andere patriotten probeerden die nacht met takkenbossen en turf de bevroren grond voor het stadhuis te ontdooien. Er moest hoe dan ook een vrijheidsboom geplant worden. Dat lukte pas de volgende dag.

Overal in de Republiek werden na het vertrek van de stadhouder en het uitroepen van de Bataafse Republiek vrijheidsbomen geplaatst in de koude wintergrond of in grote potten op geïmproviseerde constructies van palen. Met linten, vlaggen, vaandels, bloemen en lichtjes werden de bomen versierd. De patriotten dansten er ondanks de vrieskou vrolijk omheen, begeleid door klokkenspelen en orkestjes. Feestgedichten werden voorgelezen, de leiders hielden toespraken en binnentrekkende Franse soldaten kregen een zoen van broederschap. Een nieuwe tijd van vrijheid en fatsoenlijk bestuur leek aangebroken.

De politieke omwenteling had de sympathie van Johan Luzac, de hoofdredacteur van de Nouvelles Extraordinaires de Divers Endroits, de kwaliteitskrant die in heel Europa gelezen werd en aangeduid als de Gazette de Leyde. In zijn krant schreef hij:

Zeven jaar geleden schreven we hier (naar aanleiding van het uitbreken van de Franse Revolutie) dat iedere revolutie die met geweld uitgevoerd wordt en gehandhaafd met dwang en wraak, het zaad van zijn eigen ondergang zaait. We durven te voorspellen dat de revolutie die zich in onze republiek heeft voltrokken het langer zal volhouden als zij de principes huldigt die de laatste jaren de gids van haar partij waren.1

Al drie dagen later stelde hij vast: ‘Nooit heeft een revolutie zich ordelijker en geregelder voltrokken, in een volslagen en algemene rust, dan in de steden van Holland van dit moment.’ Dat was een beetje te vroeg geschreven.

De komst van de eerste Franse huzaren in Leiden, een vijftigtal, op woensdag 21 januari, bezorgde hem een hoop kopzorgen. Johan Luzac was een drukbezet man, hij bekleedde dat jaar van de omwenteling de functie van rector magnificus. Daarnaast was hij hoogleraar Griekse en Vaderlandse Geschiedenis aan de Universiteit van Leiden en moest hij ook twee keer per week een krant volschrijven en redigeren. De academische gemeenschap in Leiden stond op zichzelf, een eiland dat afgeschermd was van de bemoeizucht van de burgermaatschappij. Zij had haar eigen wetten en rechtspraak, de hoogleraren genoten allerlei privileges in de stad waaronder belastingvoordelen. Ze konden bijvoorbeeld, evenals de studenten overigens, wijn, bier, koffie en thee tot bepaalde hoeveelheden belastingvrij kopen. Zonder rust en studie geen goed onderwijs, noteert Willem Otterspeer ironisch, biograaf van de Leidse Universiteit en van W.F. Hermans.2

Luzac had in zijn termijn als rector (1794-1795) de bevoorrechte positie van de universiteit en haar leden herhaaldelijk moeten verdedigen. Ditmaal werd hem door de kersverse zelfbenoemde patriottische oorlogsraad opgedragen te zorgen voor inkwartiering van de huzaren bij de professoren thuis. En ook bij hemzelf. Dat was schrikken.

Hij zegde het bestuur toe het verzoek voor te leggen aan de senaat, wetende dat inkwartiering een schending inhield van de privileges van de hoogleraren. Maar hij besefte ook dat een nieuwe orde was ingetreden, waarover hij flink klaagde in zijn correspondentie:

Betaling van de universiteitsgelden voor het kwartaal is nog niet binnen. Deze achterstand grieft niet alleen professoren, maar zoveel anderen die van hun geringe inkomsten moeten bestaan. Ik weet dat het bij de Heer Ontfanger ligt, maar het is nog niet opgehaald. En we hebben al nauwelijks verwarming in de winter.

Luzac had financieel gesproken weinig reden tot klagen. Dankzij het gedeelde eigendom van de krant, samen met zijn broer Etienne, was hij een gefortuneerd burger. Maar in die tumultueuze maand januari was zijn gezondheid niet best en Johan had geregeld last van sombere buien. In de senaat, het inspraakorgaan van de Leidse hoogleraren, brak inderdaad groot tumult uit tegen de verplichte inkwartiering. Luzac kreeg de opdracht het curatorium, het bestuur van de universiteit, ervan te overtuigen dat het verzoek niet bijdroeg aan rust en orde op de universiteit.

Het curatorium reageerde prompt met een slim compromis: men mocht voor eigen rekening een officier in een herberg onderbrengen. Sommige hoogleraren deden dat, maar andere bleven dwarsliggen.

Niet alleen de officieren moesten aan een slaapplaats geholpen worden, ook de 3000 Franse soldaten en de doorgaans in lompen gehulde avonturiers die achter het leger aantrokken, moesten onderdak, warme kleren en voedsel krijgen. Een ophaalactie met enige dwang onder de Leidse burgers bracht 4630 hemden op. Het Oudemannenhuis, het Weeshuis en de Lakenhal werden ontruimd als slaapzalen voor de buitenlandse troepen. Van orde was in Leiden opeens geen sprake meer. Op straat heerste chaos. De Franse soldaten mochten volgens een chroniqueur doen waar ze zin in hadden, en wat dat was valt niet moeilijk te raden. ‘Het Fransche volk was als vuur op de meiden en weer anderen op de jongens, de Fransen pleegden de sodomieterij publiek op straat, dat werd niet bestraft.’3 Vervolgens sommeerde het revolutionaire stadsbestuur Luzac om ook nog eens het Academiegebouw te ontruimen. Er moest oorlogsbuit, veroverd op de Engelsen, opgeslagen worden. Luzac protesteerde opnieuw, want er zou binnenkort een oratie gehouden worden. En zijn eigen afscheidsrede stond gepland voor 21 februari in de grote kerkzaal van dit Academiegebouw. De senaat protesteerde mee.

Op 5 februari had het Leidse stadsbestuur genoeg van het voortdurende verzet en per plakkaat werden alle vrijdommen van de hoogleraren afgeschaft. Johan Luzac, die behalve klassieke talen ook rechten had gestudeerd en nog altijd een advocatenpraktijk uitoefende, wist dat je je recht altijd hogerop moest zoeken. Hij stuurde meteen een brief naar de regering in Den Haag en vroeg om een aantal zaken goed te regelen. De voorlopige bestuurders in Den Haag antwoordden snel. Alles bleef voorlopig bij het oude, behalve de vrijdommen: geen privileges meer voor hoogleraren, maar als compensatie kregen ze 250 gulden per jaar meer, boven op hun traktement. Toch nog een kleine overwinning voor de advocaat Luzac.

Aan een van de buitenlandse correspondenten van zijn krant schreef Luzac: ‘We mogen gefeliciteerd worden met de vreedzame wijze waarop de zaken zich hier voltrekken. Het is onze verwachtingen te boven.’ 4 Hij zag de plunderende en verkrachtende Franse soldaten in Leiden en andere ongeregeldheden in het land maar even als klein ongenoegen over het hoofd.

Johan Luzac stond bekend als een tegenstander van de vertrokken stadhouder en als een gematigde patriot. Gematigd in de zin dat hij tegen algemeen kiesrecht was en niet geloofde in de redelijkheid van het werkloze volk, de analfabeten, het gepeupel, dat in zijn tijd inderdaad makkelijk te paaien was met bier, wijn en fooien. Tijdens de Franse Revolutie, zo bewonderd door de felle patriotten in Nederland, had hij in zijn krant voortdurend kritiek geuit op de gewelddadige richting die de revolutie insloeg, op de guillotine, de terreur van Robespierre en de schijndemocratie van de straat. Op de dag van de onthoofding van Lodewijk XVI en zijn vrouw Marie Antoinette, 29 januari 1793, liet de Gazette haar lezers weten: ‘Nog een paar uur en de goede dappere Lodewijk XVI zal gestorven zijn.’ Een moderne aanpak voor een krant die normaal gesproken twee weken op het nieuws achter liep. In het volgende nummer drukte Johan Luzac een lovende necrologie af van de koning en de tekst van het koninklijke testament, dat een basisdocument van de contrarevolutionaire reactie in Frankrijk zou worden.

Dit soort genuanceerde en kritische geluiden van de Gazette de Leyde, die in het Frans geschreven was en in heel Europa door de elite gelezen werd, namen de felle Hollandse patriotten hem zeer kwalijk. Een rabiate patriot als Johan Valckenaer schreef Luzacs broer en zakenpartner Etienne een woedende brief. ‘Professor Johan Luzac kan beter de toon van zijn krant aanpassen. Geloof me, dat wordt hoog tijd. Ik zweer op mijn woord van eer dat het meeste dat hij geschreven heeft over Louis Capet (de Franse koning) onwaar is.’ Etienne was de jongere broer van Johan en getrouwd met een zus van genoemde Valckenaer. Hij was, in hedendaagse termen, de zakelijke directeur van de krant.

Johan Luzac werkte inmiddels aan zijn afscheid als rector. De organisatie van de plechtigheid was niet eenvoudig. In deze chaotische overgangstijd wist hij niet met zekerheid wie als autoriteit bestempeld en uitgenodigd kon worden. Luzac wilde het liefst zoveel mogelijk invloedrijke patriotten onder zijn gehoor zien, want hij was van plan als hoogleraar geschiedenis de dagelijkse praktijk van de Franse Revolutie te kritiseren en te waarschuwen voor het radicale pad van teveel volksinvloed.

Om zijn afscheid goed te regelen, stuurde hij een briefje aan Willem Anne Lestevenon, tijdelijk voorzitter van het curatorium van de universiteit en lid van het patriottische team dat met de Fransen onderhandelde over oorlogsbetalingen aan de regering in Parijs. Luzac hield van overzicht en somde voor het gemak van Lestevenon de punten op die nog geregeld moesten worden: een nieuwe secretaris van de senaat, lijst van genodigden, leden van de Vierschaar, salarissen, en competenties van de universiteit in deze nieuwe tijd. Ze spraken een ontmoeting af in het Logement van Rotterdam in Den Haag, de stad waar Lestevenon met de Fransen onderhandelde. We weten niet of ze het eens werden over alle punten, maar op de dag van zijn afscheidsrede zaten de curatoren, senatoren, vertegenwoordigers van de Voorlopige Representanten van het Volk van Holland, de nieuwe rector en de nieuwe secretaris in de aula. Luzac kon tevreden zijn, de jonge Bataafse republiek was goed vertegenwoordigd. Hij sprak zijn rede Socrates als burger uit in het Latijn. Niet iedereen kon hem volgen, maar de meeste toehoorders verstonden die taal. Patriottische kopstukken als Pieter Paulus, Jacob Hahn, Laurens van Santen, Lestevenon en Pieter Vreede waren academici en dus die taal machtig.

Allereerst prees hij uitbundig John Adams, een van de founding fathers van de Verenigde Staten en vanaf 1782 tot 1788 hun allereerste ambassadeur in Nederland. Johan Luzac was dik bevriend met Adams. Hij memoreerde hoe hij zeven jaar daarvoor bijna was omgepraat door Adams om naar Amerika te verhuizen. Hoe hij diens zoon, John Quincy, die zich als ambassadeur in Den Haag (1794-1797) onder zijn gehoor bevond, in Leiden onder zijn hoede had genomen. Maar bovenal wilde hij aantonen dat de ware opvolgers van de wijze oude Grieken in Amerika woonden. Met dit lovende gebaar naar Adams, Amerika en zijn grondwet gaf hij de richting van zijn kritiek aan: Amerika is een land met een evenwichtige constitutie, waar de staten samenwerken, elkaar de ruimte gunnen en de vrijheid van de burger gegarandeerd wordt en de burgerdeugd gestimuleerd. ‘Een land waar de wil van het volk de hoogste wet van het dagelijks bestuur is, houd ik voor zeer ongelukkig.’ De scheidende rector bedoelde Frankrijk.

In zijn opvatting kon een land alleen maar gelukkig zijn als de burgers in staat waren hun persoonlijke belangen opzij te schuiven voor het algemeen welzijn. Luzac vond dat burgers onkreukbaar dienden te handelen in hun persoonlijke en publieke leven. Alleen de beste burgers zouden in het openbare bestuur mogen zitten. In het Grieks zijn de beste de aristoi, vandaar het woord aristocratie. Socrates was volgens Luzac de modelburger. Luzac stond in deze opvatting niet alleen. Vele patriotten waren het met hem eens. Rutger Jan Schimmelpenninck, de latere raadspensionaris, verdedigde in zijn proefschrift van 1785 hoe gevaarlijk het was de heffe van het volk toe te laten tot volksvergaderingen, omdat deze mensen gemakkelijk tot oproer konden worden aangezet.

Johan wilde dat alle mensen zijn rede konden lezen en trok zich terug op zijn buitenverblijf Bloemlust bij Leiden om zijn eigen werk in het Nederlands te vertalen. Hij maakte er maar meteen een omvangrijk boekwerk van met een verklarend notenapparaat, een korte geschiedenis van de Atheense Republiek, de rol van vrouwen in Athene en een uiteenzetting over het verschil tussen oligarchie en aristocratie. Heel degelijk, een beetje belerend, maar zeker niet politiek correct. Hij werd door vele collega-patriotten voor aristocraat uitgemaakt vanwege zijn kritische stukken in de krant. Na zijn afscheidsrede werd hij soms als ‘Jan Socrates’ uitgejouwd. Aan zijn zus Suzanne schreef Johan Valckenaer venijnig: ‘Je kwaadaardige Heer Broeder, de Burger Jan Socrates, mag blij zijn dat hij zijn krant niet op Frans grondgebied schrijft, want dan zou hij grote kans gelopen hebben met zijn confraters te zijn gedeporteerd.’ Een straf waar de democraat Valckenaer geen enkele moeite mee zou hebben gehad.

Geheel in de geest van de tijd, waarin tegenstanders elkaar eindeloos met pamfletten, boekjes, schotschriften en stukken in opiniebladen bestookten, maakte Johan van zijn Socrates meteen een nationale campagne. De voorzitter van de Nationale Vergadering, Jacobus Kantelaar, met wie hij bevriend was, kreeg vijf exemplaren toegestuurd. In een begeleidend briefje schreef Luzac: ‘Ik heb zelf de vertaling ondernomen om het braaf gedeelte der natie het te laten leezen.’

Leden van overheidsbesturen, vrienden en kennissen kregen het boek toegestuurd. Ook buitenlandse vrienden van Luzac, waaronder George Washington, John Adams, de minister van Buitenlandse Zaken van Pruisen Ewald Friedrich von Hertzberg en Jacques Necker, kregen een exemplaar in het latijn cadeau. Jacques Necker, de Franse minister met wie hij geregeld contact hield, kreeg er een ironisch briefje bij:

Ik ben bang dat het aantal aristocraten verminderd is. Ik ben nu zelf tot deze groep toegetreden, dankzij mijn dappere en erkentelijke schoonbroeder die mij het brevet van aristocraat in optima forma verschaft heeft.5 Op een goede dag zal ik me in een hoekje van het Elysée bevinden, waar de aristocraten worden vastgehouden om penitentie te doen. Temidden van Plato’s, Aristotlessen, Isocratessen, Cicero’s, Grotiussen, Montesquieus, Malesherbessen, Rochefoucaults van deze wereld. Ik zal me liever tussen deze mensen bevinden die kunnen lezen dan tussen de verstoorders van de openbare orde, de vijanden van het volk die aan het hoofd gaan van de troep oproerkraaiers. Deze laatsten hebben gefaald in hun perfide beschuldigingen tegen U en zijn geslaagd tegen mij.

Het brave gedeelte der natie, de gewone man voor wie de vertaling bedoeld was, moest het boek van Luzac in de boekwinkel kopen.

Washingtons reactie kwam pas een jaar later binnen, wanneer Johan zelf diep in de problemen zit. Het waren troostende woorden van de Amerikaanse president. Hij loofde hem: ‘Mannen zoals U die uit principe handelen, het pad van de waarheid, matiging en rechtvaardigheid volgen, zullen hun invloed terugkrijgen. Aan de geschriften en houding van dergelijke mannen heeft Amerika veel te danken.’ Ook uit Amerika kreeg Luzac van zijn geëmigreerde vriend dominee François van der Kemp te horen dat John Adams zeer verguld was met de opdracht. Van der Kemp had zelf ook een exemplaar toegestuurd gekregen. ‘Het is een meesterwerk. U hebt uzelf overtroffen in beknoptheid. Ik zal proberen het in het Engels vertaald te krijgen.’ Van der Kemp was een enthousiaste man en een meester-organisator. Hij had het beroemde pamflet Aan het volk van Nederland, van de vader van het patriottisme, baron Joan Derk van der Capellen tot den Pol, in één nacht in heel Nederland weten te verspreiden. Maar de uitgave van de aan Luzac beloofde vertaling lukte hem toch niet.

Na zijn rectorale afscheidsspeech over het gevaar van volksmacht zette Johan Luzac zich weer volledig in voor zijn krant. Voor de patriottische politici was hij een bête noir geworden. Luzacs broer Etienne schreef aan zijn zwager Valckenaer: ‘Ons vaderland zal geen gebruik kunnen maken van Johans uitzonderlijke talenten. Niemand zal hem vragen, zo vrees ik, en hij zal zich niet opdringen.’ Zo liep het inderdaad. Zijn grote nationale en internationale reputatie had Johan Luzac niet te danken aan zijn wetenschappelijke werk, maar aan zijn krant, de Gazette de Leyde. Thomas Jefferson, die als Amerikaans ambassadeur in Parijs de Europese pers goed kende, typeerde de Gazette in 1785 als ‘de beste in Europa, de enige die de moeite waard is om te lezen’. Joachim von Schwarzkopf, een Duitse diplomaat die als eerste in 1790 een internationaal persoverzicht maakte, noteerde over de Gazette de Leyde:

Over zee en over land werd de krant gezonden naar verre landen. Hij werd met even grote interesse gelezen aan de poort van de Ottomaanse harems als op de oever van de Ganges, en overgeschreven door alle andere krantenredacteuren […]. In precisie bestond er geen gelijke.6

Luzac correspondeerde met de belangrijkste mannen van zijn tijd, geleerden in binnen- en buitenland: Jacques Necker, de minister van Lodewijk XVI, Ewald Friedrich von Hertzberg, de Pruisische minister van Buitenlandse Zaken, generaal Lafayette, en de Franse markies die een Amerikaanse vrijheidsheld werd. John Adams, de tweede president van Amerika, was een persoonlijke vriend, evenals Kees de Gijselaar, een bekende patriottische voorman, aan wie de patriotten hun scheldnaam ‘kezen’ te danken hebben. Ambassadeurs uit Den Haag, politici, geleerden en schrijvers uit heel Europa en Amerika bezochten Johan Luzac in zijn grote dubbele huis aan de Garenmarkt in Leiden. Geen enkele hoofdredacteur van een Nederlandse krant na hem heeft een dergelijke intellectuele positie kunnen claimen. Dat zou ook buitengewoon lastig zijn geweest. Het Frans en Latijn zijn weggezakt als internationale talen. Door de toenemende mondigheid van de burgerij na de Franse Revolutie kwamen in alle Europese landen kwaliteitskranten op. Aan een Nederlandse krant in welke taal dan ook was na 1800 in het buitenland geen behoefte meer.

Door de koninklijke censuur in een aantal landen, voorop het absolutistische Frankrijk, kon de Gazette in de achttiende eeuw de positie van een werkelijk Europese krant opbouwen, met veel buitenlands nieuws, in het Frans geschreven, de lingua franca van die eeuw. Zij nam de positie in van een krant als de Herald Tribune (tegenwoordig International New York Times geheten) in de twintigste eeuw. Veel abonnees lieten hun Gazette inbinden, zoals Franse bibliofielen tot laat in de twintigste eeuw hun boeken lieten inbinden, die daartoe speciaal uitgegeven werden met een slappe witte kaft. De krant werd op deze wijze een geschiedenisboek. In het archief van Johan Luzac7 bevinden zich ettelijke brieven van abonnees, die vragen om nazending van ontbrekende exemplaren. Baron Reviezky schreef Luzac uit Warschau op 17 september 1774: ‘Ik kan uw krant niet missen, mijnheer, wilt u hem rechtstreeks naar mijn kantoor sturen.’ De Spaanse diplomaat Abbé De Sibera vroeg in 1782 per brief uit Parijs om ontbrekende kranten uit 1763 en 1778. De Gazette fungeerde in Europa duidelijk als naslagwerk van contemporaine geschiedenis en de abonnee was een verslaafde lezer. Kwaliteit en betrouwbaarheid waren de basis van het succes van deze krant, zoals dat ook voor vele kranten na de Gazette de Leyde zou blijken te zijn. Hoe de ingebonden Gazette eruit ziet en leest, valt te ervaren in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag, die 34 jaargangen van Nouvelles Extraordinaires de Divers Endroits bezit, dieprode boekwerken lopend van 1764 tot 4 mei 1798. Ik vond het een spannende ervaring om op een besloten afdeling bijvoorbeeld het jaar 1788 te zitten lezen, de opmaat naar de Franse revolutie. Het verleden herleeft opeens als een doorlopende, bijna dagelijkse actualiteit.

Het was uniek dat een krant die door Nederlanders gemaakt werd in Leiden, toch bepaald geen wereldstad, met een universiteit waarvan de reputatie achteruit ging, een halve eeuw lang zijn concurrenten versloeg in snelheid, kwaliteit en betrouwbaarheid. Hoe was dat mogelijk? De belangrijkste reden was de relatief grote vrijheid van meningsuiting in de Republiek. Verder was er vanwege de handelsmentaliteit van Holland een goed netwerk van transport en communicatie. En tenslotte, niet de minst belangrijke reden, was er de redactionele formule en de intelligentie van de makers van de krant.

De laatste twee omstandigheden – intelligente journalisten en goed transport – werden ook buiten Nederland aangetroffen. In Duitsland en Italië maakte men voortreffelijke kranten, maar ze waren geschreven in de landstaal en daardoor konden zij geen Europese positie verwerven. De belangrijkste Duitse concurrent van de Luzacs, de Courier du Bas-Rhin uit Kleef, werd geleid door een slimme gemankeerde Frans-Italiaanse jezuïet, Jean Manzon. Manzon begon zijn krant, vlakbij de Nederlandse grens, in 1766. Hij had zelf een scherpe pen en hij wist een nog scherpere pen aan zijn blad te verbinden, die van Simon-Nicholas Henri Linguet, de enige schrijver die Voltaire durfde te kritiseren. Linguet, een ex-advocaat, had een eigen blad in Frankrijk geleid, maar werd het land uitgezet vanwege te felle kritiek op de regering. Hij woonde in Londen en Brussel. De zwakke kant van hoofdredacteur Manzon was dat hij te koop was. Voor geld schreef hij artikelen op bestelling en dat hielp de reputatie van zijn krant niet. De Courier had een gemiddelde oplage van 1000 exemplaren. De Gazette kwam gemiddeld op 4000 uit, en in haar beste tijden op 7000. Dat was veel. Nederlandstalige kranten kwamen niet boven de 2000 uit.

De andere concurrent van de Gazette de Leyde, de Courier de l’Europe (1776-1792), werd aanvankelijk in Londen gemaakt, maar verhuisde tijdens de Frans-Britse oorlog, die uitbrak naar aanleiding van de Amerikaanse onafhankelijkheidstrijd, naar Boulogne-sur-Mer, vlakbij Duinkerken en Dover. De hoofdredacteur, Samuel Swinton, was een dubbelagent en bij dat soort figuren is onafhankelijke journalistiek, naar men mag aannemen, ver te zoeken. Hij plaatste op verzoek van de Franse regering kopij. De Franse regering nam tijdens de oorlog met de Britten als tegenprestatie tijdelijk 4800 abonnementen af en verder liet Swinton zich in Boulogne door de Engelsen betalen als geheim agent. De Courier was vooral voor diplomaten een nuttige bron van nieuws uit Londen. De kleine oplage van gemiddeld 1000 exemplaren ging voortdurend op en neer.

Qua betrouwbaarheid stond de Gazette de Leyde moederziel alleen. De Luzacs waren van ander pluimage, qua intelligentie en interesse, superieur aan hun tegenstrevers, bescheiden, niet geïmponeerd door machthebbers, harde werkers die overtuigd waren van de noodzaak van kwaliteitsjournalistiek en niet te corrumperen. De krant en de drukorder waren driekwart eeuw in bezit van de familie. Dat kwam ook wel voor bij andere Franse kranten in de Republiek, maar de eigenaars daarvan opereerden liever als renteniers, die de krant lieten volschrijven door ingehuurde journalisten.

Voor de internationale verzending van de Gazette was het netwerk van particuliere postkoetsbedrijven belangrijk. Leiden lag op de route die Amsterdam met Londen en Parijs verbond. In drie dagen lag de krant in Parijs en Londen. Nederland was een handelsland en vanaf 1630 waren er met handarbeiders door het hele land trekvaarten gegraven. Diligences en postkoetsen sloten op de halteplaatsen aan. Het zwaartepunt lag uiteraard rond Amsterdam.

Leiden had rechtstreekse verbindingen met Haarlem, Delft en Utrecht. In Haarlem kon men overstappen op de schuit naar Amsterdam. Luzac reisde vaak naar Den Haag, het regeringscentrum en de stad van diplomatieke en provinciale missies, voor vijftien stuivers, drie uur reizen en overstappen in Leidschendam.

Tenslotte was de vrijheid van meningsuiting in de Republiek der Zeven Provinciën, hoe betrekkelijk ook, tamelijk uniek in Europa. Holland was het Europese centrum van de uitgeverij. Boeken, tijdschriften, kranten en pamfletten werden gedrukt voor binnen- en buitenland. De Staten van Holland probeerden wel in 1679 en in 1687 na klachten uit Frankrijk de Franse kranten die in Holland gemaakt werden te verbieden, maar de uitgevers van die kranten wisten zich voortdurend te onttrekken aan de bevelen van de lokale autoriteiten, die daarover gingen. De Gazette veranderde haar naam in de zeventiende eeuw van Traduction Libre des Gazettes flamandes et autres naar Nouvelles Extraordinaires de Divers Endroits. De bedoeling was vermoedelijk om sancties van het Leidse gemeentebestuur na klachten van de Franse regering te ontlopen. Ook werd wel de vermelding van plaats en datum van de druk op de achterste pagina van de krant als verdwijntruc gebruikt. Soms stond er niets, soms Pour de la Font, en op een teruggevonden exemplaar uit 1684 staat Pour J.A.D.L.F. (naar de oprichter en eerste eigenaar Jean Alexandre de la Font). De autoriteiten waren overigens niet echt van plan de kranten die naar Frankrijk uitgevoerd werden te verbieden. Dat blijkt wel uit het feit dat de kranteneigenaren aan het eind van de zeventiende eeuw zonder bezwaar van de gemeentelijke autoriteiten hun octrooien wisten te verlengen.

Machtige steden als Amsterdam, Leiden en Haarlem konden besluiten van de Staten-Generaal eenvoudig naast zich neer leggen. Steden en provincies beconcurreerden elkaar en beschermden hun eigen bedrijven en inwoners. De Fransen of Pruisen konden zich suf klagen in Den Haag, maar uitvoering en handhaving van Haagse beslissingen was een lastige zo niet onmogelijke taak in de Republiek. Voor de kranten bestond er door de gebrekkige handhaving van de regels en verboden de facto een situatie van persvrijheid. Het woord onwil lijkt het meest correcte om het gedrag van de Hollandse autoriteiten te verklaren in zake het handhaven van de wet ten opzichte van de kranten.8 Zelden werd een krant of tijdschrift tijdelijk verboden. Het overkwam de Gelders Historische Courant uit Zaltbommel, de Na-Courant in Amsterdam, en de Praatvaar. Redenen waren vooral kritiek op de lokale gezaghebbers.

In de Hollandse pamflettencultuur mocht je elkaar duchtig uitschelden, maar men wist dat er grenzen waren: laster tegen kerk of autoriteiten, oproer prediken, ketterij, porno – dat mocht allemaal niet. Er bestond een vorm van zelfcensuur. Deze praktijk betekende dat de noodzaak van een doortimmerde filosofische, juridische of ethische verdediging van de vrijheid van meningsuiting, zoals Chrétien Guillaume de Lamoignon de Malesherbes’ Memorie van de persvrijheid of John Miltons Areopagitica uit 1647, niet urgent was in de Republiek. Boeken, die langer in circulatie bleven dan kranten en uitgebreide argumentaties behelsden, vielen vaker onder een verkoopverbod dan kranten. Maar ook op dit gebied kende de Republiek een betrekkelijk liberaal klimaat. Zo werden boeken die in Frankrijk niet gedrukt mochten worden in de Republiek met genoegen onder de houten pers gelegd. Voltaire logeerde maanden in Den Haag en Amsterdam om het drukken van zijn boeken te begeleiden.

Preventieve censuur, zoals in autoritair geregeerde landen als Frankrijk en Oostenrijk, bestond niet in de Republiek. Maar dat betekent niet dat de Republiek tegen censuur was – het verbieden van verkoop na publicatie gebeurde geregeld. Alleen al in Leiden werden 64 verboden op boeken, tijdschriften en pamfletten geteld, gedurende de vijftig jaar tussen 1748 en 1796.9 In Amsterdam zijn 254 boeken in diezelfde periode verboden verklaard.10 Boeken van de Franse medicus Julien Offray de la Mettrie, oud-leerling van Boerhave, Rousseau, Voltaire, Spinoza en de Mémoires van Madame de Pompadour werden verboden. Ook De Lierzang van dominee François van der Kemp, de Oproep aan het Nederlandse Volk van Joan Derk van der Capellen tot den Pol, Le Franq van Berkhey aan zijne medeburgers, een boek van Mirabeau dat het bevriende staatshoofd Frederik de Grote zou beledigen, gingen de ban in. Boekverkopers die toch verboden waar aanboden, verontschuldigden zich door te roepen dat ze niet alles konden lezen wat ze verkochten. En: ‘Al hadden wy tijd om het te leezen, wy zyn domme duivels die niet oordelen kunnen of het goed of kwaad is.’11

De lobby voor een publicatieverbod, dus censuur vooraf, bestond overigens wel. Hier zat meestal de religieuze orthodoxie achter, en in het laatste kwart van de eeuw de bovenliggende politieke partij. Dat was nu eens de partij van de stadhouder, en dan weer eens die van de patriotten.

Soms werd de lobby zichtbaar, zoals in 1769, toen de discussie om preventieve censuur in te voeren ongemeen fel oplaaide. De aanleiding tot deze discussie, bekend als de Socratische oorlog, was de vraag of deugdzame heidenen de toegang tot het paradijs geweigerd konden worden. In zijn boek Belisaire had de Franse encyclopedist Jean-Francois Marmontel – dichter, historicus, romanschrijver, vriend van Voltaire en een veel gelezen auteur in Nederland – deze vraag opgeworpen. Het boek was onmiddellijk een bestseller, de Nederlandse vertaling moest binnen een maand tweemaal herdrukt worden. Het stond in de boekenkast van iedereen die zich een intellectueel noemde en alle vaderlandse leesclubjes hadden Marmontel op hun lijst staan. De discussie die dit boek veroorzaakte ging over de grenzen van verdraagzaamheid, een thema dat de filosofen van de Verlichting na aan het hart lag.

In de tweede helft van de achttiende eeuw drongen de ideeën van de Verlichting steeds dieper door in de Nederlandse samenleving. Ook het deïsme, het geloof in een god die alleen maar de wereld geschapen had en verder nooit ingreep, kende veel aanhangers, de belangstelling voor wetenschappelijke kennis vertaalde zich in honderden actieve praat- en studieclubjes, en kranten kregen een steeds sterker opiniërend accent. Tegenwoordig zouden we zeggen: de burger werd mondiger. Maar de orthodoxie probeerde uit alle macht het tij van deze moderne vrijzinnigheid te keren en bestreed in preken, artikelen en boeken opvattingen zoals die van de verlichte Marmontel. Een hevige pennenstrijd tussen tolerante en intolerante christenen, tussen verlichten en orthodoxen, barstte los in Nederland.

De gereformeerde Rotterdamse predikant Petrus Hofstede verwoordde in een tegenboek de angstgevoelens van de intolerantie bloemrijk: ‘Men bezwaart het Christendom als een broeinest van stompe, onvernuftige, wreede, dweeperagtige en onrustige menschen […] en men maakt van het Heidendom een vrugtbaren kweekhof der voortreffelijkste deugden.’12 Socrates kwam overigens in het hele boek van Marmontel niet voor – het was deze Hofstede die hem in de discussie bracht. Volgens Hofstede bestonden deugdzame heidenen niet. Die omschrijving was volgens hem ‘een contradictio in terminis’. Zij kwamen, indien Hofstede bij de hemelpoort had mogen staan, het paradijs niet in. Zeker Socrates niet, want hij had homoseksuele relaties met zijn leerlingen gehad, ‘de onnatuurlijkste zonde, om welke het weeldrige Sodom en Gomorra met vuur uit den hemel verdelgd is’. Ook het boek van Hofstede werd goed verkocht.

De orthodoxe predikanten rond Hofstede bepleitten bij het Hof van Holland, overigens niet voor het eerst, dat alle boeken voortaan vóór het ter perse gaan eerst door censoren beoordeeld moesten worden. Het Hof neigde naar die ingreep. Het vond dat de dreigende ontwrichting van de samenleving beter bestreden kon worden met censuur vooraf dan achteraf en had al plannen klaar liggen. Terwijl de Socratische oorlog nog doorwoekerde, diende het Hof op 7 september 1769 bij de Staten van Holland een concept-plakkaat in dat boekverkopers niet meer mochten drukken en verkopen zonder toestemming van censoren vooraf. Geschriften zouden worden afgekeurd als ze ‘den Christelyken Godsdienst attacqueeren, bespotten, of ondermijnen, of door hunnen obscoenen inhoud geschikt zijn, om de goede zeden te bederven, gelijk mede in welke leer der publicque kerken bespottelijk wordt ten toon gesteld’. Anonimiteit van schrijvers zou verboden worden. Boeken mochten alleen in het buitenland gekocht worden nadat de censores van de inhoud op de hoogte waren gesteld. De Staten namen het plakkaat over in een eigen concept-plakkaat.

Dit was een oorlogsverklaring aan de opkomende mondige burgerij in de Republiek. Na het bekend worden van dit wetsvoorstel daalde de woede van alle verlichte Nederlanders neer op de leden van het Hof en de Staten. De door de dominees zo gevreesde vrijzinnigheid kreeg in de nieuwe opiniepers alle ruimte om te protesteren. Briefschrijvers klaagden dat censuur tegen de grondwet was, dat Nederlanders zulke achterlijke wetten ontstegen waren, dat zelfs katholieke vorsten de persvrijheid respecteerden. Het verzet was breed: het was een van de eerste grootschalige uitingen van de publieke opinie die zich langzaam had ontwikkeld in Nederland. Enkele Leidse boekhandelaren vroegen hun collega en schrijver Elie Luzac, een neef van Johan, om een protest tegen de dreigende wetgeving te formuleren. Het doel was de Leidse vroedschap te bewegen tegen de wetten te stemmen in de Staten van Holland. Elie had al eerder op papier tegen het christelijke censuurbeleid gefulmineerd, in 1747, toen zijn eigen Waalse kerkenraad het boek L’Homme Machine, dat hij had uitgegeven, in de ban deed. Maar tot een openbare discussie leidde dit stuk toen niet.13 Ditmaal ging Elie Luzac verder in zijn betoog.

Voor het eerst werd in Nederland een indrukwekkende argumentatie tegen censuur en voor vrijheid van drukpers geformuleerd. Als jurist opgeleid en geholpen door zijn jongere broer, de Leidse notaris Isaac Elie, formuleerde hij een keur aan tegenwerpingen. In het kort: De wet was te vaag. Vage wetten leiden tot willekeur. De wet zou de boekhandel ruïneren. Burgers zijn van nature vrij. Dus ze kunnen lezen wat ze willen. De wet gaat tegen de grondwet in, de grondwet waarborgt de vrijheid van godsdienst en dus van meningsuiting. Zij is tegen de economische traditie van de Republiek, vrijheid van handel. Censuur is nooit effectief af te dwingen. Per slot, wat is kwalijker, het lezen van Spinoza of het huichelachtig bijwonen van een kerkdienst? Wat is onzedelijker, genieten van een wellustig boek of het bezoek aan een bordeel?

Het plan werd op basis van praktische onuitvoerbaarheid afgewezen. De verlichten wonnen de eerste slag, in een strijd die nog dertig jaar zou duren, tot het einde van de eeuw. Persvrijheid werd in het laatste kwart van de eeuw een geliefd onderwerp in de opiniebladen die genoeg hadden van het ancien regime en dus van stadhouder Willem V. Het onderwerp stond hoog genoteerd op de politieke agenda van de patriotten. Politieke hervormingen en persvrijheid hoorden bij elkaar als tweelingen. Joan Derk van der Capellen tot den Pol was de eerste Nederlandse politicus die persvrijheid de basis noemde van democratische hervormingen. In zijn sensationele pamflet van 1781, Aan het volk van Nederland, schreef hij dat persvrijheid voorwaarde was voor de publieke opinie en voor controle op de macht. Uiteraard werd Aan het volk verboden door de stadhouder.