ANTROPOLOOG GEZOCHT

Laurens Bakker, Masja Cohen en Walter Faaij

Amsterdam University Press

Eerder verschenen:

Cohen, M. en E. Sarphatie, Gezocht: antropoloog m/v. Amsterdam: Aksant, 2007

Cohen, M. en E. Sarphatie, Gezocht: antropoloog m/v. Herziene editie.

Amsterdam: Amsterdam University Press, 2015

De vormgeving van dit boek is verzorgd door Selma van Gorkum van Good Roots Design. Naast vormgever is zij ook antropoloog.

ISBN978 94 6372 843 0

e-ISBN978 90 4855 206 1

DOI10.5117/9789463728430

NUR764

© L. Bakker, M. Cohen, W. Faaij / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2020

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Inhoud

Voorwoord

Dank!

Inleiding

1. Wat is antropologie

Waarom antropologie?

Participerende observatie

Structuralisme en relativisme

Context en holisme

Etnografie

Academisch en toegepast, beschouwend en betrokken

Toegepaste antropologie

…en wat betaalt dat nou?

Intermezzo met: Corine Enache

Intermezzo met: Anneke Beerkens

Intermezzo met: Emma Ratia

2. ‘Wat kan ik daar nou echt mee, antropologie studeren?

Wat kan ik als bachelorstudent doen om me voor te bereiden op de arbeidsmarkt?

Wat is de meerwaarde van een master op de arbeidsmarkt?

Wat onderscheidt antropologen van andere sociaal-wetenschappers?

Waarom zou een werkgever in een antropoloog geïnteresseerd zijn?

Hoe kan ik mijn vakgebied ‘vertalen’ naar werkgevers?

Hoe vind ik mijn eerste baan?

Intermezzo met: Lianne Quax

Intermezzo met: Rita Ouédraogo

Intermezzo met: Sam van Vliet

3. Academische antropologie: werken in de wetenschap

Promoveren?

Na de promotie

Intermezzo met: Bart Barendregt

Intermezzo met: Naomi van Stapele

Intermezzo met: Loes Berendsen

4. De unieke vaardigheden van antropologen

Chaos ordenen en betekenis geven

Het onzichtbare zien

De interne logica begrijpen

De patronen ontdekken

Verandering begeleiden

Sterke verhalen vertellen

Dialoog en besluitvorming verrijken

Intermezzo met: Olof van der Gaag

Intermezzo met: Mark Middel

Intermezzo met: Michelle Steggerda

5. Hoe vermarkt je antropologie?

Framing – anthropologists as fixers of human issues

Macht – own your rank!

Taal – meertalig, minder braaf en speelser

Tempo – sneller en op de beat

Nuance – kracht en zwakte

Ethiek – pragmatischer en iets meer lef

Verandering – stollen en beweging

En zeg dus altijd dat je een antropoloog bent

Intermezzo met: Martin Ortlieb

6. Antropologen, werkgevers en de arbeidsmarkt

Antropologen over de start van hun carrière

Antropologen over het verloop van hun carrière

Werkvelden: waar antropologen werken

Trends en ontwikkelingen

Werkgevers over antropologen

Tips van werkgevers voor antropologen

Tips van werkende antropologen

Interview met Frans Lustermans

Interview met Lilian Swart-Eekhout

Interview met Meino Zandwijk

Conclusie

Literatuur

Voorwoord

Het wordt gelukkig minder, maar het gebeurt nog steeds: mensen die ‘antropoloog’ en ‘antroposoof’ door elkaar halen, en die na mijn correctie gewoon blijven denken dat antropologie een soort religieuze stroming is. Het woord ‘zweverig’ is dan zelden ver weg.

Dit zijn wij niet, als antropologen. We zijn geen sekte en we zijn al helemaal niet zweverig. Wij zijn een stam, bestaande uit mensen die tijdens hun studie op ongekende wijze zijn losgeschud van hun eigen aannames en veronderstellingen en die daarna over deze ervaring gestructureerd hebben leren nadenken.

Voor veel hoogopgeleiden buiten de antropologie bestaat de studie uit de reproductie van boeken die zijn geschreven door mensen die zelf weer heel veel boeken hebben gelezen. Uitmuntend is dan de student die over dit commentaar op commentaar nog iets origineels weet te zeggen. Maar adequaat samenvatten is ook al voldoende om te slagen. Er is niks mis met boeken gebaseerd op andere boeken, maar voor antropologen is dit enkel de eerste stap: je gebruikt theorieën om de wereld beter te begrijpen, niet andersom.

De reden voor dit alles is simpel: antropologen studeren om erop uit te trekken en zogeheten ‘veldwerk’ te kunnen doen. Daarbij dompelen we ons zo diep en vooral zo lang mogelijk onder in een wereld die werkelijk ver van ons afstaat. Op deze manier leren we ons invechten in een andere mentaliteit en zeker zo belangrijk: we leren van afstand kijken naar onze eigen mentaliteit, omgangsvormen en samenleving. Dit zijn unieke vaardigheden, en dan ook nog eens opgedaan op een leeftijd waarop je mens- en wereldbeeld wordt gevormd, namelijk begin twintig.

Zelf leerde ik als antropoloog Arabisch om in 1995 een jaar onder straatarme studenten in de Egyptische hoofdstad Caïro te wonen: dachten zij dat Islam, democratie en mensenrechten samen gaan? Ik ontdekte dat zij medelijden met mij hadden: geen moslim, geen Arabier, geen Egyptenaar. Maar ja, niks aan te doen voor Zjorzj, zoals ik daar heette: Europa is nu eenmaal ‘nog niet’ islamitisch. Daar kon Zjorzj ook niks aan doen dus laten we hem met respect behandelen. Islam en democratie gingen prima samen, zeiden sommigen. Anderen zeiden: het ligt eraan. Weer anderen: Islam is de hoogste vorm van democratie. En weer anderen zeiden: nee hoor, jullie hebben democratie, wij hebben de Islam.

Zo blijkt de wereld vaak ingewikkelder dan de gemiddelde columnist ’m in 600 woorden kan voorstellen.

De ervaring in Caïro hielp me enorm toen ik me als correspondent Midden-Oosten moest verplaatsen in joodse kolonisten, Palestijnse zelfmoordterroristen, Syrische mensenrechtenactivisten en Iraakse collaborateurs. Ik leerde dat eigenlijk ieder mens een verhaal heeft en dit bijna altijd ook wil vertellen. Mits ze maar de overtuiging hebben dat jij werkelijk naar ze komt luisteren, en niet slechts op zoek bent naar bevestiging van het beeld dat je vooraf hebt gevormd.

Weer later kon ik uit mijn arsenaal antropologische vaardigheden putten toen ik mij in Londen voor The Guardian moest verdiepen in de cultuur en mentaliteit van bankiers: hoe kunnen die mensen met zichzelf leven? En zeker zo belangrijk: hoe vraag ik ze dit op zo’n manier dat ze ook antwoord willen geven?

Nog weer later dook ik in de wereld van de PVV- en Forum voor Democratie-aanhangers – mensen die mij zien en denken: daar heb je weer zo’n linkse kakker die ons land te gronde richt. Bij zoveel tegenwind en weerstand heb je heel veel aan een antropologische opleiding omdat je daar wordt voorbereid op precies zo’n ontvangst. Zoals je bij antropologie ook uitstekend leert denken over je eigen positie en privileges. Aldus kwam ik op mijn meest recente project, namelijk een grootschalig onderzoek naar de vraag waarom mannetjes zoals ik in Nederland op dit moment de dienst uitmaken.

Zelf ben ik in mijn loopbaan altijd freelance gebleven omdat ik autonomie het allerbelangrijkste vind en ik moeilijk kon omgaan met leidinggevenden die niet zitten te wachten op mijn fundamentele analyse en kritiek van hun veronderstellingen. Alleszins begrijpelijk dat ze daar in de journalistiek niet op zitten te wachten zeg ik er meteen bij, want met mijn antropologisch gescherpte blik zie ik hoe de structuur van de nieuwsindustrie met haar deadline op deadline zelfreflectie bijna onmogelijk maakt. Maar voor mij betekent dit dat ik een vrije rol verkies.

In grote organisaties buiten de journalistiek is het anders gesteld en komen antropologen er steeds meer tussen, vooral dankzij het missiewerk van ‘publieke’ antropologen als Masja Cohen, Danielle Braun, Jitske Kramer en anderen. Vooral bij sterke leiders die voldoende zelfvertrouwen hebben om fundamentele vragen te waarderen, floreren antropologen. Want ze komen steeds weer met observaties, kanttekeningen en kritiek waar anderen langs of overheen hadden gekeken. Daarvoor zijn ze immers opgeleid.

Steeds meer interim-managers ontdekken intussen hoezeer hun werk lijkt op het veldwerk van antropologen: je komt bij een nieuwe afdeling waar het helemaal misgaat en waar iedereen een andere oorzaak hiervoor aanwijst. Verder vertrouwen ze jou voor geen cent. Ga er maar aan staan, als interim-manager. Maar dit is dus precies wat antropologen doen als ze zich onderdompelen bij een stam of gemeenschap.

We zitten —zoals Jan Rotmans graag zegt — niet in een tijdperk van verandering maar in een verandering van tijdperk. Oude veronderstellingen gelden niet meer, en worden daardoor vaak pas nu zichtbaar. Door de grootschalige immigratie en ingrijpende technologische, geopolitieke en ecologische veranderingen zoekt de samenleving net als individuele organisaties naar nieuwe groepsprocessen, rituelen en taboes. Oude vanzelfsprekendheden gelden niet meer, en vertrouwde processen moeten radicaal tegen het licht worden gehouden.

Geen stam kan hierbij zo goed helpen als antropologen. Ik zou er niet te veel van willen hebben, in mijn organisatie. Antropologen zijn het zout in de maaltijd; gooi er te veel bij en je eten is niet meer weg te krijgen. Maar een maaltijd geheel zonder zout… Dan komt geen van de andere smaken nog tot zijn recht.

Joris Luyendijk

Journalist en antropoloog

Dank!

Dit boek was er niet geweest zonder de cocreatie van vele antropologen. In het bijzonder Yvette Jansen en Lotje Brouwer, studieadviseurs bij de opleidingen antropologie aan respectievelijk de Universiteit van Amsterdam en de Universiteit Utrecht, die samen hoofdstuk 2 van dit boek verzorgden. Ze verzamelden ‘de meest gestelde vragen van studenten antropologie over de arbeidsmarkt’ en betrokken Taco de Ruiter en Simone de Boer van de Universiteit Leiden, Irene Nelissen van de Radboud Universiteit en Marrije Prins en Ellen Bal van de Vrije Universiteit om die vragen te inventariseren en te beantwoorden.

Jitske Kramer en Carmen Hogg schreven actief mee aan hoofdstuk 5, over de ‘branding’ van antropologie, en Rowan Hordijk interviewde zijn werkgever voor ons. Verschillende mensen waren bereid zich door ons te laten interviewen over hun werk en carrière voor de intermezzo’s; korte portretten waardoor we de verscheidenheid binnen het veld kunnen laten zien.

Daarnaast hebben ruim tachtig afgestudeerde antropologen de vragenlijst ingevuld die we verspreidden. Voor dit boek hebben we ook uit hun inzichten, adviezen en ervaringen op de arbeidsmarkt kunnen putten. Zonder julllie was dit boek niet zo rijk geweest. Dank!

Inleiding

In de twee edities van de voorganger van dit boek (Cohen en Sarphatie, 2007 en 2015) stelden we vast dat je de titel, Gezocht: antropoloog m/v, zelden of nooit als vacaturetekst tegenkwam. Daar is de laatste jaren verandering in gekomen. Een willekeurige ronde langs een viertal vacaturesites leverde in januari 2020 respectievelijk 25, 69, 6 en 2 hits op.¹ Het gaat om diverse functies bij uiteenlopende werkgevers: in de zorg, bij de overheid, in de wetenschap, in musea, in het bedrijfsleven, in het onderwijs, bij goede doelen en bij maatschappelijke organisaties. In veel gevallen gaat het om een functie als consultant, onder andere op het gebied van organisatieverandering, duurzaamheid en internationale veiligheid. Nieuw zijn vacatures voor antropologen bij grote internet-based bedrijven zoals Google en Facebook, waar ze worden gevraagd als data-analist.

De afgelopen jaren zijn antropologen dus bekender geworden op de arbeidsmarkt en is hun inzetbaarheid verbreed. Goed nieuws voor de antropoloog, al moeten we hierbij wel een kanttekening plaatsen. De gevonden vacatures staan namelijk ook open voor psychologen, communicatiespecialisten, sociologen en politicologen. Het lijkt erop dat werkgevers de algemene ontwikkeling en het opleidingsniveau van antropologen gelijkstellen aan die van afgestudeerden in bekendere en grotere richtingen. Dat is positief voor werkzoekenden, maar het roept ook de vraag op of werkgevers en opdrachtgevers de specifieke kwaliteiten en capaciteiten van antropologen wel relevant vinden.

Volgens ons is het antwoord op die vraag een volmondig ‘ja’; we hoorden dit ook van de werkgevers die we voor dit boek hebben gesproken. Aan de andere kant constateren we dat veel mensen, onder wie ook potentiële werkgevers en opdrachtgevers, nog te weinig weten over wat antropologen doen, welke meerwaarde ze hebben voor de arbeidsmarkt en in welke functies ze terecht kunnen komen.

We hebben dit boek in de eerste plaats geschreven voor studenten antropologie die zich willen oriënteren op de arbeidsmarkt en hun carrièremogelijkheden. Maar ook voor aankomende studenten die zich afvragen of antropologie iets voor hen is en voor werkende antropologen die graag een update over de ontwikkeling van hun werkveld willen lezen. En uiteraard voor werkgevers en andere opdrachtgevers die graag willen weten welke meerwaarde een antropoloog op de werkvloer heeft.

Dit boek is bedoeld om inzicht te geven in wat antropologen doen, waar ze werken en hoe ze bij hun baan terecht zijn gekomen. Dat doen we aan de hand van input van een diverse groep van antropologen over hun werk en carrière. Die gegevens hebben we verkregen via een schriftelijke vragenlijst die ruim tachtig antropologen hebben ingevuld en via interviews met een kleiner aantal respondenten die we persoonlijk spraken. We wilden het verhaal van de mensen waar we over schrijven zichtbaar en invoelbaar maken. Door het boek heen staan daarom dertien intermezzo’s – korte portretten van een aantal antropologen die over hun carrière vertellen – en een drietal interviews met werkgevers over hun visie op de meerwaarde van antropologen op de werkvloer.

In het boek besteden we aandacht aan wat je al tijdens je studie kunt doen om straks die leuke baan te vinden en bekijken we hoe de arbeidsmarkt voor antropologen eruitziet; die is breder dan je nu misschien denkt. Verder bespreken we de specifieke vaardigheden van antropologen en hoe je die kunt verwoorden naar je (toekomstige) werkgever of opdrachtgever. Daarnaast gaan we met Jitske Kramer in op de branding van antropologie en op hoe je jezelf nou kunt ‘verkopen’ op de arbeidsmarkt. Tot slot geven we een kijkje in de keuken van werkgevers en opdrachtgevers: wat is volgens hen de toegevoegde waarde van antropologen en welke tips en tricks hebben zij voor antropologen die de arbeidsmarkt willen veroveren?

De antropologie is als werkveld heel gevarieerd, en dat hopen we met dit boek inzichtelijk te maken. Wij, de auteurs, zijn alle drie antropoloog maar werken op uiteenlopende manieren vanuit onze gedeelde antropologische kennis en achtergrond.

Laurens Bakker werkt als docent en onderzoeker bij de afdeling antropologie van de Universiteit van Amsterdam. Hij doet zowel wetenschappelijk als toegepast onderzoek en kijkt graag naar de brede inzetbaarheid daarvan buiten de academische wereld.

Masja Cohen is projectmanager bij de gemeente Amsterdam. Zij doet projecten in het sociaal domein waarbij ze maatschappelijke vraagstukken bij voorkeur vanuit de bewoners van de stad benadert en is co-auteur van het eerdere boek, Gezocht: antropoloog m/v.

Walter Faaij is consultant en ondernemer (Green Culture Lab), gespecialiseerd in duurzaamheid en organisatiecultuur en het begeleiden van veranderingen in bedrijven en organisaties.

We doorlopen heel verschillende carrièrepaden en passen onze kennis op verschillende manieren toe. We voelden de nieuwsgierigheid om uit te zoeken hoe onze eigen ervaringen aansloten bij de ‘grotere wereld’ van antropologen in Nederland en hopen dat we op basis van onze bevindingen een breed beeld geven over wie antropologen zijn en wat ze kunnen. We hopen ook dat deze publicatie bijdraagt aan meer bekendheid van wat een antropoloog is en kan op de arbeidsmarkt.

1De sites waren www.indeed.nl, www.vacat.nl, https://academicpositions.nl en www.monsterboard.nl.

1. Wat is antropologie

Wat is antropologie? Antropologen, dat zijn toch die mensen die jarenlang bij ‘primitieve stammen’ wonen waar ze rituelen bestuderen en er waarschijnlijk zelf ook nog aan meedoen? Ze dansen toch van top tot teen beschilderd in lendendoek mee rondom de totempaal, zodat ze in de stam worden opgenomen en op die manier diep kunnen doordringen in de betekenis van die exotische rituelen en gebruiken? Dit zijn uiteraard clichés, behoorlijke zelfs. Maar zoals veel clichés zijn ze niet volledig uit de lucht gegrepen.

Antropologie is de studie van menselijke culturen, waarbij de onderzochte cultuur meestal een andere cultuur is dan die van de antropoloog zelf. Antropologen willen graag begrijpen hoe samenlevingen geordend zijn en hoe mensen betekenis geven aan zichzelf en de wereld om hen heen. En dat doen ze door te proberen zo dicht mogelijk ‘in’ die cultuur te komen. Een studie van buitenaf, maar ook van binnenuit. Hieronder geven we een beknopt overzicht van de ontwikkeling van de antropologie, introduceren we enkele basisbegrippen die belangrijk zijn als achtergrondkennis bij de rest van het boek en gaan kort in op enkele hedendaagse dilemma’s.²

Waarom antropologie?

De hedendaagse antropologie heeft haar wortels in het koloniale verleden, in een tijd waarin Europese ontdekkingsreizigers, soldaten, ambtenaren en missionarissen de wereld in trokken. Dat deden ze niet puur uit nieuwsgierigheid, maar vooral om te kijken of er ook verder van huis nog wat te halen viel. Was dat het geval, dan probeerden ze handelsrelaties aan te knopen met de bewoners van de nieuw ontdekte streken. Wanneer de Europeanen eenmaal voet aan de grond hadden gekregen, vestigden ze permanente handelsposten en uiteindelijk volgde vaak kolonisatie en voegden de koloniserende mogendheden de wingewesten toe aan hun ‘overzeese gebiedsdelen’. Sommige van deze vroege wereldreizigers hielden verslagen bij over de lokale bevolking waarmee ze te maken kregen. Ze beschreven hoe deze mensen in hun levensonderhoud voorzagen, hoe ze zich organiseerden, wat hun religie inhield, waar ze waarde aan hechtten, hoe ze met elkaar omgingen en hoe ze de wereld om zich heen, en hun plaats daarin, verklaarden. Een deel van hen deed dat uit interesse, of misschien wel tegen de verveling, maar voor anderen had het een veel praktischer toepassing. Het begrijpen van het godsidee in een andere cultuur helpt een missionaris immers om zijn eigen boodschap over te brengen en een bestuursambtenaar heeft er baat bij de structuur en principes van leiderschap in een samenleving te begrijpen. Voor een militair is het handig te weten welke krachten verzet mobiliseren, hoe oorlog gevoerd en geweld gezien en verklaard wordt.

Naast zulke praktische toepassingen ontstond er gaandeweg ook interesse in die andere culturen vanwege hun ‘anders zijn’ als mens. Wetenschappers meenden dat uit de onderliggende verschillen in leefwijzen en organisatie veel te leren was over de ontwikkeling van de mensheid en dat het wellicht mogelijk was om opeenvolgende evolutionaire stadia te onderscheiden. Het westerse denken over de ontwikkeling van de mensheid was sterk evolutionair van aard. De grote Europese machten en de Verenigde Staten werden gezien als het hoogste niveau van beschaving. Japan, China en Turkije – culturen met een ontwikkelde staatsstructuur en een vergevorderd niveau van technologie – stonden een stapje lager. En zo werd er via de tot dan bekende culturen ‘afgedaald’ tot rondtrekkende jagers en verzamelaars. Enerzijds komt de antropologie dus voort uit een nieuwsgierigheid naar het ontstaan en ontwikkelen van de mens, een verlangen om die als wetenschap in kaart te brengen. Anderzijds liggen haar wortels in een praktische toepassing van zulke kennis om andere groepen te controleren en domineren. Dit spanningsveld zullen we nog vaker tegen gaan komen.

Participerende observatie

Rond het begin van de twintigste eeuw wordt participerende observatie als onderzoeksmethode geboren, nog steeds een van de belangrijkste onderzoeksmethoden binnen de antropologie. Hierbij probeert de onderzoeker het leven van de onderzochten zo dichtbij mogelijk te volgen: zowel door ze te observeren als door zo veel mogelijk met ze mee te doen. De gedachte is dat je mensen pas echt goed kunt begrijpen als je hun manier van leven van nabij – het liefst van binnenuit – hebt meegemaakt. Als onderzoeker moet je dus onder de onderzochten gaan wonen, hun taal leren, hun voedsel eten en leven zoals zij. Vanuit de inzichten die je zo opdoet kun je je verworven kennis vervolgens zo precies mogelijk ‘vertalen’ naar je eigen taal en cultuur. Immers, veel begrippen waarvan gedacht werd dat ze universeel geldend zouden zijn – van brede begrippen als familie, leiderschap, rechtvaardigheid tot concretere als huis, kleding, boom of mes – bleken in lokale contexten te verschillen in betekenis. Naarmate de culturele context en de verwevenheid van allerlei verschillende betekenisvormende aspecten – economisch, sociaal, politiek, et cetera – helder werden, werden verschillen in betekenis dat ook. Een van de bekendste onderzoekers die participerende observatie als methode toepaste was de Pools-Britse antropoloog Bronisław Malinowski. Een voorbeeld van een van de eerste uitkomsten van zulk onderzoek is de onderstaande beschrijving van de rol van yams – een knolgewas – bij de Trobrianders, gebaseerd op zijn boek Argonauts of the Western Pacific (1922).

Yams zijn het belangrijkste voedsel dat de Trobrianders hebben. Maar ze zijn meer dan dat. Het kweken van grote, lange yams van goede kwaliteit is een teken van expertise dat prestige aan de kweker geeft. Zulke yams worden prominent tentoongesteld zodat iedereen ze kan zien. Op die manier wordt de sociale status van de verbouwer collectief vastgesteld. Yams worden ook cadeau gegeven aan een ander dorp of een andere clan. Dit geeft niet alleen een band tussen de gever en de andere groep, maar schept ook de verplichting voor die andere groep om de gever minstens even goede yams terug te geven. Yams brengen op deze manier prestige en sociale relaties tot buiten de eigen groep. Bovendien mag een man met meerdere vrouwen trouwen, mits hij ze maar onderhoudt door voor iedere vrouw een ‘yamhuis’ te bouwen. Haar familie vult dit huis vervolgens met yams voor haar onderhoud. Zo maken yams ook een ongelijke sociale relatie tussen de families van bruidegom en bruid duidelijk.

Yams zijn dus veel meer dan alleen maar eten. Ze zijn symbolen van deskundigheid, van prestige en sociale status en functioneren ook als geld of ruilmiddel. Hier kwam Malinowski geleidelijk achter gedurende zijn lange verblijf op de Trobriand-eilanden.

Een recenter voorbeeld van participerende observatie als onderzoeksmethode, waarbij voedsel de insteek was, betreft een bezoek van een Indonesische antropoloog aan Nederlandse snackbars in de zomer van 2019. Hij haalde daar regelmatig met collega’s een patatje en zijn belangstelling werd gewekt door de verschillen in wat er op een patatje oorlog zit in Leiden en Amsterdam, en door het verhaal achter de ‘kapsalon’.³ In de uitleg die hij kreeg van de mensen in de snackbars en door regelmatig te proeven leerde hij over patatjes troep, patatjes waterfiets, de verschillen in patatjes stoofvlees en patatjes flip. Dit deed hij voor de aardigheid, maar hij besefte dat er regionale verschillen in zoiets ogenschijnlijk simpels als een patatje bestonden. Hij ontdekte ook een paar snacks die Indonesische roots leken te hebben. Hij proefde ‘saté’ die, behalve dat het een stokje gespietst vlees met pindasaus betrof, qua smaak niet veel met het traditionele gerecht te maken had. En in de vitrine lagen nasien bamischijven: duidelijk geïnspireerd op Indonesische gerechten maar in Indonesië zelf nergens te krijgen. Dit deed hem beseffen dat Nederlanders blijkbaar best snacks uit andere landen en culturen willen eten, maar dat de smaken wel aangepast moeten worden. Toen begon hem op te vallen dat de ‘Nederlandse’ snackbars vooral door Chinese, Egyptische en Turkse uitbaters werden gerund. Deze Indonesiër was naar Nederland gekomen om duurzame bosbouw te onderzoeken, maar zijn ‘patatstudie’ bracht hem het besef dat er in Nederland lokale variaties in voedsel bestaan en dat er tevens een internationale beïnvloeding plaatsheeft. Dit zijn inzichten die hij heeft meegenomen in zijn onderzoek. Wellicht immers dat ook daar regionaliteit en globale invloed een belangrijke rol spelen.

Nog een voorbeeld van het gebruik van participerende observatie is een onderzoek dat een drietal antropologiestudenten in de laatste fase van hun studie uitvoerde. In opdracht van de gemeente Amsterdam deden ze in een achterstandsbuurt in stadsdeel Nieuw-West onderzoek naar de behoeften van verschillende bewonersgroepen. De gemeente had het leefklimaat van de wijk graag willen verbeteren, maar ondanks eerdere projecten was dit niet gelukt. Nu wilde de gemeente weten wat de bewoners zelf als problemen beschouwden en wat ze als mogelijke verbeteringen zagen. Het ging hierbij niet alleen om de ‘makkelijk’ bereikbare bewoners, maar juist ook om degenen die de gemeente doorgaans niet trof op bewonersavonden of andere inspraakmomenten. De behoeften van deze minder makkelijk bereikbare mensen waren steeds buiten beeld gebleven en werden niet meegenomen bij het opzetten van de eerdere projecten.

Om erachter te komen wat er leefde onder de nietgehoorde groep, legden de drie studenten onder meer contact met jongeren die door het stadsdeel en andere bewoners vooral als overlastgevend werden gezien en ook het etiket ‘crimineel’ en ‘gevaarlijk’ droegen. De studenten zagen dat deze jongeren vooral op straat hingen en zochten daar contact met ze. Al pratende kwam naar voren dat de jongeren eigenlijk ook niet buiten rond wilden hangen en best snapten dat anderen hen als overlastgevend ervoeren, maar dat er nergens in de wijk een plek voor hen was. Ze kwamen uit grote gezinnen die klein behuisd waren en konden daarom thuis geen vrienden uitnodigen, dus ontmoetten ze elkaar maar op straat. Er was weliswaar een jongerencentrum maar daar moest je meedoen aan activiteiten. En zij wilden ‘gewoon chillen’ en – oké – ook blowen. Dat mocht en kon niet in het jongerencentrum.

Door de jongeren op te zoeken en op straat deze gesprekken met hen aan te gaan, werd veel duidelijker wat de achterliggende oorzaken van het hangen waren, waarom zij niet naar het jongerencentrum kwamen en hoe hun wensen eruitzagen. Dat zou zonder participerende observatie – zonder het samen rondhangen – niet zo snel boven tafel zijn gekomen.

Structuralisme en relativisme