Wereldverbeteraars

Een geschiedenis van fair trade

Peter van Dam

AUP

Ontwerp omslag: DPS Design & Prepress Studio

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6372 741 9

e-ISBN 978 90 4854 479 0

NUR 686

Uitgeverij AUP is een imprint van Amsterdam University Press.

© P. van Dam / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2018

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Amsterdam University Press.

Voor Beatrix, Lotte en Jonathan

Inhoud

Lijst van afkortingen

Voorwoord

Lof van het schipperen

1. Kunstnijverheid

Waar eerlijke handel vandaan kwam

2. Suiker

Hoe eerlijke handel begon als politieke actie

3. Papier

Hoe eerlijke handel plaatselijk wortel schoot

4. Koffie

Hoe eerlijke handel in de supermarkt belandde

5. Kleren

Hoe een mondiaal netwerk met de markt worstelde

Conclusie

Globalisering te lijf

Dankwoord

Noten

Gesprekken en archieven

Geraadpleegde literatuur

Illustratieverantwoording

Doorlezen

Index

Lijst van afkortingen

Abal Afzetbevordering Arme Landen

ASVA Algemene Studenten Vereniging Amsterdam

CNV Christelijk Nationaal Vakverbond

EEG Europese Economische Gemeenschap

EFTA European Fair Trade Association

EZA Entwicklungszusammenarbeit mit der Dritten Welt

FLO Fairtrade Labelling Organizations International

FNV Federatie Nederlandse Vakbeweging

GATT General Agreement on Trade and Tariffs

GEPA Gesellschaft zur Förderung der Partnerschaft mit der Dritten Welt

IFAT International Federation for Alternative Trade

KVP Katholieke Volkspartij

LVvW Landelijke Vereniging van Wereldwinkels (tot 1972 Stichting Wereldwinkels)

MCC Mennonite Central Committee

NAR Nationale Raad van Advies inzake de Hulpverlening aan Minder Ontwikkelde Landen

NAVO Noord-Atlantische Verdragsorganisatie

NCO Nederlandse Commissie Ontwikkelingsstrategie

Nesbic Netherlands Students Bureau for International Cooperation

Novib Nationale Organisatie voor Internationale Bijstand

NEWS! Network of European World Shops

OS3 Organisation Schweiz Dritte Welt

PPR Politieke Partij Radicalen

PvdA Partij van de Arbeid

SII Stichting Ideële Import

SOS Stichting Ontwikkelings-Samenwerking (tot 1972 Stichting Steun Ontwikkelings Streken)

UCIRI Unión de Comunidades Indígenas del Región del Istmo

UNCTAD United Nations Conference on Peace and Development

VN Verenigde Naties

VVD Volkspartij voor Vrijheid en Democratie

WFTO World Fair Trade Organization

Voorwoord

Lof van het schipperen

Schipperen heeft geen goede reputatie. Wie water bij de wijn doet, wordt snel een gebrek aan ruggengraat verweten. Kersverse, weifelende ouders krijgen te horen dat kinderen duidelijke regels nodig hebben. Als politici compromissen sluiten kunnen ze rekenen op de beschuldiging dat ze hun principes hebben verloochend. Ook binnen de beweging voor eerlijke handel, het onderwerp van dit boek, wordt veel geschipperd. Activisten die zich inzetten voor fair trade krijgen daarom ook vaak het verwijt dat ze hun idealen uit het oog hebben verloren. Hoe kun je de markt tegelijk betreden en bekritiseren?

Een voorkeur voor standvastigheid en ideologische zuiverheid zie ik ook terug in de geschiedschrijving. We schrijven liever over grote gebaren dan over gemodder. Radicale dromers leveren spannendere verhalen op dan voorzichtige hervormers. Revolutionaire bewegingen spreken meer tot de verbeelding dan professionele organisaties. Die begrijpelijke voorkeur voor uitzonderingen wordt een probleem als daardoor de regel buiten beeld raakt. Geëngageerde historici hebben vanaf de jaren zeventig de blik verlegd van politieke, culturele en economische hoogten naar het gewone volk. Het uitzonderlijke bleef echter bepalend. Rebelse volksbewegingen en de opvallende epigonen van de populaire cultuur eisten de aandacht op. In de geschiedschrijving over de jaren zestig overschaduwen The Beatles en Provo het minstens zo invloedrijke Sound of Music en de rietsuikeractie voor een eerlijkere wereldhandel. Een brede middengroep van gematigde opvattingen en kleine gebaren ontbreekt in ons geschiedbeeld, terwijl ingrijpende veranderingen juist daar te vinden zijn.

1. Kunstnijverheid

Waar eerlijke handel vandaan kwam

‘We doen het licht uit met een gemengd gevoel. We zijn trots dat we nu zelfs bij de Lidl fairtradekoffie kunnen halen.’ Menig vrijwilliger pinkte in 2016 een traantje weg na het besluit om de wereldwinkel Lingewaard te sluiten. Secretaris Leen Capel verwoordde hun tegenstrijdige emoties: het initiatief om eerlijke waar te verkopen was ondanks hun jarenlange inzet niet meer levensvatbaar. De oorzaak was echter reden tot blijdschap, want buiten hun eigen wereldwinkel om waren de fairtradeproducten tegenwoordig alom in trek. Voorzitter Hanneke de Jong van Wereldwinkels Nederland beschouwde de vele wereldwinkels die de afgelopen jaren moesten sluiten daarom als slachtoffers van hun eigen succes: ‘Tegenwoordig zijn fair trade voedingsmiddelen in alle supermarkten te koop. Wat dat betreft is onze missie geslaagd: we wilden fair trade beter beschikbaar maken.’1

De beweging voor eerlijke handel is een van de meest succesvolle bewegingen van de afgelopen decennia. In 2016 zetten producten met een fairtradelabel wereldwijd 8 miljard euro om, waarvan meer dan 250 miljoen in Nederland. Wereldwijd zijn er meer dan tweeduizend fairtradegemeentes, waar burgers, bedrijven en de overheid samenwerken om eerlijke handel te bevorderen. Ondanks de recente tegenwind zijn er in Nederland nog altijd zo’n driehonderd wereldwinkelgroepen actief. Minstens zo opvallend als deze cijfers zijn de lange adem, de brede steun en het internationale karakter van de beweging. Al sinds de jaren zestig zetten activisten zich ononderbroken in om de wereldhandel eerlijker te maken. Zij werden daarbij gesteund door jongeren en ouderen, kerken en derdewereldgroepen, politieke partijen en vakbonden, overheden en bedrijven. Dergelijke coalities smeedden de voortrekkers van de beweging van meet af aan over landsgrenzen heen. Niet alleen met producenten uit het mondiale Zuiden, maar ook met gelijkgestemden in Europa en Noord-Amerika. Maatschappelijk verantwoord ondernemen is de norm geworden. Ook van consumenten wordt verwacht dat ze verantwoorde keuzes maken.

Ondanks deze opmerkelijke prestaties is er tot op heden opvallend weinig aandacht voor de geschiedenis van deze beweging. Misschien is ze in dit opzicht eveneens het slachtoffer van haar eigen succes. De meeste mensen zien fairtradeproducten vooral in de supermarkt liggen. Het welslagen van eerlijke handel wordt vooral in economische cijfers uitgedrukt. De beweging achter de producten en verkoopcijfers raakt daardoor buiten beeld. Van binnenuit wordt die onzichtbaarheid nauwelijks bestreden. De organisaties die zich inzetten voor eerlijke handel staan liever niet op de voorgrond. Zij suggereren consumenten liever dat ze door eerlijke waar te kopen direct in contact staan met de producenten. Daarbij weten veel betrokkenen zich niet zo goed raad met dit verleden. Vanuit huidig perspectief lijkt de aanpak van de pioniers uit de jaren zestig en zeventig wat naïef en weinig professioneel. Onder historici kon het onderwerp zich tot op heden evenmin in een grote belangstelling verheugen. De beweging is nog relatief jong. Doordat pragmatische mensen uit de middenklasse een belangrijke rol in haar geschiedenis spelen, spreekt ze misschien minder tot de verbeelding dan bewegingen of verschijnselen waarin radicale buitenbeentjes centraal staan. Veel van de acties voor eerlijke handel vonden lokaal plaats, waardoor de nationaal georiënteerde geschiedschrijving in eerste instantie nauwelijks zicht op haar geschiedenis had.

Het is hoog tijd dat hier verandering in komt. Een dusdanig invloedrijke beweging mag niet ontbreken in het beeld van het recente verleden. De geschiedenis van bewegingen als deze, die een brede groep burgers op de been wisten te brengen, laat zien hoe mensen in de naoorlogse jaren hebben geprobeerd de maatschappij te veranderen, welke idealen ze hadden en op welke vormen van weerstand ze stuitten. De geschiedenis van de beweging voor eerlijke handel biedt in het bijzonder zicht op twee ontwikkelingen die de naoorlogse geschiedenis bij uitstek bepaalden: de opkomst van de consumptiemaatschappij en het proces van dekolonisatie. Dat maakt deze geschiedenis een hoogst actueel onderwerp. Het ontstaan van een consumptiemaatschappij in een wereld die afscheid nam van het kolonialisme ging gepaard met hevige discussies over de moraal van de markt. Mensen over de hele wereld praatten en schreven daar niet alleen over, maar staken de handen uit de mouwen. Omdat politieke partijen, regeringen en internationale instituties nauwelijks op hun initiatieven reageerden, concentreerden ze hun activiteiten op andere terreinen. Vooral met acties die op de markt gericht waren, boekten ze opmerkelijke successen. Deze geschiedenis laat zien dat de markt gebruikt kan worden om rechtvaardigheid te bevorderen, maar dat we daar wel voorzichtig mee moeten zijn.

De geschiedenis van de inzet voor eerlijke handel kan uitstekend vanuit Nederland in beeld worden gebracht. De meest invloedrijke initiatieven voor eerlijke handel – alternatieve importorganisaties, campagnes rondom specifieke producten, wereldwinkels, keurmerken – begonnen hier. De uiteenlopende inspiratiebronnen, de grensoverschrijdende samenwerking en de snelle verspreiding van deze initiatieven laten zien dat Nederland geen opzichzelfstaand eiland was, geïsoleerd van een woelige wereld, maar volop deelnam aan ontwikkelingen die mensen over de hele wereld met elkaar verbonden. Dat het daarbij niet ging om een klein groepje radicalen maar om een bonte verzameling burgers, maakt dit verhaal des te belangrijker.

Maar waar begint een geschiedenis van eerlijke handel? Met het denken van Aristoteles over rechtvaardige prijzen? In de dertiende eeuw, toen de geestelijke Koenraad van Marburg zijn volgelinge Elisabeth van Thüringen opdroeg om alleen nog goederen te gebruiken die niet onrechtmatig van haar onderdanen waren verkregen?2 Bij de oproep van Engelse tegenstanders van de slavernij om geen suiker te kopen van de plantages van slavenhouders?3 Of bij het label voor eerlijke kleding van de National Consumers’ League in de Verenigde Staten rond het begin van de twintigste eeuw?4

Eerlijke handel en rechtvaardige prijzen zijn overduidelijk eeuwenoude thema’s. Ook in het naoorlogse Nederland stonden ze hoog op de agenda. In 1949 schreven de Nederlandse katholieke bisschoppen in een brief aan de gelovigen over het belang van rechtvaardige prijzen. Veel Nederlanders konden in deze jaren van wederopbouw niet of nauwelijks rondkomen en waren daardoor bijzonder afhankelijk van de prijzen. Ook de gevolgen van de economische crisis in de jaren dertig en de schrijnende tekorten aan het einde van de Duitse bezetting lagen nog vers in het geheugen. Als één groep te veel nam, kwamen anderen tekort, maanden de bisschoppen. Zij vonden dat het allereerst de taak van de overheid was om voor het juiste evenwicht te zorgen. Mensen moesten echter ook zelf in het oog houden dat zaken rechtvaardig werden verdeeld, zowel door zich te houden aan de voorschriften van de overheid als door bij te springen in gevallen waarvoor zulke voorschriften niet bestonden.5 De eigen ervaring van honger, gebrek en machteloosheid was bij veel Nederlanders dus nog springlevend toen in de loop van de jaren vijftig de nood in ‘onderontwikkelde’ landen steeds meer aandacht kreeg. Dat was een belangrijke drijfveer om zich in te zetten voor de nood van anderen.

De manier waarop Nederlanders hun plaats in de wereld bepaalden veranderde in de jaren vijftig opvallend. Ze keken steeds vaker over de grenzen van hun directe leefomgeving en de natie heen, verder de wereld in.6 De geschiedenis van de beweging voor eerlijke handel laat zien hoe mensen in Nederland globalisering niet alleen beleefden, maar ook hoe ze die zelf invulden. In die zin biedt dit boek een sociale geschiedenis van globalisering. Doordat een diverse groep personen van over de hele wereld zich inzette voor eerlijke handel, kunnen we nagaan hoe mensen reageerden op mondiale ontwikkelingen, zelf nieuwe contacten smeedden en vat probeerden te krijgen op goederenstromen.

Wat we tegenwoordig als ‘globalisering’ aanduiden, heeft twee kanten: enerzijds gaat het om economische, politieke en sociale relaties die de hele wereld omspannen, anderzijds ook om een bewustzijn van de wereld als een samenhangend geheel.7 In de eerste zin is globalisering bepaald niet nieuw: sinds de middeleeuwen waren allerlei wereldwijde verbindingen ontstaan, die in de negentiende eeuw werden uitgebouwd tot een mondiaal economisch stelsel, inclusief een mondiaal communicatienetwerk en pogingen om wereldpolitiek te bedrijven. Na de Tweede Wereldoorlog zijn deze mondiale relaties eerst opnieuw opgebouwd en vervolgens nog veelomvattender geworden dan ze voorheen waren.8

Nadrukkelijker dan eerder het geval was ging het uitbouwen van grensoverschrijdende relaties na 1945 gepaard met een bewustzijn van de wereld als een verbindend perspectief. Het besef dat de jaren van de Duitse bezetting onderdeel waren geweest van een ‘wereldoorlog’ en de ervaringen van de Koude Oorlog die daarop volgde, waren daar belangrijke oorzaken voor. Katholieken werden opgeroepen tot solidariteit met slachtoffers van het communisme in Oost-Europese landen, terwijl linkse groepen staten steunden die met socialistische ideeën experimenteerden. De Sovjet-Unie boette ook in deze kringen weliswaar sterk aan sympathie in, maar de populariteit van linkse groepen die hun onafhankelijkheid op een koloniaal regime bevochten groeide.

De opkomst van dit mondiale denkkader verving de oriëntatie op de lokale en nationale omgeving echter niet. Globalisering betekent niet dat lokale en nationale binding wegvalt, maar dat het evenwicht tussen lokale, nationale en mondiale perspectieven verschuift. Deze verschuiving ten faveure van een mondiaal perspectief was al in de jaren vijftig overduidelijk gaande. Zo bezien veranderde Nederland niet plotseling in de jaren zestig, toen de televisie de wereld in de huiskamer zichtbaar maakte, maar verspreidden een bewustzijn van mondiale verbondenheid en pogingen om dat bewustzijn gestalte te geven zich geleidelijk in de loop van de naoorlogse jaren. Dat werd misschien wel het beste duidelijk in de groeiende aandacht voor internationale solidariteit.

Dat veel mensen internationale solidariteit belangrijk vonden, was een cruciale voorwaarde voor de opkomst van de beweging voor eerlijke handel. Dat was niet alleen een zaak van regeringen, maar vooral ook van organisaties en personen die over de grenzen van afzonderlijke landen heen contacten legden en verbanden smeedden. Op het terrein van internationale solidariteit was dat ook voor de Tweede Wereldoorlog gebeurd. Socialisten en communisten hechtten traditioneel veel waarde aan internationale samenwerking en zetten zich over nationale grenzen heen in voor vrede. Ook radicale christelijke groepen hadden voor de oorlog allerlei vredesacties opgezet. De verschrikkingen van de oorlog en de dreiging van een – met atoombommen gevoerde – derde wereldoorlog gaven dergelijke initiatieven hernieuwde urgentie.

Dat de context in de ogen van tijdgenoten sterk veranderd was, bleek onder meer uit het veelbesproken manifest dat de nieuwe vredesgroep De Derde Weg in 1952 publiceerde. De auteurs waarschuwden voor een derde wereldoorlog als gevolg van de polarisatie tussen Oost en West.9 Ze hoopten dat juist de voormalige koloniën die de voorgaande jaren onafhankelijk waren geworden het initiatief zouden nemen om deze kloof te overbruggen door een zelfstandige koers uit te stippelen. Helaas hadden westerse landen – waaronder ook Nederland – bepaald geen goed voorbeeld gegeven door de roep om onafhankelijkheid van koloniale overheersing met geweld te onderdrukken.10

In datzelfde jaar zorgde een optreden van koningin Juliana in de Verenigde Staten voor veel commotie. ‘Het menselijk geslacht zou één geslacht moeten zijn. Een gespleten mensdom is als een gespleten persoonlijkheid, het is geneigd van kwaad tot erger te gaan, tenzij het zijn eenheid van doelstelling terugvindt, komt tot een gecoördineerd denken, en gezondheid en geluk verwerft,’ drukte de energieke jonge vorstin de leden van het Amerikaanse Congres op het hart. ‘Ik geloof, dat het de uitdaging is van onze tijd voorgoed een opwaartse beweging te beginnen naar een hogere eenheid en welvaart dan wij ooit tevoren bereikten,’ voegde ze daar hoopvol aan toe. Vervolgens legde ze uit hoe meer eenheid en samenwerking werkelijkheid konden worden. De ‘belangen van de wereld als geheel’ konden het beste behartigd worden door een internationale organisatie als de Verenigde Naties. Als de ‘schitterende werktuigen waarmee de moderne wetenschap ons heeft uitgerust’ en ‘de vele knappe koppen die wij in ons midden hebben’ meer ruimte kregen om hun inzichten uit te werken en toe te passen, zou de gevaarlijke verdeeldheid overwonnen kunnen worden. Technische hulp aan ontwikkelingslanden was volgens Juliana zo belangrijk omdat het de wereldwijde ongelijkheid zou verminderen en een nadruk op techniek politieke verdeeldheid zou kunnen overstijgen: ‘Door dit program kunnen technisch verder gevorderde landen hulp verlenen op een geheel onbevooroordeelde en onvoorwaardelijke wijze aan de overbevolkte en technisch minder vergevorderde gebieden in de wereld, die dringend behoefte hebben aan de bekwaamheid en kunde der Westerse volken.’11

Later is deze toespraak van Juliana vaak afgedaan als een wat zweverig betoog, dat haar misschien wel was ingefluisterd door de gebedsgenezeres Greet Hofmans, die er pacifistische ideeën op na hield. Het optimisme over de mogelijkheden van internationale samenwerking, het geloof in de heilzame werking van techniek en de vanzelfsprekendheid waarmee ze ‘Westerse volken’ als dragers van vooruitgang bestempelde maken op tegenwoordige lezers een naïeve indruk. Toch sloot het betoog van Juliana wel degelijk aan bij in bredere kring gedeelde zorgen en verwachtingen. De angst voor een nieuwe wereldoorlog werd begin jaren vijftig aangewakkerd door de oorlog die sinds 1950 in Korea woedde en waar ook Nederlandse soldaten meevochten. Ook de hoop dat internationale samenwerking en technische vooruitgang de verdeeldheid achter zich zouden kunnen laten leefde allerminst alleen in mystieke kringen. Juliana’s betoog oogstte onder de Congresleden destijds veel bijval, al lijkt het hun politieke besluitvorming in de jaren die volgden nauwelijks te hebben veranderd. In Nederland werden haar standpunten – weliswaar behoedzaam – onderdeel van het internationale beleid. Zo kon de vorstin in haar troonrede van 1954 melden dat Nederland zich sinds de Tweede Wereldoorlog voorspoedig had hersteld. Daarom verdiende ontwikkelingssamenwerking nu des te meer aandacht: ‘De achterstand in de ontwikkeling dier gebieden vormt een veelzijdig en hoogst ernstig probleem, dat zich steeds meer opdringt aan de vrije wereld. Internationale hulp bij hun ontwikkeling is noodzakelijk.’12

Vergelijkbare pleidooien klonken buiten de gangen van internationale politiek en oogstten daar eveneens bijval. De zorg om wereldvrede, sociale en economische voorspoed, de plicht tot medemenselijkheid en het besef dat vooruitgang mogelijk was gingen daarbij hand in hand. In de loop van de jaren vijftig kregen de activiteiten van de zogenaamde Pleingroep rondom pater Simon Jelsma bijvoorbeeld veel aandacht. Deze katholieke groep, die zich afzette tegen de naar binnen gekeerde houding van veel van hun medegelovigen, was in de kerstnacht van 1953 voor het eerst bijeengekomen om samen kerst te vieren en over maatschappelijke problemen te discussiëren. In de volgende maanden concentreerde ze zich steeds sterker op de internationale verhoudingen. Op pinksterzondag 1954 trad Jelsma namens de groep naar buiten. Vanaf de trappen van het gebouw van de Hoge Raad op het Haagse Plein stelde hij de scheve verhoudingen in de wereld in scherpe bewoordingen aan de kaak. Sindsdien benadrukte hij in tweewekelijkse ‘pleinpreken’ dat voor een duurzame vrede ook eerlijke mondiale sociaaleconomische verhoudingen nodig waren. Deze toespraken trokken soms wel tweeduizend toehoorders.13

1.1 Pater Simon Jelsma, medeoprichter van Novib, tijdens een preek op het Haagse Plein

Veel eerder dan vaak gedacht keerde Nederland ook praktisch de blik weer naar buiten. Nederlanders wilden laten zien dat ze internationaal nog meetelden en iets voor anderen konden betekenen. Voor sommigen lag ontwikkelingssamenwerking in het verlengde van het streven naar een vreedzame en gelijkwaardige wereldorde. Voor anderen stond de acute nood van medemensen op de voorgrond. Actiegroepen appelleerden ook aan de trots van Nederlanders door te stellen dat het land iets terug zou moeten doen na de bevrijding van de Duitse bezetting, de Marshallhulp en de hulp die na de watersnoodramp van 1953 uit allerlei delen van de wereld was toegestroomd. Naar aanleiding van de internationale toeschietelijkheid in 1953 vond bijvoorbeeld de hoofdredacteur van Vrij Nederland, Johan Winkler, dat het tijd was om iets terug te doen: ‘En nu wij’, kopte hij boven een artikel, waarin hij stelde dat de Nederlandse hulp aan arme landen nogal mager afstak bij de meer dan 100 miljoen gulden aan hulp die Nederland na de watersnoodramp zelf had ontvangen.14 Blijkens zijn appel lagen niet alleen verheven motieven aan de basis van ontwikkelingssamenwerking. Winkler speelde ook in op de gekrenkte trots van de Nederlanders, die militair niets tegen Duitsland in hadden kunnen brengen, hun kroonkolonie waren kwijtgeraakt, economische steun van de Verenigde Staten ontvingen voor de wederopbouw en na de watersnoodramp op internationale hulp moesten terugvallen.

De protestantse dominee Han Hugenholtz was het roerend eens met het pleidooi van Winkler. Hugenholtz was een van de ondertekenaars van het manifest van ‘De Derde Weg’. Voor de oorlog was hij al actief in de vredesbeweging en na de bevrijding pakte hij die draad weer op. Als een spin in het web van het vredesactivisme stond de geëngageerde predikant in regelmatig contact met medestanders overal ter wereld, die hij leerde kennen door internationale bijeenkomsten van vredesorganisaties. Zo had hij ook de Noorse socialist Aake Anker Ording leren kennen. Deze werkte onder meer voor een VN-organisatie die verwante maatschappelijke organisaties met elkaar in contact bracht en van strategische adviezen voorzag. Ording schreef Hugenholtz over een Noors initiatief waarbij in samenwerking met de overheid een brede maatschappelijke beweging op de been zou worden gebracht om ontwikkelingssamenwerking op de kaart te zetten. Geïnspireerd door dit voorbeeld benaderde Hugenholtz onder meer Winkler en vakbondsvoorzitter Henk Oosterhuis om in Nederland ook zo’n organisatie op te zetten, die geld zou kunnen inzamelen voor armere landen. In 1956 sloegen de groepen rondom Jelsma en Hugenholtz de handen ineen: de oprichting van de Nationale Organisatie voor Internationale Bijstand (Novib) was een feit.15 Steun voor Novib kwam van verschillende kerkgenootschappen, uit de vakbeweging, van politieke partijen en van vooraanstaande wetenschappers als Jan Tinbergen. De grenzen tussen ‘oude’ en ‘nieuwe’ organisaties waren vloeiend: zonder de steun van oudere maatschappelijke organisaties waren de nieuwe organisaties, die zich expliciet om de mondiale welvaartsverdeling en de nood in armere landen bekommerden, niet van de grond gekomen.

Novib stelde zich van begin af aan op als een nationale organisatie, waarin voor burgers met iedere denkbare achtergrond plaats was. Ondanks aanvallen uit behoudende katholieke kring wist de organisatie al gauw een aanzienlijke achterban te werven. Begin jaren zestig zetten zich al zo’n negenhonderd lokale comités in voor de jaarlijks gehouden collecte tijdens de ‘anti-honger-week’. Haar tijdschrift Onze Wereld bereikte in de jaren zestig een oplage van honderdduizend exemplaren.16 In 1963 begon Novib met de actie ‘Gast aan tafel’, waarvoor met kerst in een groot aantal dagbladen een advertentie was geplaatst. Deelnemers kregen een spaarpot, die als een extra gast aan de eettafel gezet kon worden, en werden aangemoedigd de kosten voor een denkbeeldige extra kostganger te sparen en aan Novib over te maken. Op deze manier maakte de actie wereldwijde relaties zichtbaar in het dagelijks leven van Nederlanders, en met succes: in 1969 telde de actie 21.000 deelnemers.17

1.2 De populaire Novib-actie ‘Gast aan tafel’ introduceerde ontwikkelingssamenwerking in de huiskamers van veel Nederlandse gezinnen

In de internationale politiek groeide ontwikkeling sinds de late jaren 1940 uit tot een belangrijk dossier. De Verenigde Naties startten in 1948 een programma voor technische hulp bij ontwikkeling. Een jaar later kondigde de Amerikaanse president Harry Truman aan dat zijn regering landen in het mondiale Zuiden te hulp wilde komen. De Nederlandse regering haakte aan. Ontwikkelingssamenwerking bood een kans om voormalige koloniale experts in te zetten op vertrouwd terrein en tegelijkertijd in internationale kring goede sier te maken met de inzet voor projecten van de VN. Die experts konden bovendien banden met voormalige koloniën in stand houden. Projecten op dit terrein boden verder de mogelijkheid om relaties op te bouwen met nieuwe partners nu het voormalige koloniale achterland aan gewicht verloor. Veel van de financiële hulp die de Nederlandse overheid naar eigen zeggen bood bestond in feite uit leningen. Naast medemenselijkheid, vrede en veiligheid waren prestige en economisch eigenbelang eveneens belangrijke drijfveren voor ontwikkelingssamenwerking.

In kerkelijke kringen hadden niet alleen vredesactivisten aandacht voor het lot van mensen in het mondiale Zuiden. In het kielzog van militairen en handelaren waren al in de dagen van de Republiek der Verenigde Nederlanden in de zeventiende eeuw namens katholieke en protestantse kerken mensen vanuit Europa de wereld over getrokken om het geloof te verspreiden. Sinds het einde van de achttiende eeuw zetten protestanten los van de kerken zendingsactiviteiten op, waarvoor de financiële en morele steun van gelovigen gevraagd werd. Het verkondigen van het evangelie beperkte zich voor veel zendelingen en missionarissen in de loop van de negentiende eeuw niet tot prediking. Christendom was voor veel van hen gelijkluidend met beschaving. Om hun te onderstrepen dat naast woorden ook daden een belangrijk onderdeel van hun boodschap waren, zetten ze zich daarom vaak ook in voor sociaal werk op het gebied van onderwijs en gezondheidszorg. De zendings- en missieorganisaties die rondom deze activiteiten opschoten, stonden aan de basis van de katholieke en protestantse alternatieven voor Novib, die in de jaren zestig op het terrein van ontwikkeling als partners van de overheid ten tonele verschenen.18 De inzamelingsacties en de contacten die in dit kader georganiseerd werden, versterkten daarnaast een grensoverschrijdend perspectief. Het kerkvolk raakte vertrouwd met inzamelingsacties voor hulpbehoevende groepen in andere landen.

Kerkelijke netwerken speelden een belangrijke rol bij veel initiatieven voor internationale solidariteit. Door middel van deze netwerken stonden Nederlanders in contact met geloofsgenoten van over de hele wereld. Zo werd onder kerkgangers het bewustzijn gevoed dat ze deel uitmaakten van een wereld die groter was dan hun eigen leefomgeving. Dankzij deze internationale contacten kwamen mensen in Nederland ook in aanraking met de zienswijzen, de initiatieven en de noden van geloofsgenoten elders. De faciliteiten die kerken boden waren eveneens van groot belang. Kerken boden activisten in de dop bijvoorbeeld een plek om bij elkaar te komen – letterlijk en figuurlijk een podium – en soms ook financiële steun.

Hoe kerkelijke ideeën, netwerken en faciliteiten mensen in beweging konden brengen, bleek bijvoorbeeld toen in 1958 een groep katholieke jongeren in Kerkrade zich inzette voor hulpbehoevende geloofsgenoten op Sicilië. Een van de leden van deze groep, de 23-jarige directiesecretaresse Enny Wolak, was eerder dat jaar tijdens haar zomervakantie naar Parijs gereisd. Ze wilde bijdragen aan het maatschappelijk werk van abbé Pierre, die zich inzette om het leven van de allerarmsten in Parijs draaglijker te maken. Tijdens haar werk in een lompenwasserij en een atelier waar meubels werden verkocht ten behoeve van de armen leerde Wolak de priester Alain Godon kennen. Na haar terugkomst in Kerkrade schreef deze haar vanaf zijn nieuwe post op Sicilië over het gebrek aan medicijnen en kindervoeding. Naar aanleiding van de verhalen van Wolak hielden de leden van haar gespreksgroep met katholieke politieke jongeren eind 1958 een inzamelingsactie om melkpoeder voor Siciliaanse kinderen te kopen.19

Het succes van deze inzamelingsactie inspireerde jeugdleider en lokaal politicus Paul Meijs om begin 1959 het comité Steun Ontwikkelings Streken (SOS) op te richten. Bij haar oprichting kon nog niemand bevroeden dat deze organisatie als importeur van allerlei producten uit Latijns-Amerika, Afrika en Azië zou uitgroeien tot één van de belangrijkste pioniers op het gebied van eerlijke handel. De groep zette in de jaren die volgden allerlei inzamelingsacties op touw om projecten in arme landen te steunen. De nadruk lag aanvankelijk op het financieren van sociale projecten. De benodigde contacten legden de initiatiefnemers via hun katholieke netwerk. Meijs kwam bijvoorbeeld aan adressen voor projecten via het Centraal Missie Commissariaat in Den Haag of via regionale kanalen. Zo kondigde de inmiddels tot Stichting Steun Onderontwikkelde Streken omgedoopte groep in 1962 een actie aan voor het destijds Nyasaland geheten Malawi, dat volgens een journalist van het Limburgs Dagblad ‘bijna een Limburgs missiegebied’ kon worden genoemd vanwege de 62 Limburgse missionarissen die er werkten. Met steun van de stichting hoopte een groep katholieke nonnen hun ziekenhuis en huishoudschool daar uit te breiden. Verder wilde de stichting een hele reeks andere projecten ondersteunen ‘ter verbetering van de algemene levensvoorwaarden’. De ambitie en creativiteit van de groep waren opmerkelijk. Ze schroomden niet om honderdduizend folders te versturen, wie in het telefoonboek stond persoonlijk te bellen of te schrijven, artsen en verplegers te benaderen en ‘noodkisten’ door heel Nederland te verspreiden. De actievoerders hoopten zo naar eigen zeggen wel 3 miljoen gulden op te halen.20

Bij het uitvoeren van de acties was het plaatselijke katholieke netwerk van onschatbare waarde. Zo hielpen leerlingen van verschillende katholieke scholen bij het adresseren van brieven en konden spreekbeurten via bevriende pastoors geregeld worden. Deze relaties werkten niet altijd in het voordeel van SOS. Een poging om de leiding van de Katholieke Volkspartij (KVP) voor haar doelen te winnen had een averechts effect: de leiding van de partij gaf te kennen dat de jongerenafdeling van de partij het voortouw moest nemen. Verder verzocht de partijleiding hen om zich niet in initiatieven voor ontwikkeling te mengen, omdat de katholieke kerk op dat terrein zelf begin jaren zestig nieuwe initiatieven ontplooide. Deze interventies leidden er echter vooral toe dat Meijs zich uit allerlei andere organisaties terugtrok en zich nog sterker op het werk van SOS ging richten.21

De pogingen van politieke en kerkelijke zijde om Wolak, Meijs en de hunnen in te kaderen wijzen op een belangrijk spanningsveld in deze periode. Langzaam maar zeker verloor in Nederland het ideaal van organisatie in eigen kring terrein ten gunste van een streven om met zo veel mogelijk verschillende groepen samen te werken wanneer het onderwerp dat toestond. De hele twintigste eeuw was dit een omstreden onderwerp geweest: katholieken en orthodoxe protestanten hadden gepleit voor eigen organisaties, liberalere protestanten voelden daar niets voor. In de praktijk bleek onder de bevolking lang niet altijd animo voor afzondering. Voor de Tweede Wereldoorlog hadden socialisten de strategie van de katholieken en orthodoxe protestanten overgenomen. Na de oorlog kozen ze voor een aanpak die stoelde op samenwerking over levensbeschouwelijke grenzen heen. Daardoor verloren exclusief georiënteerde organisaties langzaam legitimiteit en politieke steun. Op het terrein van ontwikkelingssamenwerking was dat goed te zien. Novib wilde sinds haar oprichting in 1956 niets weten van levensbeschouwelijke verdeeldheid. Maar ook een maatschappelijke organisatie als SOS, die stevig geworteld was in de katholieke gemeenschap, trok zich als puntje bij paaltje kwam weinig aan van kerkelijke grenzen. In plaats van zich te beperken tot werk in en voor de katholieke gemeenschap stelde SOS zich uitdrukkelijk op als een organisatie die mensen ongeacht hun levensbeschouwelijke achtergrond wilde helpen en aanspreken.

In de loop van de jaren zestig verschoof het accent van de sos naar het opzetten van projecten die zich op termijn zelf konden bedruipen. Meijs en de zijnen sloten nauw aan bij de destijds gangbare opvattingen over ontwikkelingssamenwerking. Het doel daarvan was bovenal om ontwikkelingslanden te helpen om een zelfstandige economie naar westers voorbeeld op te bouwen. Door projecten een eenmalige lening te verstrekken en er vervolgens op toe te zien dat het geld doelmatig werd gebruikt, hoopte de stichting daaraan bij te dragen. Het was niet altijd gemakkelijk om een markt te vinden voor de producten van deze projecten. Daarom besloten medewerkers van SOS een handje te helpen door de handelswaar in Nederland aan de man te brengen. Met de opbrengst van deze verkoop zouden de projecten zichzelf in stand moeten kunnen houden. Eventuele winst wilde de stichting in andere ontwikkelingsprojecten investeren. Bovendien, zo zei Meijs, was juist de verkoop van handwerkproducten geen bedreiging voor de Nederlandse werkgelegenheid. Behalve dit economische aspect benadrukte Paul Meijs in een interview dat door de verkoop van kunstnijverheid – want daar ging het om – ‘de mens in Europa in aanraking gebracht kan worden met de mens in het ontwikkelingsgebied’.22

1.3 Het eerste houtsnijwerk uit Haïti dat SOS ten behoeve van ontwikkelingswerk verkocht

De ambities van de stichting uit Kerkrade beperkten zich niet tot eigen land. Nadat een politiek avontuur als vertegenwoordiger van de nieuwe Politieke Partij Radicalen (PPR) was mislukt, wijdde Meijs zich vanaf 1967 helemaal aan het werk van SOS.23 Naast het opzetten van handel in handwerkproducten ging SOS overigens ook gewoon door met andere campagnes om geld in te zamelen voor ontwikkelingsprojecten. Terwijl de verkoop van houtsnijwerk uit Haïti, sieraden uit Macao en vlechtwerk van de Filipijnen van start ging, kondigde SOS ook een loterij aan waar een landbouwproject in Ethiopië en een huishoudschool in Angola mee kon worden gefinancierd.24 Om zijn ambitieuze plannen uit te werken moest Meijs op zoek naar meer ruggensteun. Daarom zocht hij onder meer contact met de Duitse katholieke ontwikkelingsorganisatie Misereor. Meijs hoopte dat Misereor hem aan nieuwe adressen kon helpen en misschien ook wel financieel zou kunnen bijstaan. Bovendien zou samenwerking met een grote kerkelijke organisatie het vertrouwen in zijn stichting in West-Duitsland en in Nederland versterken. De medewerkers van Misereor zagen op hun beurt in de nadruk op ‘Hilfe zur Selbsthilfe’ van SOS een aanpak die het succes van haar eigen projecten op lange termijn kon vergroten. Enkele jaren lang zou dit samenwerkingsverband een belangrijk aandeel hebben in de groei van de beweging voor eerlijke handel in beide landen.25

Nederland was niet het enige land waar mensen begonnen met het verkopen van producten als een vorm van ontwikkelingswerk. In 1947 ontmoette Edna Byler tijdens een werkbezoek aan Puerto Rico vrouwen die haar vroegen om hun naaiwerk in de Verenigde Staten te verkopen om hun inkomen aan te vullen. Byler werkte sinds 1941 voor het Mennonite Central Committee (MCC), een hulporganisatie waarin verschillende radicale protestantse kerken samenwerkten. Het was in 1920 opgericht om geloofsgenoten in de Oekraïne te hulp te komen toen daar een hongersnood uitbrak. Sindsdien bood het comité ook elders zijn hulp aan, of dat nu naar Paraguay en Brazilië gevluchte Russische geloofsgenoten waren of broeders en zusters die in het door de Tweede Wereldoorlog verwoeste Europa de draad weer wilden oppakken. Aangezien een groot deel van zijn achterban principieel dienstweigeraar was, kreeg het comité tijdens de oorlog ook een taak in het organiseren van werk voor dienstweigeraars, waardoor het belang van de organisatie aanzienlijk toenam.26

Edna Byler was tijdens de oorlog aan de slag gegaan als gastvrouw in het hoofdkwartier van het MCC in Akron in de staat Pennsylvania. Na de oorlog bleven zij en haar man voor het comité werken. Zo kwam ze in contact met de vrouwen in Puerto Rico. Bij volgende buitenlandse reizen vond ze meer vrouwen die hun handwerkproducten graag te gelde wilden maken. Overigens waren dat aanvankelijk niet alleen landen die we tegenwoordig als doel van ontwikkelingswerk beschouwen: ook uit Duitsland en Griekenland importeerde ze naaiwerk, later eveneens uit de Appalachia-regio in de VS zelf. Net als in de geschiedenis van SOS blijken ook hier de grenzen van welke gebieden als hulpbehoevend of onderontwikkeld werden gezien niet netjes samen te vallen met een indeling van de wereld in eerste, tweede en derde wereld of in een mondiaal Noorden en Zuiden.

1.4 Edna Byler (links) met borduurwerk dat ze in het kerkelijke netwerk van het Mennonite Central Committee verkocht