Speltherapie voor verward Nederland

Omgaan met nationaliteit en diversiteit

André Droogers

AUP

Ontwerp omslag: Klaas Wijnberg

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6372 321 3

e-ISBN 978 90 4854 433 2

NUR 740

Uitgeverij AUP is een imprint van Amsterdam University Press.

© A. Droogers / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2018

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Inhoud

Vooraf

De essayvraag

Het Marmeladegenootschap

Waarom schreef ik dit essay?

1. Het probleem

Verwarring

2. Spel

Spel? Hoezo?

Spel, maar dan anders

Samenspel

3. Wederwaardigheden NL

Nederlandse eenheid in verscheidenheid

Geglobaliseerde diversiteit

Moeizame betekenisgeving

Beeldvorming en werkelijkheid

4. Macht

Macht en betekenistoekenning

Machtsmiddelen

Machtspraktijken

Middelmacht en doelmacht

5. Marge

Marge en macht

Margebewoners

Tussentijd

Modernisering als tussentijd

Contrastervaringen

6. Identiteit

Identiteitspolitiek

Identiteit

Structuuridentiteit en procesidentiteit

Polarisatie

7. Schemarepertoires

Schemaâ€™s

Schemarepertoires

Spelen met schemarepertoires

8. Waarden

Waarden en normen

Levensbeschouwen

9. Anders denken

Paradigmawisseling

Mechanistisch en organisch

Toepassing

10. Kan het wat concreter?

Drie stappen

Te elitair?

Deltaplan Waarden Eerst

Kernwaarden

Tot slot

Dank

Noten

Vooraf

De essayvraag

Nederlanders hebben het moeilijk met de veranderende wereld. Wat was, geldt niet meer, en wat komt, is onduidelijk.

Het land is nu deel van grotere verbanden zoals de Europese Unie. De inwoners vertonen steeds meer diversiteit. Dat was al aan de gang door toenemende individuele vrijheid. Daarnaast kwamen nieuwe Nederlanders binnen, met eigen identiteiten.

De nationale identiteit moet volgens patriotten uitkomst brengen. Maar hoe doe je dan recht aan zoveel nieuwe diversiteit? En kun je je onttrekken aan de invloed van de globalisering? Is splendid isolation nog mogelijk?

De temperatuur van het debat geeft aan dat iedereen koortsachtig zoekt, maar ook dat de hoofden verhit zijn. De luide toon maakt dat men de ander niet goed hoort. Het blijkt moeilijk een geluid te laten horen dat op brede herkenning kan rekenen. Polarisatie sluit begrip uit. De samenleving dreigt te verkommeren.

In dit essay laat ik zien dat we pas verder komen als we het spel ontdekken. Verward Nederland moet aan de speltherapie. Het publieke debat verloopt een stuk aangenamer als onze toon wat speelser wordt. De spelende mens, Homo Ludens, die in ieder van ons zit, hebben we verdrongen. Hoog tijd voor rehabilitatie.

Als deelnemers aan de debatten elkaar zouden herkennen als spelende mensen komen ze een stukje dichter bij wederzijdse erkenning en gedeelde waarden. Niet alleen de toon van hun discussie zal erop vooruit gaan, inhoudelijk ontstaat een nieuw perspectief, ook al blijft men het oneens. Er ontstaat meer speelruimte voor alternatieven.

Ik schets de randvoorwaarden voor een meer speelse en toch serieuze discussie. Mijn essayvraag luidt:

Hoe kan het spel behulpzaam zijn in de omgang met de nieuwe diversiteit en de zoektocht naar een breed gedeelde nationale identiteit?

Het Marmeladegenootschap

Ik ben lid van het Driebergse Marmeladegenootschap. Ons genootschap ontstond toen we ontdekten dat ieder van ons in de eerste maanden van het jaar de bittere sinaasappelen van dat seizoen verwerkte tot marmelade. Elk voorjaar houden we onze jaarvergadering. We proeven elkaars marmelades van dat jaar en wisselen recepten uit. We geven elkaar tips en delen complimentjes uit. Onze partners proeven mee. Daarna eten we met elkaar. Dankzij de marmelade zijn wij eens per jaar op een aangename manier betrokken op elkaar. Het is ons speciale oranjegevoel.

We spelen ons genootschap met een vette knipoog, al nemen we het tegelijk wel serieus. Maar ook weer niet al te ernstig. Ons enige serieuze belang is goede kwaliteit jam. Ieder van ons heeft zijn favoriete recepten, maar tijdens onze jaarlijkse â€˜jam-sessionâ€™ horen we graag van de ander hoe hij toch die heerlijke smaak voor elkaar krijgt.

Dit genootschap is mijn ideale samenlevingsmodel. Het biedt een recept voor de verstandige omgang met de nieuwe diversiteit. Ik weet dat elke vergelijking mank gaat, maar wij spelen mini-samenlevinkje, al is het met een klein clubje en rond Ã©Ã©n overzichtelijk issue.

Ook bij ons gaat het om diversiteit. We verschillen onderling. Een van ons is bijvoorbeeld een nieuwe Nederlander. Maar ook verder zijn we divers. Ieder heeft zijn eigen aanpak, maar die variatie moedigen we aan. Juist door de diversiteit leren we van elkaar. Binnen ons genootschap heeft elk lid in de loop van de jaren zijn eigen rol en identiteit verkregen. Daarom zijn we elke keer weer benieuwd naar elkaars producten. Zo maken we met elkaar de identiteit van ons genootschap.

Als we als Nederlanders nu eens met zâ€™n allen op een even ontspannen manier recepten voor onze samenleving zouden uitwisselen en elkaar lieten proevenâ€¦ We zouden nieuwsgierig zijn naar de recepten van de ander. Samenleven zouden we zien als Ã©Ã©n groot serieus spel, waarin we elkaar waarderen vanwege ieders eigen inbreng en identiteit.

Het zou mooi zijn als we de ludieke sfeer van ons kleinschalige genootschapje kunnen uitvergroten naar de grootschalige en complexe samenleving die ons land is. Dat zou kwaliteitswinst opleveren.

Hoe kunnen we van Nederland Ã©Ã©n groot Marmeladegenootschap maken?

Waarom schreef ik dit essay?

Allereerst omdat ik schrijven leuk vind.

Maar ook omdat ik de mens zie als een knappe knoeier die bij tijd en wijle meer knoeit dan knap is. Zoals in onze tijd. Te vaak gaat het grondig fout, terwijl het ook goed kan gaan.

De komst van nieuwe diversiteit is een toetssteen. Door individualisering en globalisering is Nederland heterogener dan ooit en niet iedereen wil dat erkennen. De vraag hoe om te gaan met die nieuwe diversiteit is daardoor een hot issue. De debatten zijn vaak fel. Sommige politieke partijen profileren zich als anti-immigratie, anti-integratie, pro-Nexit en als nationalistisch. De reactie op de nieuwe diversiteit heeft consequenties voor het gevoel van nationale identiteit en verbondenheid.

Ik spreek vooral als antropoloog. Antropologen maken werk van de culturele diversiteit in de wereld. Doordat ik in andere culturen onderzoek heb gedaan, lukt het me om van een afstandje naar mijn eigen cultuur te kijken.

Als diversiteit zoâ€™n probleem is geworden dat gevraagd moet worden waar de verbondenheid zit, hebben antropologen enig recht van spreken. Omdat ze oog hebben voor mensen als betekenisgevers, herkennen ze diversiteit als gegeven en weten ze dat absolute homogeniteit onmogelijk is. Tegelijk zien ze wat mensen gemeenschappelijk hebben: hun cultuurvermogen om betekenis toe te kennen. Of je nieuwe diversiteit nu omarmt of afwijst, je bent en blijft betekenisgever.

Kijkend door de antropologenbril reageer ik soms ook als bange, af en toe boze, burger â€“ en niet van het soort dat meestal de krant haalt. De basismethode van de antropoloog is participerende observatie. Ik neem zo objectief mogelijk waar, vanuit mijn vak. Tegelijk ben ik als participant subjectief in mijn vrees en beven â€“ en in mijn hoop.

Ik denk dat ik niet de enige ben die wakker ligt van het huidige onbehagen en van het algemene onvermogen om daar voorbij te geraken.1 Ik weet dat een boekje de wereld in sturen niet echt een daad is die bergen verzet, maar ook dat duizend gestage druppels een steen kunnen uithollen.

Een nieuw gedeeld waardenpakket is nodig. Na een halve eeuw ontzuiling is er nog steeds geen alternatieve bron voor onze gezamenlijke waarden. Als iedereen een beetje door heeft hoe menselijke betekenisgeving verloopt, kunnen actuele gebeurtenissen een opstap zijn naar het vinden van gedeelde waarden. Dat zal niet gemakkelijk zijn, zoals blijkt uit het jaarlijkse debat over Zwarte Piet, maar het kan. Religieuze en seculiere levensbeschouwingen kunnen daarbij behulpzaam zijn.

Al te vaak ontbreekt het zicht op het spel van betekenisgeving dat iedereen speelt met eigen ideeÃ«n en emoties. De discussie gaat primair over aanleidingen tot verontwaardiging, nauwelijks over diepere oorzaken; te veel over regels, te weinig over waarden. Ik wil laten zien hoe maatschappelijke en culturele processen verlopen. Spraakverwarring is gegeven met betekenisgeving, maar consensus ook. Ik gebruik in dit essay mijn antropologische tool kit en laat een paar gereedschappen zien waarmee we de trends van onze tijd kunnen begrijpen.

Een van die gereedschappen is het spelbegrip. Ik pleit voor speelsere omgangsvormen. Mensen die vergeten zijn hoe ze met betekenissen kunnen spelen, doen zichzelf en de samenleving te kort.

Daarom nodig ik iedereen uit voor mijn speltherapie.

1. Het probleem

Ik begin met een beschrijving van onze huidige verwarring.

Verwarring

Een schrale troost voor ons in onze huidige zoektocht: verwarring is niets nieuws. Het typeert zo ongeveer onze hele vaderlandse geschiedenis.

Maar de laatste twintig jaar beleven we uitzonderlijk verwarde tijden. Het optreden van Pim Fortuyn en de moord op hem markeren het begin van een periode van politieke onrust. De recepten van de oude gevestigde politieke volkspartijen werken niet meer. CDA, PvdA en VVD hebben zetels en invloed ingeleverd. Nieuwe partijen winnen terrein. Het politieke veld is divers en gefragmenteerd.

De termen links en rechts verliezen hun vertrouwde betekenis wanneer een ogenschijnlijk rechtse partij met linkse voorstellen komt – en omgekeerd. Rechtse populisten kunnen zich bedienen van links arbeideristisch taalgebruik. Globalisering vindt zowel links als rechts tegenstanders én voorstanders. PvdA en VVD bestreden elkaar tijdens de verkiezingscampagne van 2013 als absolute ideologische tegenpolen, om daarna doodleuk de volle vier jaar met elkaar te regeren. Wie kun je dan nog op zijn woord geloven? Het resultaat van het veranderde spraakgebruik is meer polarisatie. Het debat is verhard en woordvoerders praten langs elkaar heen. Polarisatie is normaal geworden.

Woorden zijn ook niet meer wat ze zijn. Het parlementair taalgebruik is nu soms onparlementair. In het gewone taalgebruik heeft ‘ik zou het niet weten’ gezelschap gekregen van ‘zeker weten!’ De regering kondigde per troonrede de ‘participatiesamenleving’ af en idealiseerde de ‘mantelzorg’. Mooie samenbindende woorden. Helaas was de echte betekenis een krachtige bezuiniging, met als gevolg een hoop zorgen van iedereen over de zorg.

Ook economisch groeit de verwarring. De afstand tussen rijkeren en armeren neemt toe. Kapitaal en arbeid zijn uit balans, in het voordeel van het kapitaal. Aan de oplossing van de bankencrisis betaalde iedereen mee, maar uiteindelijk bleken rijken rijker en armen armer te zijn geworden. Het verschil tussen hoog- en laagopgeleiden is herontdekt als een manier om de bevolking in te delen in bevoorrechten en benadeelden.

De multiculturele samenleving moest vorm geven aan de nieuwe diversiteit, maar slaagt daar slecht in. Ze bestaat inmiddels al zo lang dat sommigen haar mislukt, dood en begraven hebben verklaard. Tegelijk zorgt de nieuwe diversiteit voor hoog oplopende discussies. De polarisatie wordt voelbaar als het gaat over de komst van vluchtelingen, over Zwarte Piet, of over helden uit de koloniale geschiedenis die van hun sokkel moeten vallen. Zelfs de betekenis van de woorden blank, wit en zwart staat ter discussie. Hoe de nieuwe culturele diversiteit een plaats krijgt, is onduidelijk, behalve als het radicale recept luidt: ‘Pas je maar aan.’

Nederland is in alle verwarring niet meer wat het was, en waar het heen gaat, is onduidelijk. Er is nauwelijks echte discussie over de nieuwe diversiteit. Het gaat vooral om de oppervlakte van incidenten die het nieuws halen, niet om diepere betekenislagen. Gebeurtenissen zijn aanleiding, maar men interpreteert die al te gemakkelijk als oorzaak. Opinies klinken op steeds hogere toon. Men heeft het al over cultuuroorlogen. Media, zowel de journalistieke als de sociale, bepalen stijl en inhoud van het betoog, soms onder de expliciete noemer van ‘Geen Stijl’.

Controverse heeft nieuwswaarde, overeenstemming nauwelijks. Kranten presenteren graag een voor- en een tegenstander van wat dan ook tegenover elkaar in twee kolommen. Van columnisten en cartoonisten verwacht men dat ze met provocerende stellingnames komen. Debatcentra zetten actuele kwesties op het programma, in de hoop op knetterende confrontatie. Dialoog ervaart men als soft en dus als niet toepasbaar.

Nepnieuws en alternatieve feiten doen zich voor als betrouwbaar. In de kranten is fact-check een nieuwe rubriek, broodnodig om waar en onwaar van elkaar te scheiden. Social media zijn de nieuwe informatiebron, waarbij men opinies en feiten gemakkelijk verwart. ‘Laten we ons beperken tot de feiten’ is een vaak gehoorde en nogal wanhopige oproep. Maar wie checkt feiten? Bovendien geven feiten geen richting aan.

We zijn behoorlijk stuurloos.

Vergeleken met de manier waarop we in het Marmeladegenootschap met diversiteit omgaan, is er een duidelijk verschil. Wij marmelademakers delen recepten en leren van elkaars voorkeuren. We hebben veel plezier met elkaar om het spel dat we in redelijk volle ernst spelen.

In het publieke debat heeft echter bijna iedere woordvoerder zich ingegraven. Men heeft vooral oog voor het eigen recept voor de samenleving. Andere recepten deugen niet. Men negeert ze, hoont ze weg, of kiest voor bestrijding met alle beschikbare middelen. Samen eten doet men alleen als laatste redmiddel in een impasse tijdens de kabinetsformatie, om het toch nog ergens over eens te zijn – al was het maar over de kwaliteit van de keuken.

Politici voeren de ‘normale’ Nederlander op, zonder te weten wat zijn profiel is. Het beroep op een samenbindende nationale identiteit is gemakkelijker geuit dan verantwoord ingevuld. Hetzelfde gebeurt met ‘het volk’. Bijna niemand weet hoe om te gaan met de nieuwe diversiteit. Het verband met de zoektocht naar de nieuwe nationale identiteit vergroot de polarisatie.

Haagse beleidsmakers claimen de regie, maar niet alle beleid werkt. Met zegge en schrijve één stem meerderheid in de Tweede Kamer heeft de regering weinig draagvlak. Die positie typeert de verdeeldheid en de polarisatie. Bovendien zorgen nieuwe ontwikkelingen en niet bestelde gebeurtenissen voor ontregelende verrassingen. Sommige mensen hebben de krant de deur uit gedaan en mijden het achtuurjournaal.

Aan de verwarring komt niet zomaar een einde. Recepten om eraan te ontkomen zijn zeer schaars. Ik denk dat spel een welkome en ook nog kansrijke remedie biedt. In dit essay leg ik uit hoe speltherapie werkt.

2. Spel

Ik stel spel voor als hulp om voorbij de verwarring te komen. Het menselijke spel is een spel met betekenissen. Met nieuwe diversiteit en nationale identiteit valt te spelen.

Spel? Hoezo?

Het lijkt een raar plan om met spel aan te komen. Bij spel moeten de meeste mensen allereerst denken aan een spelletje, aan iets dat je niet serieus hoeft te nemen. Spel hoort bij de vrije tijd. We hebben het over sport en spel. We spelen gezelschapsspelen. ‘Doen we nog even een spelletje?’ – zoals we nog even een bakkie doen of nog een biertje pakken. De verkleinwoorden komen overeen met het ingeschatte belang. Hoe zou wat je niet serieus neemt kunnen helpen om dreinende verwarring te boven te komen?

Er is nog een associatie die de term ‘spel’ oproept en die niet echt behulpzaam lijkt te zijn. Bij sport en gezelschapsspelletjes denkt men al snel aan winnaars en verliezers. Ook bij machtsspelletjes gaat het er uiteindelijk om wie aan het langste eind trekt. Als het om winnen en verliezen gaat, wat zou spel dan kunnen betekenen in deze periode van verwarring? Bij alle polarisatie die er al is, zorgt het alleen maar voor een nieuwe tweedeling, van verliezers en winnaars. En dat terwijl we nieuwe verbondenheid nodig hebben. Kan spel die leveren?