De gemaakte planeet

Leven in het Antropoceen

Albert Faber

AUP

Illustratie omslag: © Ionut Caras

Ontwerp omslag: Suzan Beijer

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6372 121 9

e-ISBN 978 90 4854 414 1 (ePub)

NUR 730 | 740

Uitgeverij AUP is een imprint van Amsterdam University Press.

© A. Faber / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2018

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Amsterdam University Press.

‘And where history does not undermine and set traps for itself in such an openly perverse way, it creates this insidious longing to revert. It begets this bastard but pampered child, Nostalgia. How we yearn – how you may one day yearn – to return to that time before history claimed us, before things went wrong.’

Graham Swift – Waterland

‘Ik heb de cijfers,’ zei de prefect, ‘en die zijn inderdaad verontrustend.’

‘Ze zijn meer dan verontrustend, ze spreken voor zich.’

‘Ik zal de centrale regering orders vragen.’

Rieux hing op en zei tegen Castel: ‘Orders! Terwijl er verbeeldingskracht nodig is!’

Albert Camus – De pest

Inhoud

1. Het tijdperk van de mens

Terug naar het Pleistoceen

Een nieuw tijdperk

De geologische interpretatie

Een nieuw perspectief op de mens in de wereld

2. Denken over een nieuwe tijd

Oostvaardersplassen

Een geschiedenis van verbeelding van de natuur

Discoursen van duurzaamheid

De verborgen dimensies van het Antropoceen

Verandering en verval

De betrokken natuur

Verdeling en verantwoordelijkheid

Het Antropoceen als nieuw conceptueel kader

3. De Grote Versnelling

Industriële landschappen

Er is vooruitgang

De Grote Versnelling13

De ecologische balans

Grenzen aan de groei?

De aarde in handen van de ingenieur

Leven met de urgentie van het Antropoceen

4. Een verweven dynamiek

Vervlechting

Samenhang

Een complexe wereld

Veerkracht

Navigeren naar verandering

Wetenschap en beleid in een complexe wereld

5. Zorg en verantwoordelijkheid in een nieuwe wereld

De tuinen van Singapore

De stad als biotoop van het Antropoceen

Plaats en onbehagen

Aanpassing en verandering

Verantwoordelijkheid, deugd en bloei

Van dictatuur van het heden naar zorg voor de toekomst54

Een gezamenlijke opgave

6. Leven op een gemaakte planeet

Een gegeven dat we niet meer kunnen negeren

Een politiek voor het Antropoceen

Een radicale democratie voor mens en natuur

De generatie van het Antropoceen

De kunst van leven in het Antropoceen

Epiloog: het Antropoceenpark

Dankwoord

Verantwoording van illustraties

Literatuur

Noten

Index

1. Het tijdperk van de mens

Terug naar het Pleistoceen

Het ijzige land van Oost-Siberië is niet bedoeld voor mensen. De weidsheid ontneemt je alle gevoel voor afstand en tijd, alsof je in één oogopslag de hele wereld in schijnbare eeuwigheid kunt zien. In de verte liggen tijdloze, sneeuwverpakte bergen, dichterbij slingert de Kolyma-rivier door de laagvlakte. In de winter daalt de temperatuur hier tot vijftig graden onder nul. De Siberische grond is ook in de zomer bevroren. Op de oneindige grasvlakten grazen kuddes bizons en rendieren. Het is een haast sacraal gebied van rust en balans. In dit serene land ligt het Pleistoceenpark, een natuurgebied dat laat zien hoe de toendra eruitzag voordat de mens arriveerde.1

Het Pleistoceenpark ligt net boven de poolcirkel, op bijna 2000 kilometer ten noordoosten van de al behoorlijk afgelegen stad Jakoetsk. Ecologen, chemici, hydrologen en biologen bestuderen hier, op de grens van de graslanden van de toendra en de naaldbossen van de taiga, de veranderingen in dit uitgestrekte gebied. De wetenschappers hebben een kleine basis rondom een voormalige schotelantenne, die in de tijd van de Sovjet-Unie zelfs tot in dit geïsoleerde gebied propaganda verspreidde, bedoeld voor de goelags die Stalin aan de oevers van de Kolyma had gesticht. Vanaf de jaren dertig van de vorige eeuw werd langs de rivier goud gevonden en in de toekomst kan dit gebied opnieuw een toegangspoort worden, ditmaal tot de olievoorraden onder de Arctische zeeën ten noorden van Oost-Siberië.

Dat zijn niet de enige veranderingen op til. Langzaam stijgt de temperatuur in de sedimenten van de permafrost, de bevroren ondergrond. Enkele decennia geleden was deze altijd zes graden onder nul, inmiddels nog maar drie graden onder nul. De temperatuur stijgt langzaam richting het smeltpunt. Verder naar het westen is de ontdooide grond hier en daar ingestort tot enorme kraters, de grootste een kilometer in doorsnee.2 De omstandigheden veranderen, dit is een van de frontlinies van de klimaatverandering. Hier krijgen we een beeld van een wereld die zorgwekkend veel warmer wordt. De permafrost herbergt grote hoeveelheden organische koolstof, die met de dooi door composteringsprocessen kan vrijkomen in de vorm van de broeikasgassen kooldioxide (CO2) en methaan (CH4), waardoor de opwarming van het klimaat verder wordt versterkt. Een schrikbarend vooruitzicht, niet alleen omdat met name methaan een heel sterk broeikasgas is, maar ook door de omvang van de permafrost, die zich uitstrekt over Siberië, Alaska en grote delen van Canada. De studies in het Pleistoceenpark en elders geven een zorgwekkend beeld van de opwarming van de aarde als zelfversterkende spiraal.

De schotelantenne als centrale plek van de kleine gemeenschap die het Pleistoceenpark beheert (Foto © Chris Linder).

De wetenschappers en de beheerders van het Pleistoceenpark bestuderen niet alleen de veranderingen, ze proberen deze ook te keren. De ambities zijn enorm: het Pleistoceenpark beoogt niets minder dan de herintroductie van de wolharige mammoet, niet alleen hier, maar uiteindelijk in het gehele Arctische gebied. Dit moet het grootste project in de geschiedenis van de mensheid worden.

Het park omvat 160 vierkante kilometer, pakweg driemaal de Oostvaardersplassen. Dat is nog zeer bescheiden in de uitgestrektheid van Oost-Siberië. Met het Pleistoceenpark willen de onderzoekers de historische ecologie van de Arctische mammoetsteppe herstellen. Deze ecologie is fundamenteel anders dan de huidige ecosystemen. Het is het soort grasland dat we kennen van de Afrikaanse savanne, maar dat in dit noordelijke gebied al sinds lang is verdwenen. Door herintroductie van herbivoren als de bizon, de muskusos, elanden, rendieren en paarden versnellen de biologische kringlopen en neemt de productiviteit van het gebied sterk toe – de oeroude natuurlijke toestand, aldus de onderzoekers. Een belangrijke aanname is dat grasland veel productiever is dan het nabije bos en daardoor veel meer kooldioxide uit de lucht haalt. Bovendien is het grasland in de winter en tot ver in het voorjaar bedekt met sneeuw, wat het schaarse zonlicht reflecteert in plaats van opneemt, zoals de naaldbossen, waardoor de opwarming van het gebied beperkt zou worden. De grote herbivoren houden het grasland vrij van opkomende scheuten, zodat het taigabos hier niet kan groeien, maar voor de onderzoekers zou het nog mooier zijn als de bestaande bossen kunnen plaatsmaken voor productieve graslanden. Dat is het werk van grote kuddes mammoeten.

Vooralsnog is de wolharige mammoet echter uitgestorven. In de laatste ijstijd kwam hij nog in grote delen van Europa voor. Museum Naturalis in Leiden heeft de grootste verzameling mammoetbotten ter wereld, grotendeels afkomstig uit de Noordzee, in de ijstijd nog een uitgestrekt laagland. Met de opwarming van het klimaat na de laatste ijstijd werd het leefgebied steeds kleiner, totdat een kleine 4000 jaar geleden de laatste populatie mammoeten op het afgelegen Siberische eiland Wrangel uitstierf. In de bevroren permafrost van Siberië en Alaska worden nog regelmatig goed geconserveerde exemplaren gevonden, vaak nog met haar en soms zelfs met intact weefsel. Dit materiaal bevat nog allerlei DNA-fragmenten en dat biedt perspectief voor genetici. In een laboratorium van de universiteit van Harvard wordt met moderne recombinatietechnieken getracht om het DNA van de wolharige mammoet te combineren met dat van de Aziatische olifant. Projectleider George Church beweert grote vooruitgang te maken en in de nabije toekomst zou de nieuw leven ingeblazen mammoet opnieuw geïntroduceerd kunnen worden in het Pleistoceenpark.3 Het is een staaltje ecotechniek van jewelste, te beginnen in Oost-Siberië, maar met het visionaire doel om de mammoeten uiteindelijk de grote Arctische grasvlaktes van Jakoetsk tot Yukon in stand te laten houden, alsof ze nooit zijn weggeweest.

Het afgelegen Pleistoceenpark is zo’n plek op aarde waar de meest cruciale ontwikkelingen van het huidige tijdgewricht samenkomen. Hier is klimaatverandering direct meetbaar en voelbaar, en hier wordt al geëxperimenteerd met het soort ecologisch ingenieurswerk waarover elders nog verfijnde ethische debatten worden gevoerd. Hier wordt groots gedacht, niet in termen van een leuke toeristenattractie zoals Jurassic Park, maar als een grootschalig plan om de aarde te redden. Hier komt alles bij elkaar: mens en natuur; heden, verleden en toekomst; lokale ontwikkelingen en de toestand van de aarde. Het is een icoon van de huidige tijd.

Een nieuw tijdperk

Het Pleistoceenpark is maar één illustratie die laat zien dat de balans tussen mens en aarde voorbij is – als deze er al ooit was. De mens heeft grote invloed op vrijwel al het leven op aarde, door klimaatverandering, overbevissing, landbouw, ontbossing, fragmentatie van ecosystemen, maar ook door beheer van natuurgebieden. De mens dringt door tot in de geologische poriën van de aarde en beïnvloedt de mondiale geofysische cycli van water, koolstof en stikstof. Soorten staan onder grote druk, en de snelheid waarmee ze uitsterven is honderd- tot duizendmaal hoger dan de natuurlijke, evolutionaire snelheid. De meest voorkomende grote dieren op aarde – koeien en ander vee – kunnen zonder de mens niet overleven. Het plastic van de huidige beschaving vinden we terug tot op verafgelegen eilanden en in de poolzeeën.

De invloed van de mens in deze eerste decennia van de eenentwintigste eeuw is van fenomenale proporties. Na grootschalige massa-extincties in de vroege geschiedenis van de aarde wordt de huidige tijd wel betiteld als de zesde grote golf van uitsterven.4 In de afgelopen twintig jaar is ongeveer 10 procent van de resterende wildernis op aarde verdwenen – een gebied ter grootte van West-Europa – vooral in de Amazone en Centraal-Afrika.5 Oceanen zijn op steeds meer plekken leeggevist. Vier tiende van het landoppervlak op aarde is inmiddels landbouwgrond geworden en driekwart van het zoetwater is door de mens onder controle gebracht. Kwetsbare ecosystemen als koraalriffen en alpiene gebieden verdwijnen snel. Natuurlijke leefgebieden raken steeds verder gefragmenteerd en vooral grotere diersoorten sterven uit. Voorheen afgezonderde ecosystemen raken steeds meer met elkaar verbonden via verspreiding van gewassen en landbouwdieren, maar ook van ratten, konijnen en ziekteverwekkers, die kwetsbare natuurlijke ecosystemen snel tot ecologische woestijnen kunnen reduceren.6 Per saldo leggen vele wilde soorten het loodje ten gunste van een klein aantal veelvoorkomende soorten die voor de mens nuttig zijn.

Sinds de Industriële Revolutie is door de mens 555 miljard ton koolstof in de vorm van CO2 de atmosfeer ingepompt, tot een concentratie die hoger is dan op enig moment in de afgelopen 800.000 jaar en mogelijk zelfs de afgelopen 20 miljoen jaar. Deze en andere broeikasgassen leiden tot een opwarming van de aarde en inmiddels is het wereldwijd ruimschoots meer dan een graad warmer dan aan het eind van de negentiende eeuw. Als gevolg hiervan stijgt de zeespiegel, smelten ijskappen en permafrost, is de kans op extreem weer groter en raakt de waterbalans verstoord en verzuren de oceanen. Op verschillende plekken is tegenwoordig sprake van ‘plastic soep’, een grote concentratie van plastic deeltjes in het oceaanwater. Door mijnbouw en constructie verplaatst de mens jaarlijks tussen de 30 en 57 miljard ton aan materialen, vergelijkbaar met het totaal aan sediment dat per jaar met de stroom van alle rivieren op aarde wordt meegevoerd.7 Wereldwijd zijn vele duizenden dammen gebouwd voor de opwekking van energie, vaak met grote sociale en ecologische gevolgen – en er zijn nog plannen voor vele nieuwe dammen, onder meer in ecologisch belangrijke gebieden als het stroomgebied van de Amazone en de Kongo.8 Per jaar wordt wereldwijd honderdduizend vierkante kilometer landbouwgrond verlaten vanwege erosie, tweeënhalf maal de oppervlakte van Nederland.9 De stedelijke omgeving van de mens is nu aantoonbaar een ecosysteem dat bepalend is voor de evolutie van soorten.10

Dit is slechts een summiere schets, maar de boodschap is helder: natuurgebieden, planten en dieren bestaan of verdwijnen bij de gratie van de menselijke beslisser. Nooit eerder had één soort op aarde zoveel impact. De aarde is een menselijke planeet geworden. Tijdens een wetenschappelijke conferentie in Mexico in 1999 riep de Nederlands-Zweedse atmosfeerchemicus en Nobelprijswinnaar Paul Crutzen (1933) dan ook uit dat we leven in het Antropoceen, het Tijdperk van de Mens.11

Het idee van het Antropoceen kwam bij Crutzen als een plotselinge ingeving, maar het was geen toeval. Hij onderzocht al in de jaren zeventig de invloed van de mens op de atmosfeer en in het bijzonder de ozonlaag, waarvoor hij in 1995 de Nobelprijs ontving. Hij was vertrouwd met het idee dat de mens een serieuze invloed op de aarde heeft, en had het wetenschappelijk krediet om zeer serieus genomen te worden. De term Antropoceen is echter – zonder dat Crutzen het wist – niet nieuw. Zo sprak de publicist Andy Revkin (1956) begin jaren negentig van ‘Anthrocene’, maar dat bleef niet hangen.12 Crutzens latere co-auteur, de bioloog Eugene Stoermer (1934-2012), gebruikte de term Antropoceen in de vroege jaren tachtig in verwijzing naar de invloed van de mens op aarde. Maar de terminologie is nog ouder. Al in 1922 beschreef de Russische geoloog Aleksei Pavlov (1854-1929) de huidige tijd als onderdeel van een ‘Antropogeen systeem’. De Russische geochemicus Vladimir Vernadsky (1863-1945) wees al op de geologische kracht van de biosfeer in combinatie met de menselijke cognitie, iets wat hij de Noösfeer noemde en waarmee hij feitelijk het Antropoceen al op de staart trapte. Andere Sovjetwetenschappers spraken soms van Antropogeen in plaats van Kwartair, en onder Tsjechoslowaakse geologen werd wel gesproken van het Antropozoïcum – een term die in de negentiende eeuw al werd gemunt.13

Crutzen raakte op het juiste moment een gevoelige snaar en de term Antropoceen bleef hangen. Inmiddels krijgt het Antropoceen volop aandacht in de wetenschappelijke en populaire literatuur, het leidt tot debatten in de krant en er zijn tentoonstellingen, festivals en zeker drie wetenschappelijke tijdschriften aan gewijd. De zoektrends bij Google en de stroom aan boeken en artikelen nemen exponentieel toe. Het Antropoceen is hot geworden.

De geologische interpretatie

De aandacht voor het Antropoceen krijgt vaak een geologische interpretatie. ‘Antropos’ komt uit het Grieks en verwijst naar de mens, de uitgang ‘-ceen’ heeft een geologische connotatie. Het tijdperk van de mens dus, verwijzend naar de geologische schaal van menselijke invloed.

Maar vooralsnog bevinden we ons nog in het Holoceen, het tijdvak dat 11.700 jaar geleden begon met het einde van de laatste ijstijd. Het Holoceen is een periode met een relatief stabiel en warm klimaat, waarin de mens zich ontplooide van jager en verzamelaar tot vormgever van complexe samenlevingen. Het voorafgaande tijdvak, het Pleistoceen, is een periode vanaf 2,6 miljoen jaar geleden die gekenmerkt wordt door een afwisseling tussen ijstijden en warmere perioden, fluctuaties in de zeespiegel en grote veranderingen in flora en fauna. In deze periode ontwikkelde zich het geslacht Homo, de mensachtigen. Samen vormen het Holoceen en het Pleistoceen de geologische periode Kwartair, die op haar beurt weer onderdeel is van het Cenozoïcum, het tijdvak vanaf 66 miljoen jaar geleden dat begon met het uitsterven van de dinosauriërs. Het Cenozoïcum is onderdeel van het Phanerozoïcum, het geologische tijdperk vanaf 541 miljoen jaar geleden, waarin het leven op aarde tot volle ontplooiing kwam, ondanks enkele zware crises die dat leven ook bijna weer wegvaagden. Het is niet eenvoudig om een goed gevoel te krijgen voor dergelijke tijdspannen. Het Pleistoceen omvat tot aan het begin van het Holoceen meer dan 99,5 procent van de menselijke geschiedenis. Op zijn beurt omvat het Holoceen tot aan de Industriële Revolutie 98 procent van de geschiedenis van de menselijke beschaving. Als we de periode van het Phanerozoïcum zouden vergelijken met de hoogte van de Eiffeltoren, dan is het Holoceen slechts een laagje van nog geen zeven millimeter daar bovenop; de geschiedenis sinds de Industriële Revolutie is niet meer dan een dikke laag verf.

Het Antropoceen past op verschillende manieren in de geologische taxonomie (figuur 1.1). Het kan worden beschouwd als tijdvak binnen het Kwartair, volgend op het Holoceen. Het is ook denkbaar om het Holoceen te herschikken als onderdeel van het Pleistoceen, dat dan als geheel gevolgd zou kunnen worden door het Antropoceen. En als dan toch zou worden besloten tot erkenning van het Antropoceen als geologisch tijdvak, waarom zouden we dan nog het Holoceen als een eigenstandig tijdvak handhaven? Wellicht is het veel logischer om het te beschouwen als een warme periode binnen het Pleistoceen. Zo’n redenering kunnen we ook verder doortrekken, door tegelijk ook het wat archaïsche Kwartair te vervangen door het Neogeen, de periode van ‘nieuw leven’, waarmee ook op hoger geologisch niveau recht wordt gedaan aan het idee dat de aarde al vanaf de eerste mensen te maken heeft met een nieuwe tijd. Aan de andere kant is ook wel gesuggereerd om de hiërarchische status van het Antropoceen te reduceren tot een onderdeel van het Holoceen.

Figuur 1.1 Taxonomie van geologische tijdperken en de mogelijke posities van het Antropoceen daarin (Bron: Lewis en Maslin, 2018).

Maar eerst komt natuurlijk de vraag: kunnen we überhaupt vaststellen of er in geologische zin sprake is van zoiets als het Antropoceen, en zo ja, wanneer begint dat tijdvak dan? Waarover spreken we eigenlijk als we het hebben over een geologisch tijdperk?

Er zijn verschillende momenten in de menselijke geschiedenis die kunnen dienen als mogelijk startpunt voor het Antropoceen.14 De invloed van de mens op aarde is al zichtbaar vanaf zeker anderhalf miljoen jaar geleden, met het eerste gebruik van vuur. Dit heeft zeker ecologische sporen nagelaten, niet alleen in directe zin, maar ook indirect door de veranderingen in het menselijke dieet. In geologische zin is deze vroege cultuurdaad echter te verwaarlozen. Een ander mogelijk startpunt voor het tijdperk van de mens is het grootschalig uitsterven van grote landdieren, zoals de wolharige mammoet, de sabeltandtijger of de diprotodon (een reusachtig buideldier uit Australië dat nog het meest doet denken aan de hedendaagse wombat, maar dan ter grootte van een neushoorn). Dergelijke megafauna kwam op alle continenten voor en in de periode tot de laatste ijstijd, tussen vijftigduizend en tienduizend jaar geleden, stierf ongeveer de helft ervan uit. De menselijke hand lijkt hierin onmiskenbaar, omdat dit juist gebeurde in de periode dat de mens deze continenten binnentrok en bevolkte. Het voert niettemin te ver om dit uitsterven te duiden in termen van geologische verandering op mondiale schaal. Een vroege start van het Antropoceen kan ook worden gezien in samenhang met het begin van de landbouw. De mens heeft al vanaf de vroegste landbouwactiviteiten invloed op vegetaties, soortenrijkdom, biochemische kringlopen en het (lokale) klimaat.15 Ook hier valt het nog niet mee om een eenduidig startpunt te vinden, omdat landbouw wereldwijd verschillende periodes van oorsprong heeft: elfduizend jaar geleden in Mesopotamië, zes- tot zevenduizend jaar geleden in China en Centraal-Amerika, nog later in de meeste andere gebieden – en nimmer in Australië.

In een elegant betoog in het wetenschappelijk blad Nature beargumenteren geograaf Simon Lewis en geoloog Mark Maslin het jaar 1610 als het tamelijk exacte begin van het Antropoceen.16 Dit jaartal hangt samen met de ontdekkingsreizen en de eerste golf van globalisering. Met de komst van de Europeanen naar het Amerikaanse continent kwamen ziekteverwekkers mee, die samen met het nietsontziende geweld van de conquistadores in ongeveer anderhalve eeuw leidden tot mogelijk wel vijftig miljoen doden onder de oorspronkelijke bevolking. Veel gebieden raakten volledig ontvolkt en vervolgens weer begroeid met bossen. Deze nieuwe vegetatie nam grote hoeveelheden koolstof op, met meetbaar effect op de CO2-concentratie in de atmosfeer, die een minimum bereikte in het jaar 1610. Tegen deze redenering valt in te brengen dat de afwijking in de historische CO2-concentraties in die tijd nog past binnen de natuurlijke variaties in het Holoceen.17

De meeste voorstellen plaatsen het startpunt van het Antropoceen later, na het op gang komen van de modernisering.18 Dit is ook wat Paul Crutzen voor ogen had toen hij de term Antropoceen voorstelde. Vaak wordt het begin van de Industriële Revolutie genoemd, met de snelle groei van bevolking, industrialisatie en gebruik van fossiele brandstoffen vanaf ongeveer 1800, met grote gevolgen voor de atmosfeer, zoals het gat in de ozonlaag boven Antarctica, de verdubbeling van de concentratie van methaan en de toename in de concentratie kooldioxide met ongeveer 30 procent. Maar er zijn nog vele andere indicatoren: de razendsnelle erosie van sedimenten door dammen en andere grootschalige bouwprojecten, de vermesting van zeeën en andere wateren, de verzuring van oceanen door de hogere CO2-concentraties in de atmosfeer, de snelheid van het uitsterven van soorten, het afnemend oppervlak aan Arctisch zeeijs, of de almaar stijgende gemiddelde mondiale temperatuur.

Dit alles kan worden toegeschreven aan de Industriële Revolutie, maar wellicht nog beter aan de ‘Grote Versnelling’, de ongekende economische ontwikkeling sinds de jaren vijftig van de twintigste eeuw.19 De wereldwijde verspreiding van plastics is een van de zichtbare gevolgen, die ongetwijfeld ook op lange termijn in de aardse sedimenten zichtbaar zullen blijven. Het meest direct meetbaar is de toename in radioactiviteit als gevolg van ongeveer vijfhonderd bovengrondse kernproeven in de periode tussen 1945 en 1963. Dit is een goede geologische indicator voor een grote toename in menselijke activiteit en daarom een geschikte kandidaat voor een startpunt van het Antropoceen. Er kan zelfs een specifieke datum aan gekoppeld worden: op 16 juli 1945 werd de eerste kernproef uitgevoerd in New Mexico, Verenigde Staten.

De daadwerkelijke keuze voor een beginpunt van het Antropoceen is een actuele vraag voor de International Commission on Stratigraphy (ICS), een commissie van het genootschap van geologen dat zich bezighoudt met de indeling van geologische tijdperken. Het ICS is een conservatieve organisatie, die zich niet laat opjagen om snel tot nieuwe classificaties te komen. Het ICS stelde in 2009 een werkgroep voor het Antropoceen in, die in de zomer van 2016 met het advies kwam om toe te werken naar een voorstel om het Antropoceen te laten beginnen rond 1950. Of dat voorstel er daadwerkelijk komt staat of valt met het kunnen aanwijzen van een golden spike, een duidelijke indicator voor de start van dit nieuwe tijdperk van de mens.20 Dat is geen sinecure en het uiteindelijke voorstel zal door de geologen met zeer kritische blik worden beschouwd.

Die kritische blik is in eerste instantie gericht op de technische vraagstukken over taxonomie en startpunt van het Antropoceen. Sommige geologen betogen dat de impact van de mens niet zozeer gezien moet worden als afzonderlijk tijdperk, maar veel meer als een gebeurtenis van geologische omvang, vergelijkbaar met bijvoorbeeld een tsunami.21 Een ander punt van kritiek is dat het niet zozeer gaat om een beginpunt, maar vooral om de snelheid van verandering.22 Ook het voorstel van een classificatie als afzonderlijk tijdvak na het Holoceen wordt volgens critici niet zozeer ingegeven door het karakter van Antropoceen, maar door de tamelijk toevallig gekozen uitgang van het woord, wat sterk sturend is voor een classificatie.

Dit geeft veel geologen het gevoel dat de ordentelijke en sterk gecodificeerde wetenschap der geologische classificatie wordt gekaapt door klimaatwetenschappers en andere milieukundigen, die weliswaar terecht aandacht vestigen op de grootschalige invloed van de mens op aarde, maar die daarvoor een geologische terminologie oneigenlijk gebruiken.23 Er bestaat onder geologen dan ook enige wrevel ten aanzien van het Antropoceen. Beoogt het niet veel meer te zijn dan een geologisch tijdperk? Gaan de discussies niet vooral over menselijke invloed op aarde, in plaats van over strakke geologische classificatie? Onder de oppervlakte van droge geologische taxonomie ligt een diep vat vol filosofische, conceptuele en politieke beschouwingen, vanuit het besef van een steeds fundamentelere invloed van de mens op al het andere leven op aarde. Het Antropoceen is een veelomvattende en krachtige term, die ons juist kan helpen om te komen tot een scherper perspectief op de snelle veranderingen in de wereld en op de verantwoordelijkheid die de mens in dit nieuwe tijdperk kan nemen.

Angkor Wat (Foto Dennis Kruyt; CC BY-NC-SA 2.0).

Een nieuw perspectief op de mens in de wereld

Het Antropoceen is een krachtig begrip voor de beschrijving van de grote vraagstukken van deze tijd. Paul Crutzen herkende deze kracht zelf ook: ‘De lang in stand gehouden barrières tussen natuur en cultuur brokkelen af. Er is niet langer sprake van Wij tegen de Natuur. In plaats daarvan bepalen wij wat natuur is en wat het zal zijn […]. In deze nieuwe tijd zijn “wij” en “natuur” hetzelfde geworden.’24 De vraag is nu welke verbeelding en welke ordening besloten ligt in het begrip ‘Antropoceen’. Welke beschrijving van de wereld geeft het? Mag de mens de natuur veranderen? Is de mens onderdeel van de natuur, of staat de mens daarbuiten, in de door mensen gemaakte cultuur? Is er nog wel een zinvol onderscheid te maken tussen ‘het natuurlijke’ en ‘het culturele’?

Het Antropoceen is echter niet alleen een neutrale beschrijving van een tijdperk, maar vooral ook een normatief begrip, waarin een voorschrift voor handelen en beleid zit verborgen.25 Het Antropoceen is een begrip met een grote morele lading. Dat betekent dat we niet alleen op zoek moeten naar de beschrijvende waarde van het Antropoceen, maar vooral ook naar de inspirerende kracht die het kan geven. Tot welke dragende ideeën en verhalen kan het Antropoceen ons inspireren als we nadenken over de herijking van onze verhouding tot de wereld? Juist de enorme slagkracht van de mens – tot de geologische processen van de aarde aan toe – maakt het van groot belang om doordacht te handelen. De mensen die worden geraakt door de veranderingen in het Antropoceen zijn lang niet altijd degenen die de last of zelfs maar de verantwoordelijkheid kunnen dragen. Machtsverhoudingen zullen veranderen, waardoor nieuwe evenwichten ontstaan of juist verdwijnen. De toekomst van de aarde in het Antropoceen is niet iets wat ons overkomt, maar de uitkomst van menselijke keuzes.

Het Antropoceen is een begrip dat ons helpt om veranderingen scherper te zien, doordat we ze kunnen beschouwen op een geologische tijdschaal.26 ‘Terwijl we de kracht van het Antropoceen steeds sterker voelen in ons dagelijks leven, worden vragen over duurzaamheid, kwaliteit van leefomgeving, natuur en historie steeds urgenter’, stellen filosoof Dale Jamieson en auteur Bonnie Nadzam.27 Het Antropoceen dwingt tot een nieuw perspectief op onze omgang met de wereld om ons heen. Het Antropoceen is niet alleen een historisch geologisch gegeven, maar vooral ook een perspectief op de toekomst van de mensheid op aarde.

De complexiteit van de vraagstukken in het Antropoceen maakt het onmogelijk om tot simpele oplossingen te komen. De urgentie is niettemin reëel en enorm. Het is geen optie om de toekomst te negeren en het Antropoceen synoniem te laten worden met afval, rotzooi en verwaarlozing. We zullen hard moeten werken om de druk op ecosystemen, kringlopen en grondstoffen tegen te gaan. Maar we zullen ons ook moeten aanpassen aan de effecten ervan. We zullen moeten leren omgaan met watertekorten en -overschotten omdat de gletsjers weg zijn of omdat de zeespiegel is gestegen. Dat is niet zozeer een vraagstuk van techniek of management, maar vooral een kwestie van verantwoordelijkheid. We zullen ideeën moeten ontwikkelen over hoe we ons willen verhouden tot de wereld om ons heen, een wereld waarvan we deel zijn en die deel is van onszelf. Daarover gaat dit boek.

2. Denken over een nieuwe tijd

Oostvaardersplassen

De trein van Amsterdam naar Zwolle moet u ’s ochtends heel vroeg in het voorjaar nemen, als de zon langzaam in het oosten opkomt. Zorg ervoor dat u links in de trein plaatsneemt. De stoptrein is beter dan de intercity. Na Almere Oostvaarders ontvouwt zich een schitterend uitzicht van moerassen en grasvlakten, waar konikpaarden, heckrunderen en edelherten grazen, waar aalscholvers en lepelaars over het rietland zeilen en waar u, met een beetje geluk, een zeearend op de stam van een omgevallen boom kunt zien zitten. Het is als de koloniale boemel in Kenia van Nairobi naar Mombasa, dwars door de Afrikaanse savanne, maar dit is midden in de Nederlandse polder, land dat voor 1968 niet eens bestond. Welkom in de Oostvaardersplassen.

De Oostvaardersplassen is een Nederlands natuurgebied tussen Almere en Lelystad. Het is ongeveer 5600 hectare groot en wordt beheerd door Staatsbosbeheer. Na de inpoldering bleek dit gebied vanwege de vele plassen en drassige plekken niet interessant voor landbouw, een erfenis van een diep gelegen gedeelte in de oorspronkelijke Zuiderzee. Aanvankelijk was het idee om hier industrie en kassen te ontwikkelen. In de eerste jaren na inpoldering ontstond er echter een interessant natuurgebied, met grote afwisseling tussen droge en natte gebieden. Zeldzame vogels als de lepelaar en het baardmannetje nestelden zich tussen de pioniersplanten. In 1974 werd het gebied benoemd tot tijdelijk natuurgebied, waarna de inrichtingsplannen werden herzien en de ontwatering voor de omringende landbouw werd beperkt. Het natuurbeheer werd steeds actiever en geavanceerder, met actief beheer van grondwaterpeil en later met de introductie van grote grazers, als concurrent van de schadelijke aantallen grauwe ganzen. Het treintracé, dat aanvankelijk dwars door het nieuwe natuurgebied zou lopen, werd in de jaren tachtig aangelegd in de oostelijke randzone. De natuurbeheerders experimenteerden met natuurlijke ontwikkeling en richtten het terrein in tot een uitgebreid moerasecosysteem, omringd met verschillende landschapstypen en de bijkomende diversiteit aan vogelsoorten. De Oostvaardersplassen werd een natuurgebied van internationale allure.

De Oostvaardersplassen, voor de één de Serengeti van Nederland, voor de ander een hyperproductief gebied met een enorme veedichtheid (Foto © Ruben Smit).

Met het uitzetten van de grote grazers begon een bijzonder experiment. De beheerders beogen zoveel mogelijk ruimte te geven aan natuurlijke ontwikkeling. Dit betekent dat kadavers van dode dieren blijven liggen en dat de dieren in de Oostvaardersplassen in principe niet worden bijgevoerd. Het is een gebied met een ongelooflijke natuurlijke diversiteit, vol zeldzame soorten, maar ook een gebied met een enorme veedichtheid en met een hogere grondproductiviteit dan een doorsnee Fries weiland.1 De Oostvaardersplassen is tegelijkertijd natuurgebied en cultuurlandschap.

Wat moeten we hiervan denken? Is het een natuurlijke wildernis? Of is het een vorm van gedoognatuur, die alleen kan bestaan doordat de mens bij tijd en wijle bewust afziet van inmenging? Of maakt dit alles eigenlijk helemaal niet uit en kunnen we het gebied beoordelen op de ecologische en esthetische kwaliteit, ongeacht hoe die tot stand komt?

Dat laatste lijkt in elk geval niet hoe het gaat. De Oostvaardersplassen vormen een steeds weer terugkerend onderwerp van maatschappelijke discussie op allerhande fora, in kranten, zelfs tot in de Tweede Kamer. Bij hoge sterfte na strenge vorst komen er steevast Kamervragen – en niet alleen van de Partij voor de Dieren. De natuurfilm De Nieuwe Wildernis (2013) bracht de Oostvaardersplassen in de vier seizoenen prachtig in beeld, inclusief een ree die in de winter van honger en verzwakking stierf. Het leidde tot veel verontwaardigde reacties op blogs en in kranten, en zelfs tot een tegenfilm, met de veelzeggende titel De Nieuwe Wildernix.2 In 2018 kwam de maatschappelijke discussie opnieuw tot een kookpunt, ingegeven door de relatief hoge sterfte na een koude periode in de winter. Er waren demonstraties, illegale bijvoeracties en zelfs bedreigingen van de natuurbeheerders. Uiteindelijk werd de commissie-Van Geel ingesteld, die de opmaat is tot een nieuw kader voor natuurbeheer in het gebied. Wat is hier aan de hand? Veel vragen over dit beheerexperiment komen telkens weer terug: moeten we wel of niet bijvoederen? Schieten we dieren die honger lijden af? Of introduceren we een roofdier als de wolf? Wat is natuur nog als de mens zich er zo actief mee bemoeit? Voor de een is bijvoederen van dieren een kwestie van barmhartigheid, voor de ander een ongeoorloofde ingreep in natuurlijke processen. Voor de een is afschieten van dieren een kwestie van dierenleed, voor de ander is het populatiebeheer. Voor de een is de Oostvaardersplassen de Serengeti van de polder, een stukje oernatuur van Nederland, voor de ander is het de speeltuin van Staatsbosbeheer.3

In dit hoofdstuk staan de verschillende visies op natuur en leefomgeving centraal. De verbeelding van de natuur is afhankelijk van wereldbeeld, tijdgeest en culturele achtergrond. We kunnen niettemin een aantal altijd terugkerende elementen onderscheiden, die heel bepalend zijn voor ons beeld van mens en natuur. Voor de realiteit van het heden hebben we echter nieuwe ideeën nodig. Het Antropoceen is een bril die ons kan helpen om op een heel nieuwe manier te kijken naar de plek van de mens op aarde.

Een geschiedenis van verbeelding van de natuur

De geschiedenis van de mensheid kan worden beschreven als een proces van geleidelijke ontworteling ten opzichte van de natuurlijke leefomgeving. Het is de geschiedenis van de mens in het Holoceen. Met het stijgen van de temperatuur trok het ijs zich na de laatste ijstijd terug, ongeveer twaalfduizend jaar geleden. Verschillende nomadische groepen begonnen na verloop van tijd te experimenteren met gewassen en de domesticatie van dieren. Via steeds verdere cultivering ontwikkelden zich in de loop der millennia op verschillende plekken op aarde allerlei vormen van landbouw. Als gevolg daarvan werden permanente nederzettingen mogelijk, zoals het vroege Çatalhöyük in Centraal-Anatolië in het huidige Turkije, waar negenduizend jaar geleden mogelijk al enkele duizenden mensen bij elkaar woonden in wat de eerste stad ter wereld geweest zou kunnen zijn. In de nederzettingen ontstond een steeds geavanceerder onderscheid naar taken, waardoor sociale klassen ontstonden en maatschappelijke verschillen tot uiting kwamen. In Mesopotamië, in het stroomgebied van de Eufraat en de Tigris in het huidige Irak en Syrië, kwamen de eerste grote rijken op, bestuurd door elites vanuit centrale steden als Ur, Uruk en Eridu. Niet veel later ontstonden ook in het huidige China de eerste rijken, die later uitgroeiden tot grote keizerlijke dynastieën.

Met deze vroege nederzettingen ontwikkelde zich een steeds scherper onderscheid tussen mens en natuur. De jagers en verzamelaars van weleer maakten deel uit van hun natuurlijke leefomgeving, maar met de vorming van nederzettingen ontstond een mentale kloof: de mens is hier, in het domein van de stad; en de natuur is daar, buiten de muren van de nederzetting, voorbij de velden van de boeren. Het is het begin van het dualisme tussen mens en natuur, tussen stad en bos. De natuur was een plek om te jagen en voor andere natuurlijke hulpbronnen, dienend aan de mens. In het ruim vierduizend jaar oude Soemerische Gilgamesj-verhaal wordt de kap van een cederbos gerechtvaardigd om het kwaad eruit te verjagen. Tegelijk was de stad de habitat van de mensen en het epos is een lofzang op de kracht van de muren van Uruk. In het Oude Testament is het in veel opzichten juist andersom: vol van poëtische natuurbeschrijving, tegenover de stad als plek van zonde en kwaad, het spreekwoordelijk geworden Sodom en Gomorra. Veel later veranderde dit beeld, en in de Openbaringen, het laatste boek van het Nieuwe Testament, wordt de hemel zelfs beschreven als een nieuw Jeruzalem.4

De beginnende kloof tussen mens en natuur werd versterkt door de opkomst van de theïstische religies, vanaf de achtste eeuw voor de jaartelling. Op verschillende plekken in de wereld ontstond een filosofie waarin de mens zich in een speciale positie boven de dieren en de rest van de natuur stelde. Een goddelijke verheffing boven de andere schepselen op aarde werd gerechtvaardigd doordat alleen de mens een eeuwige ziel zou hebben. Het pantheon der goden was nodig als mediator tussen de mens en de rest van de wereld. De niet-humane wereld was nog slechts toegankelijk door de God of goden te benaderen met offers van dieren (en soms van mensen). Deze wereld ontkende de intrinsieke waarde van dieren (en van sommige mensen), die slechts bestonden tot menselijk nut. In de animistische kosmos van de jagers en verzamelaars was zoiets ondenkbaar; daar sprak iedereen zonder goddelijke interventie direct met elk dier, elke plant, elk object. Wie in deze wereld iets wenste van de vijgenboom of van het rendier moest de essentie ervan ten diepste verstaan.5

In de vroege christelijke middeleeuwen was vooral de invloed van kerkvader Augustinus (354-430) groot. Hij zag de natuur als iets inherent goeds, waarin we de almacht van God de schepper konden leren kennen. In opmaat naar de renaissance kwam deze gedachte in zekere zin als een boemerang terug, eerst in ketterse ideeën dat de kerk in feite overbodig is als God ook in de natuur te kennen is, later in de opkomende humanistische traditie van bewondering voor de natuur.6 Zo beschreef Petrarca (1304-1374) als eerste de liefde voor de natuur op grond van zijn persoonlijke ervaringen en gevoelens. Zijn bewondering voor de natuur was een innerlijk gegeven, niet een redenering op grond van de almacht van God of van een animistische begeestering. Daarbij werd echter wel de kloof tussen mens en natuur steeds groter. De kerkgeleerde Thomas van Aquino (1225-1274) schreef eerder al dat het voor de mens niet fout is om gebruik te maken van wilde dieren, hetzij door ze te doden, hetzij op enig andere wijze.7 In de navolgende eeuwen van de renaissance ontstond steeds meer een dualistische cultuur, met niet alleen een duidelijk onderscheid tussen lichaam en geest, maar ook tussen de rationele mens en de natuur. Natuur werd een object van studie én een bron van materiële menselijke ontwikkeling, die naar believen gebruikt kon worden.

De verhouding tussen mens en natuur kent dus al vanaf het begin van de menselijke beschaving verschillende natuurbeelden. In de moderne geschiedenis zien we steeds meer nuances en schakeringen. De Amerikaanse jurist Jedediah Purdy (1974) geeft een mooi historisch overzicht van de Amerikaanse verhouding tot de natuur en de leefomgeving.8 Deze geschiedenis van verbeelding begint bij de eerste Europese kolonisten van het nieuwe Amerika, bij wie het idee overheerste van een haast oneindig God-given land. Buiten de gemeenschap was de wildernis, als plek van goddelijke voorzienigheid en voor onderwerping aan het hogere. Met de vestiging van de kolonisten in dit nieuwe landschap verschoof het natuurbeeld langzaam naar een idee van actieve ontginning door de mens. De verovering van het oneindig lijkende land werd gezien als manifest destiny, de lotsbestemming van de kolonisten. Maatschappelijke spelregels waren nog nauwelijks nodig, omdat de ‘wildernis’ een sociale uitvlucht bood voor wie geen plek vond in de nog rudimentair georganiseerde maatschappij. Politiek als ordenend principe kwam daardoor in het nieuwe land slechts heel voorzichtig tot ontwikkeling.

Onder invloed van de romantiek werd natuur in de loop van de negentiende eeuw steeds meer gezien als iets overweldigends, iets om in op te gaan en in opperste bewondering te aanschouwen. Waarschijnlijk het bekendst is het boek Walden van de Amerikaan Henry David Thoreau (1817-1862), met de sprekende ondertitel Life in the woods. Het is een bijna spiritueel pleidooi voor een eenvoudig leven in harmonie met de natuur, tegenover de gejaagde en materialistische Amerikaanse samenleving.9 We zien het veelvuldig terug in de kunst, vooral in landschapsschilderijen vol van vredige herdertjes in lieflijke bossen, vaak met grootse bergketens op de achtergrond. De natuur toont ons al wat goed en harmonieus is – tegenover de haast vanzelfsprekend verdorven mens.

Heuvellandschap met rustend boerenvolk onder een eik (1843), Barend Cornelis Koekkoek.

Als in de nog jonge Verenigde Staten de grenzen van het continent worden bereikt, zijn er nieuwe beginselen nodig. Het Amerikaanse zelfbeeld veranderde: het ging niet langer om de verovering van het continent, maar om de doelgerichte vormgeving van de wereld.10 De nadruk kwam te liggen op een sterk rationeel management van publieke belangen en menselijk welzijn. Natuurbehoud werd natuurbeheer, een vorm van technocratisch management van nuttige natuurlijke hulpbronnen. De mens werd voorgesteld als een – al dan niet verlicht – heerser over de natuur, en de overwinning van de mens op de natuur werd gezien als de ultieme lotsbestemming van de mensheid. In extremo gaf dit de mentale ruimte voor een zeer rationeel en vergaand beeld van wat de mens vermag, tot aan het bijstellen van klimaatverandering met technische ingrepen op planetaire schaal. De leider van Ronald Reagans Strategic Defense Initiative (‘Star Wars’), Lowell Wood, wordt vaak aangehaald als sleutelfiguur voor dit soort denken. ‘We hebben elke omgeving weten te bewerken, waarom dan niet ook de planeet?’, stelde hij.11 Technologisch ingrijpen bevestigde zo de menselijke dominantie over de natuur.

In de loop van de twintigste eeuw ontstond behoefte aan een breder, meer ecologisch perspectief. We zien dat terug in Silent Spring (1962), dé klassieker van de milieubeweging, van Rachel Carson (1907-1964), de biologe die in de jaren zestig wees op de destructieve effecten van het overdadige gebruik van pesticiden.12 Deze boodschap sloeg aan, en met de nadruk op ecologische zorg en een diep gevoel van onrechtvaardigheid legde ze een moreel fundament voor de Amerikaanse milieubeweging. De aanvankelijk nogal radicaal geachte ‘milieu- en natuurwaarden’ werden het culminatiepunt voor maatschappelijke consensus en milieuwetgeving. Die eenheid bleek niet lang houdbaar. Sinds de jaren tachtig zijn natuur en milieu steeds meer onderdeel geworden van het economisch discours van systematische uitruil. Daarin gaat het niet zozeer om de vraag: ‘Wat willen we behouden?’, maar: ‘Tegen welke prijs willen we het behouden?’ Een bos is nog vaak vooral een vorm van productieve natuur, waarin gelijksoortige bomen van gelijke leeftijd keurig op een rij staan, om de kap en het afvoeren eenvoudiger te maken. Die eenvormigheid gaat ten koste van de ecologische waarde, maar benadrukt juist de economische waarde van een bos.13 Het utilitaire perspectief domineert nog altijd: wie googelt op ‘de waarde van bomen’ vindt in de eerste tien resultaten een aantal boomtaxateurs, enkele economische rekenmethoden en een handvat voor de berekening van schadevergoeding.

Natuur betekent niet voor iedereen en in elk tijdgewricht hetzelfde. Er zijn vele ideeën over wat ‘natuur’ is en hoe we ons ertoe moeten verhouden.14 Soms bestaan verschillende natuurbeelden naast elkaar, maar ze botsen ook regelmatig met elkaar, zoals bij de Oostvaardersplassen.15 Verschillende ideeën over de natuur en over een duurzame omgang met onze leefomgeving leiden tot heel verschillende opvattingen over wat goed of slecht wordt geacht. Zo legt natuur een fundamentele verbinding met onze menselijke, culturele identiteit.

Discoursen van duurzaamheid

Op de Faeröer-eilanden wordt al sinds mensenheugenis gemeenschappelijk gejaagd op grienden, een kleine walvissoort. De grienden worden in een baai bij elkaar gedreven en met harpoenen en speren gedood. Ze worden door de lokale bevolking beschouwd als een natuurgeschenk en de walvisvangst is een diep doorleefd onderdeel van de eilandcultuur, met respect voor de ontembare natuur van de noordelijke Atlantische Oceaan. Tegenover de lokale bevolking staan de actievoerders van Sea Shepherd, die de walvisvangst zien als een grove aantasting van dierenwelzijn. Waar voor de eilandbewoners sprake is van een cultureel ritueel, zien de Sea Shepherds een dier- en mensonterend bloedbad, dat de hele baai letterlijk rood kleurt.16

De verschillende visies op onze omgang met de aarde kunnen worden gestructureerd in termen van achterliggende ‘discoursen’: verhaallijnen met een samenhangende verzameling ideeën en interpretaties, waarmee betekenis wordt gegeven aan de wereld om ons heen. Als we nauwkeurig naar de verschillende discoursen kijken, kunnen we een classificatie maken op het gebied van milieu, natuur en duurzaamheid.17 We kunnen radicale verhalen onderscheiden van meer gematigde discoursen. Daarnaast kunnen we een onderscheid maken tussen een prozaïsche, probleemgerichte aanpak, en meer creatieve, fantasierijke benaderingen. Als we dit tegenover elkaar zetten kunnen we een classificatie maken van discoursen rond het duurzaamheidsvraagstuk18:

Gematigd

Radicaal

Prozaïsch

Problemen oplossen

Grenzen, overleving

Verbeeldingskracht

Duurzame ontwikkeling

Groen-radicaal

Zulke verhalen geven kleur aan politieke debatten, ze verschuiven in de loop der geschiedenis en soms lopen ze door elkaar heen, zoals we al zagen. Een nadere beschouwing van deze discoursen kan ons goed helpen om houvast te ontwikkelen voor ons handelen in het Antropoceen.

Earthrise, de iconische foto van de aarde die opkomt boven het maanoppervlak, genomen door de bemanning van de Apollo 8 op kerstavond 1968 (Bron: NASA).

Het discours van duurzaamheid als verhaal van overleving binnen ecologische grenzen kent een duidelijk startpunt. Op kerstavond 1968 maakte astronaut William Anders van de Apollo 8 de verbluffende foto Earthrise, de aarde die opkomt boven het maanoppervlak. Deze toonde voor het eerst de aarde als kleine groenblauwe planeet in een grote, donkere, lege ruimte. Het was onmiddellijk een filosofisch moment, vanuit het besef dat de hele geschiedenis van het leven zich op deze kwetsbare bol heeft afgespeeld.19 De foto is iconisch geworden en heeft een duidelijke boodschap: er is maar één Aarde, ons enige thuis, dat we zullen moeten koesteren. Dit is de achterliggende gedachte voor een discours van radicale actie: ons voortbestaan hangt ervan af.

Het is een discours met slechts twee opties: overleven of ondergang. De ondergang is een apocalyptisch scenario dat koste wat kost moet worden voorkomen. Doortastende actie is daarom nodig, desnoods met autoritaire daadkracht. De urgentie van het vraagstuk vereist een onmiddellijke en grootschalige mobilisatie van middelen, inclusief de beheersing van bevolkingsgroei, het tegengaan van ‘consumentisme’ en het heroverwegen van het vigerende economische model.20 Binnen dit discours zien we vaak een grote bewondering voor een centralistische aanpak zoals in China, dat er schijnbaar in slaagt om per decreet binnen enkele jaren uit te groeien tot grootmacht van vergroening. Het is een nogal elitair discours, waarbij een verlichte voorhoede weet wat goed voor ons is, ingegeven door grote urgentie, maar ten koste van maatschappelijke betrokkenheid en met de valkuil van een autocratie.

Radicale actie hoeft echter niet van bovenaf te worden opgelegd. We kunnen ook vertrouwen op het oneindige vat aan menselijk vernuft, de grote aanjager van innovatie en vooruitgang. Het vertrouwen in vooruitgang versus het idee van onvermijdelijke ondergang werd de basis voor een vermaarde weddenschap tussen twee Amerikanen, de econoom Julian Simon en de bioloog Paul Ehrlich. Ehrlich (1932) muntte in 1968 de term population bomb, waarmee er geen misverstand over kon bestaan dat de snelle groei van de wereldbevolking zou leiden tot uitputting van grondstoffen en tot dramatische overschrijding van de grenzen die de aarde ons stelt. Simon (1932-1998) werd juist bekend als rasoptimist met een enorm vertrouwen in creativiteit, innovatie en technologische vooruitgang. Simon stelde in de weddenschap met Ehrlich dat de prijs van willekeurig welke grondstof op willekeurig welk tijdstip in de toekomst lager zou zijn dan op het moment van de weddenschap, in 1980. Bij schaarste zouden prijzen van grondstoffen moeten stijgen, maar de vondst van nieuwe voorraden of het gebruik van innovatieve alternatieven zouden de prijs volgens Simon juist drukken. Ehrlich noemde koper, chroom, nikkel, tin en wolfraam als grondstoffen die in 1990 duurder zouden zijn, maar in alle gevallen kreeg Simon gelijk – met een cheque van 1000 dollar als beloning.21

Het vertrouwen in vooruitgang en innovatie krijgt tegenwoordig een sterke impuls vanuit het zogenoemde ecomodernisme.22 Deze stroming van optimisten heeft een enorm vertrouwen in het inzetten van alle denkbare technologieën, waarmee vooruitgang en menselijk welzijn losgekoppeld kunnen worden van milieudruk. De aarde kan volgens de ecomodernisten nog veel meer mensen en economische groei aan, als we ons tenminste niet laten beperken door morele bezwaren over genetische modificatie, kernenergie of grootschalige eco-engineering. Dat wil niet zeggen dat er voor de ecomodernist geen ecologische bedreigingen zijn, maar met technologisch vernuft lossen we dat wel op. Het omarmen van technologische ontwikkeling is het pragmatische én het enige ethisch verantwoorde pad naar een ‘goed Antropoceen’, aldus de ecomodernisten.23

Het discours van de ecomodernist lijkt een spiegelbeeld van de doemdenker, maar er zijn ook overeenkomsten. Beiden pleiten voor radicale wegen tot actie. De een is gemotiveerd door zorgelijke beelden van ecologische ontwrichting, de ander ziet juist grote kansen. Een andere overeenkomst is dat beide discoursen zijn geworteld in mechanistische wereldbeelden, waarin verandering vooral een kwestie is van willen en waarin betrokkenheid van burgers nauwelijks van belang is. De mens is doorgaans onderdeel van een universele ‘bevolking’, zonder onderscheid of rekenschap van ieders individuele creativiteit, inspiratie en daadkracht. Handelingsperspectieven worden beschreven in termen van investeringsagenda’s, technologische ontwikkeling en grondstoffen, maar dit geeft nauwelijks verbinding tussen de mens en zijn leefomgeving.

Maar misschien is dat ook helemaal niet nodig. In een meer gematigd, prozaïsch discours van verduurzaming is er helemaal geen sprake van een heroïsche strijd om de wereld te redden, maar van een pragmatische aanpak door effectief werkende bureaucraten en efficiënt functionerende markten. Het is de aanpak van ‘niet lullen maar poetsen’, een kwestie van adequaat management en degelijke wetenschappelijke analyse. Problemen zijn er om aan te pakken. Dit was het dominante discours van het milieubeleid in de jaren tachtig en negentig: experts duiden het probleem op basis van degelijke wetenschappelijke analyse (‘meten is weten’), terwijl beleidsmakers tot rationele oplossingen komen. De interactie tussen experts en beleidsmakers vindt vaak plaats in instituten; de beproefde methoden zijn de kostenbatenanalyse, technologiebeoordeling, risicoanalyse en scenario’s. Deze dynamiek past in de bestuurskundige tijdgeest van het new public management, maar is in feite al terug te voeren op de gecentraliseerde Pruisische traditie van staatsorganisatie. Er is in dit discours nauwelijks sprake van politiek of verschil van inzicht, maar wel van een sterke overheid. Bestuurlijke vraagstukken worden geduid in termen als ‘implementatietekort’, dat wil zeggen het verschil tussen uitvoering en wat experts nodig achten. De West-Europese traditie van ‘ecologische modernisering’ is een schoolvoorbeeld van dit discours.24 In Nederland kreeg deze benadering tussen eind jaren tachtig tot aan het begin van deze eeuw vorm met het strakke beleidsritme van de nationale milieubeleidsplannen (NMP).25

Er zijn ook vergroeningsvarianten die juist de kracht van de markt benadrukken, om op die manier te komen tot meer milieuvriendelijke vormen van productie en consumptie. Vervuiling wordt gezien als ‘marktfalen’, te corrigeren met prijsmaatregelen, vaak in combinatie met maatregelen voor liberalisering en privatisering. Een andere variant is ‘vergroening van het belastingstelsel’, door milieuvriendelijke productie en consumptie een fiscaal zetje te geven en door vervuiling juist extra te beprijzen.26 Het gedeelde kenmerk van al deze instrumenten is dat degene die een ‘groen’ besluit moet nemen wordt aangesproken op zijn of haar economische rationaliteit. Vergroenen en verdienen kunnen op die manier heel goed samengaan in een model van een ‘groene economie’.27 Uiteindelijk wordt zo het milieu geholpen omdat het goed is voor business en voor de portemonnee.28

Het economische discours heeft zijn beperkingen. Vraagstukken als klimaatverandering en bescherming van bedreigde diersoorten zijn veel groter dan het mechanisme van de markt. Bovendien toont de cynische economische praktijk dat grotere zeldzaamheid prijsopdrijvend werkt, waardoor het voor een rijke miljonair altijd interessant zal zijn om de laatste neushoorn af te schieten.29 Maar voor velen gaat het gevoel van zorg voor de leefomgeving veel verder dan de economische ratio. Mensen zijn zich vaak zeer bewust van ecologische vraagstukken, en velen voelen daarbij ook verantwoordelijkheid om iets te doen – al is het niet altijd makkelijk om goede intenties om te zetten in daadwerkelijk ‘groen’ handelen.30 Dat geldt ook als er wel degelijk sprake is van een hoge prijs voor milieuvervuiling: vrijwel nergens is de belasting op benzine en diesel hoger dan in Nederland, maar er wordt nauwelijks een kilometer minder door gereden. Blijkbaar spelen er ook andere overwegingen mee. In het echte leven is de menselijke beslisser veel meer dan een zuiver economisch wezen dat zich weloverwogen en alwetend een weg baant door de stroom aan dagelijkse besluiten. Integendeel: we maken volop gebruik van emoties, vuistregels, ervaringen en sociale druk.31 Wie op zoek gaat naar een nieuwe laptop heeft vaak geen idee hoe hij technische specificaties een economisch optimale prijs kan geven, laat staan hoe deze te wegen ten opzichte van andere laptops. Wie uit eten gaat, zoekt vaak niet het restaurant met de beste prijs-kwaliteitverhouding, maar een plek waar de bediening vriendelijk is, een eetcafé met goede sfeer of een bistro die past bij de romantische gelegenheid. De economische rationaliteit dekt uiteindelijk maar zeer ten dele de werkelijkheid.

Een werkelijk duurzame ontwikkeling zal mensen daarom vanuit bredere motieven moeten aanspreken. Maatschappelijke betrokkenheid is sinds enkele jaren het toverwoord, vanuit de liberale gedachte dat mensen wel degelijk goed weten wat ze willen, maar niet altijd de aansluiting vinden bij de wereld van bestuurders en politici. De energie zit in de samenleving en hoeft in feite alleen nog maar te worden aangeboord.32 Tegenwoordig wordt door bestuurders druk geëxperimenteerd met het consulteren van betrokken burgers.33 De Duitse filosoof Jürgen Habermas (1929) spreekt over de publieke sfeer als de ruimte waarin het politieke systeem en de dagelijkse leefwereld van mensen in constructieve dialoog bij elkaar komen voor een ‘machtsvrije’ uitwisseling van argumenten.34