‘De radicaliseringsindustrie’

Van pionieren naar professionaliseren

Annebregt Dijkman

Amsterdam University Press

Ontwerp omslag: Gijs Mathijs Ontwerpers

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6372 853 9

e-ISBN 978 90 4855 207 8

DOI 10.5117/9789463728539

NUR 740

© A. Dijkman / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2021

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Voor mijn medepioniers:

Karim

Mijn collega’s

Ingrid en Paula: de dapperste moeders die ik ken

T. Je zei: ‘Stap in die arena.’ Ik hoop dat je dit ooit leest

Annegreet: mijn eigen moeder die de weg voor me vrijmaakte

Ik hoop dat ik iets van jullie wijsheid door kan geven.

Ter nagedachtenis aan Soumeyya (2015-4 april 2019) Al Hasakah, Syrië. Inna lillahi wa inna ilayhi raji’un. En voor alle kinderen die leven in geweld en terreur.

Inhoud

Voorwoord: van pionieren naar professionaliseren

Enkele opmerkingen vooraf: tricky business

Pionieren: inleiding

De ‘Kamer van God’

Risico’s van het vak

Radicaal (on)zichtbaar

Familieondersteuning

Veranderende complexiteit

Pionieren: samenvatting

Leeswijzer voor dit boek

1. Radicalisering: een wicked problem

Inleiding

Leeswijzer & leerdoelen

Wicked problems

Het vliegtuig en de mayonaise: het belang van paradigma’s over complexiteit

Kenmerken van een wicked problem

Radicalisering als wicked problem

De toren van Babel: spraakverwarring en de perspectieven op radicalisering

Definities

Cirkelmodel: radicalisering in de context van de democratische rechtsstaat

Dominante perspectieven

Kijken door een caleidoscoop

Radicalisering als toetssteen van de democratische rechtsstaat

Verschil tussen reguliere multiproblem-casuïstiek en radicaliseringscasuïstiek

Radicalisering: samenvatting

2. De ‘radicaliseringsindustrie’: de complexe beroepspraktijk

Inleiding

Leeswijzer & leerdoelen

Professionals: wie doet wat in Nederland

Spelers van de overheid

Gespecialiseerde organisaties of onderdelen van organisaties

Opleidings- & (onderzoeks)instituten

Politiek & media

(Jeugd)zorg – en geestelijke gezondheidsorganisaties & onderwijs

Private organisaties, stichtingen en professionals in gecombineerde rollen

‘De radicaliseringsindustrie’

De ‘echte’ expert

De ‘werkafspraak’

Façades: de kenmerken van het professionele toneel waarop we spelen

Samenwerken & de uitdaging van vertrouwen

Veiligheid

Meten is weten?

Het ‘persoonlijke is professioneel’: over drijfveren, identiteiten & een rugzak

‘Help, ik heb geholpen’: over rouw, trauma en PTSS bij professionals

‘De radicaliseringsindustrie’: samenvatting

3. Professioneel koorddansen: spanningsvelden & de context

Inleiding

Leeswijzer & leerdoelen

De cijfers versus de impact

Breed fenomeen versus beleidsfocus op jihadisme

Contextproblematiek versus taakgericht werken door overheid

Eén overheid versus ondermijnende effecten door diezelfde overheid

Rijksoverheidsbeleid versus lokale verantwoordelijkheid

Brede beleidsaanpak versus professionele specialisatie

De gemeente als regievoerder versus afhankelijkheid in informatiepositie

Vertrouwelijke werkwijze versus transparante zorg

Zorg als doel versus zorg als veiligheidsmiddel

Reguliere organisaties versus specifieke problematiek

Standaardwerkwijzen & protocollen versus maatwerk

Het geduld van radicaliseringsprocessen versus beperkte tijd van professionals

De geprezen professional versus de verdachte professional

Professioneel koorddansen: samenvatting

4. Professionaliseren: naar contextueel werken

Inleiding

Leeswijzer & leerdoelen

Radicalisering als wicked problem: een professioneel handelingsperspectief

Lotgenotencontact: een praktisch voorbeeld van de context en de beheersvraag

Het Contextmodel: werken met extremisme

Contextmodel: de basiscontexten & de betekenis

Contextmodel: de onderlinge relatie & invloed

Contextmodel: de onderlinge opgaaf

Professionaliseren: de 3E-methode van Experimenteren, Evalueren & Excelleren

Experimenteren, evalueren en excelleren

Experimenteren, evalueren en excelleren onder druk

Belemmerende factoren voor experimenteren

Belemmerende factoren voor evalueren

Belemmerende factoren voor excelleren

Experimenteren

Aansluiten bij de opgaaf van veranderende complexiteit

Afspraken over samenwerken

Informatie delen & convenanten

Samenwerken met strategische (gelegenheids-)allianties

Aandacht voor specifieke doelgroepen

Evalueren

Kwaliteit- en integriteitskaders

Competentie- & functieprofiel eerstelijnsprofessional

Screening

Duidingssystematiek & kwaliteitseisen voor de duidingsspecialist

Risicotaxatie-instrumenten of -richtlijnen

Dossiervorming

Wetenschappelijk onderzoek & evidence-based werken

Scenarioplanning & kennisontwikkeling

Institutioneel geheugen

Mediaberichtgeving

Excelleren

De reflectieve en kritische professional

Zelfzorg & intervisie

Aansturing & management

Ethiek en professioneel oordeelsvermogen

Structurele deskundigheidsbevordering

Opdrachtgeverschap & adviseurschap

Waarom we het over geld moeten hebben

Toetsingskader: van pionieren naar professionaliseren

Voor wie

Doel

Basisvoorwaarden voor (verdere) professionalisering

Indeling

1. Conceptualisering: professioneel werken met radicalisering, extremisme & terrorisme

2. Perspectieven op radicalisering, extremisme en terrorisme

3. Spanningsvelden in het werken met radicalisering

4. Contextmodel: werken met extremisme

5. 3E-methode: experimenteren & evalueren & excelleren

6. Toekomstscenario’s

7. De verantwoordelijke & het commitment & draagvlak en motivatie

8. Toetsen van expertise

Tot slot

5. Toekomstscenario’s

Toekomstscenario’s fenomeenontwikkelingen

De uitbraak van COVID-19

Internationale conflictsituaties en onderdrukking als jihadistische voedingsbodem

Rechts-extremisme

‘Salafisme’ als stigma

Een diaspora van ISIS-sympathisanten en intergenerationele overdracht

Extremisme & sociale media

Toekomstscenario’s beroepspraktijk

Beroepsvorming & opleiding

Kwaliteitskaders in (overheids-)organisaties

Beroepsverenigingen & vakgroepen

Werken met extremisme als risicoberoep

Verantwoording

Kenmerken van organisatie-antropologisch onderzoek

Inhoudelijke keuzes

Bronnen & informatie

Op de schouders van pioniers

Tot slot

Verder praten en leren: werkenmetextremisme.nl

Dankwoord

Over de auteur

Noten

Literatuurlijst

Voorwoord: van pionieren naar professionaliseren

Terwijl pakken toiletpapier de winkels uitvlogen en het kabinet deskundigen de hemel in prees als baken van hoop in onzekere tijden, vloog de paniek mij naar de keel. De uitbraak van het coronavirus was eng, maar een angstige bevolking enger. En toen ging mijn concentratie, heel intelligent, tegelijk met de rest van Nederland in lockdown en liet zich niet meer zien. Hoe moest ik in deze omstandigheden in hemelsnaam dit boek afschrijven? Ik kwam mezelf huilend op straat tegen als ik tijdens een blokje om een ontluikende roos zag, maar ook het tegenovergestelde gebeurde: ik trof mezelf dubbelgevouwen van het lachen aan in de supermarkt toen ik daar na verloop van tijd nog steeds de lege schappen zonder borrelnootjes zag. Het leek alsof ik in een waanzinnige droom wakker was geworden waaruit ik niet kon ontsnappen.

Maar al snel voelde ik waarom menselijke gezelligheid een belangrijkere overlevingsfactor is dan gezond voedsel. En net toen ik van gekkigheid niet meer wist wat ik moest doen, kreeg ik het gevoel dat ik in een grote spiegel aan het kijken was. Dat virus met zijn onvoorspelbare verloop, de doden, de vele meningen, de angst van mensen, de groepen die niet gehoord werden, botsende experts, de ‘complottheorieën’, de roep om gezondheid boven privacy te stellen, de eindeloze stroom mediaberichten, de internationale ontwikkelingen, het onderscheid in wat een vitaal beroep is en wat niet; het leek verdacht veel op waar ik over aan het schrijven was: ‘de radicaliseringsindustrie’.

En toen veranderde er iets. Ik schreef immers over radicalisering als een wicked problem: een ongestructureerd maatschappelijk fenomeen zonder kop of staart, met een fysiek en een sociaal aspect, diverse belangen en perspectieven, een onontgonnen terrein, met grote impact op mensenlevens en waar professionals zich maar mee moeten zien te redden. Het was alsof het universum tegen me schreeuwde: ‘Kijk eens, hier, gratis voor jou: dit is hoe het echt is als je met fundamentele onzekerheid moet leren omgaan. Ga daarover maar schrijven.’ En dat deed ik.

Als je mij een paar jaar geleden had gevraagd wat voor werk ik doe, dan had ik waarschijnlijk gezegd: ‘Ik werk met radicalisering’. Af te lezen aan de meeste gezichten, was dat geen helder antwoord. Daarom stapte ik gaandeweg over op: ‘Ik adviseer over terrorisme’. Dat snapt iedereen, vooral dankzij het dramatische ‘huwelijk’ tussen terroristen en media. Toch dekt het de lading niet. Het werken met radicalisering is bovendien geen zelfstandig beroep en heeft dus ook geen naam. Tot ik me realiseerde dat de manier waarop ik werk – hybride en met een meervoudig perspectief – wel een naam heeft, namelijk die van organisatie-antropoloog. Wat een opluchting! Soms bekroop me het gevoel dat je pas goed in je vak kunt zijn als je een eenduidig antwoord kunt geven op wat je doet. Maar ik hoefde helemaal geen keuze te maken tussen onderzoek doen, bestuurders adviseren, families begeleiden, filmresearch doen, trainen van professionals of schrijven. Sterker nog, in ‘De radicaliseringsindustrie’ van pionieren naar professionaliseren heb ik mijn inzichten juist vanuit die verschillende rollen opgetekend.

Maar er is nog een reden waarom het prettig is dat ik mijn werk een naam kan geven. Want daardoor past het in een ‘hokje’. En ons brein wil dat graag, die hokjes, dat is overzichtelijk en makkelijk uit te leggen. Dat heet ook wel ‘need for closure’: dingen die kloppen, die afgebakend zijn, die je kunt begrijpen en waar je grip op kunt uitoefenen. Die behoefte is menselijk, maar in het werken met radicalisering, extremisme en terrorisme ontbreekt het daar nu juist vaak aan. Door mijn werkzaamheden weet ik dat professionals dit iedere dag ervaren en dat het allerlei uitdagingen en dilemma’s oplevert. In dit boek laat ik je daarom door antropologische bril kijken naar dat werk en in welke omstandigheden het plaatsvindt. Met als doel dat er bij jou ook iets kan veranderen. Bijvoorbeeld omdat je meer overzicht krijgt, je je minder professioneel alleen gaat voelen, je meer houvast in je werk vindt, het een aanleiding is tot een goed gesprek met collega’s of je privéomgeving. Of, als je op het punt staat om ook te gaan pionieren, je alvast voorbereid bent op je professionele reis.

Dit boek is er in de eerste plaats voor professionals; voor uitvoerders, bestuurders en leidinggevenden, voor opleiders en studenten. Er bestaat geen specifieke beroepsopleiding voor het werken met radicalisering en het werken met radicalisering is niet geclassificeerd als (risico)beroep. Terwijl professionals ondertussen wel werken met de onderliggende opgaaf: dat kinderen en volwassenen in het ergste geval ‘op weg’ zijn om anderen dood te maken, anderen ondersteunen die mensen doden of zelf doodgaan. Dat is de reden dat ik hoop dat dit boek in de tweede plaats ook behulpzaam kan zijn voor gezinnen van mogelijk geradicaliseerde kinderen of familieleden. Als geen ander weten zij hoe verdriet, machteloosheid en schaamte daarover hun leven in zijn greep kan houden. Wellicht kan dit boek, of delen daaruit, ook bijdragen aan het contact met professionals en verwachtingen in het werken met elkaar. Want als radicalisering je huis ‘binnenwandelt’ en daar de boel ‘kort en klein slaat’ komt daarachteraan vaak ook nog een lange stoet van ‘helpers en nieuwsgierigen’ je voordeur binnen. De meeste professionals proberen, direct of op afstand, samen met het gezin die brokstukken op te ruimen en andere te voorkomen, maar niet altijd, en niet altijd even goed. Radicalisering, extremisme en terrorisme en de aanpak daarvan zijn geen wiskunde maar mensenwerk. Maar gelukkig, menselijke veerkracht is wonderbaarlijk. Dit boek is mijn bijdrage daaraan, op de schouders van velen.

Enkele opmerkingen vooraf: tricky business

Het schrijven van de komende bladzijden is ondanks mijn inzichten en lessen van bijna twintig jaar pionieren een hachelijke onderneming. Want vertel ik niet te veel over professioneel handelen en kan dat misbruikt worden door potentiële extremisten of terroristen? En waarom wil ik je vragen om een boek te gaan lezen over een fenomeen dat zich niet laat structureren, terwijl bovendien de stapel nog te lezen boeken over radicalisering iedere dag groeit? In het verlengde daarvan: hoe voorkom ik dat ik niet bijdraag aan ‘de radicaliseringsindustrie’ maar wel vind dat dit boek iets belangrijks toe te voegen heeft? En verder: hoe moet ik recht doen aan de complexiteit van radicalisering en de beroepspraktijk en tegelijkertijd weten dat eenvoud nodig is om die complexiteit te kunnen begrijpen? En dan ook nog zonder de illusie te wekken dat veiligheid altijd maakbaar is? En voor mezelf: moet ik überhaupt wel in de publieke arena stappen, terwijl ik daar kwetsbaar ben als mens en als professional? Of tot slot: wie ben ik om te zeggen: het fenomeen van radicalisering is ook een spiegel voor onze samenleving? Ook professioneel handelen heeft gevolgen en is dit wat ik zie? Wie doe ik daarmee wellicht onbedoeld tekort? Daarom het volgende:

Ten eerste, dit boek gaat over het werk van professionals die gezamenlijk de beroepspraktijk van radicalisering vormen in Nederland. Ook die professionals of beroepsgroepen die zichzelf wellicht nooit eerder als onderdeel van die beroepspraktijk beschouwden. Ik gebruik het woord beroepspraktijk terwijl het werken met radicalisering geen apart beroep is maar het wel professionals zijn die ermee werken. Met het begrip professionals bedoel ik ook de wetenschapper of de journalist, net als de exit-begeleider, de burgemeester of de beleidsambtenaar. Met eerstelijnsprofessionals bedoel ik de mensen die rechtstreeks contact hebben met andere mensen, zoals de wijkagent, de docent en de jongerenwerker. Ik laat zien wat al die professionals aan complexiteit tegenkomen in deze brede beroepspraktijk, welke dilemma’s er zijn en welke uitdagingen. Ik gebruik de termen radicalisering, extremisme en terrorisme in dit boek, soms apart maar vaker samen, ze zijn niet zomaar van elkaar te onderscheiden zoals ik laat zien in hoofdstuk 1.

Het betekent ook dat dit boek geen verdiepende studie is naar afzonderlijke beroepen. Ik probeer juist een helikopterview te geven over de volle breedte en waar verschillende vormen van professioneel handelen elkaar raken. Op sommige momenten zoom ik in ter verduidelijking. Zodat de wijkagent in grote lijnen snapt wat een beleidsambtenaar tegenkomt in deze beroepspraktijk of waar ze misschien allebei over twijfelen. Of zodat een rechter door dit boek begrijpt hoe moeilijk het is voor een raadsonderzoeker van de kinderbescherming een dossier te maken over mogelijke radicalisering van minderjarigen in gezinnen. Zeker als er geen eigen en getoetste risicotaxatiemodellen zijn om te gebruiken of als je daarvoor afhankelijk bent van duiding van derden. Of zodat een burgemeester doorziet dat het eigen beleid gekleurd is door zijn of haar impliciete normatieve opvattingen en dat dat in de praktijk ook minder goed kan uitpakken dan gewenst. Of zodat een journalist begrijpt dat ‘jihadbruid’ misschien wel een sexy framing is maar geen feit, en dat woorden effect hebben op mensen.

Ten tweede: dit boek kan inderdaad niet anders dan een paradox zijn. Ik wil meer helderheid verschaffen over de beroepspraktijk. Tegelijk draag ik door dit boek bij aan het uitdijen van die ‘industrie’. De enige manier om dat niet te doen is ander werk zoeken. Maar, zoals ik zelf bewondering heb voor mensen die werkzaamheden uitvoeren die ik nooit zou kunnen of willen doen, maar die wel belangrijk zijn voor een veilige democratische samenleving, hoop ik met dit boek meer inzicht te verschaffen over ‘onze beroepspraktijk’ die daar óók een bijdrage aan kan leveren. Zodat degenen die er, nu of straks, werkzaam zijn op de lange termijn zelf beter het koren van het kaf kunnen scheiden. Dat ze beter toegerust zijn voordat ze beginnen, omdat ze zich afgevraagd hebben: wat betekent het werken met extremisme, wil en kan ik dat wel? Wat moet mijn organisatie kunnen en wie betaalt daarvoor? Daarvoor is eerst ook die helikopterview nodig en het benoemen van de spanningsvelden die horen bij dit werkveld.

Ten derde: transparantie is één van de grote dilemma’s in deze beroepspraktijk. Dat heeft vooral te maken met veiligheid en met privacy. Maar te vaak staat de ‘mist’ over de beroepspraktijk ook het afleggen van verantwoording over het professionele handelen in de weg. Het feit dat resultaten van schaars onderzoek naar professioneel handelen en evaluaties lang niet altijd openbaar zijn, maakt het bovendien moeilijker om te professionaliseren. Want voor professionalisering is gedeelde kennis nodig. Maar als we niet transparant kunnen zijn over de beroepspraktijk, dan kunnen we niet alleen minder goed aan ons vakmanschap werken maar ook geen maatschappelijk draagvlak vinden voor wat we doen. Sterker nog, als we niet transparant kunnen maken wat we doen en hoe we dat doen, hoe kunnen we dan toetsen of we de miljoenen publiek geld die we besteden aan het voorkomen en tegengaan van radicalisering wel op de juiste wijze uitgeven? Of hoe kunnen we die maatregelen met verstrekkende gevolgen verantwoorden? Zolang we niet kijken naar de brede beroepspraktijk en ons eigen functioneren, kunnen we die niet democratisch verantwoorden. Met als uiterste consequentie dat ons handelen onbedoeld bijdraagt aan dat wat we juist willen voorkomen, namelijk het verzwakken van de democratische rechtsstaat door terrorisme. Bovendien, dit boek is geen weergave van specifieke operationele strategieën en modi operandi van inlichtingendiensten of politie.

Verder: om de helikopterview op de beroepspraktijk concreet te maken, heb ik ook mijn eigen professionele verhaal onderdeel gemaakt van dit boek. Het was persoonlijk en professioneel veiliger geweest om dat niet te doen. Zeker gezien het risico op reputatieschade door bijvoorbeeld negatieve (sociale-)mediaberichtgeving. Een aantal media- en opiniemakers richten zich soms vaker op personen dan op de mechanismen en helaas is verdachtmaking van deskundigen een serieus probleem voor het publieke debat. Desondanks heb ik ervoor gekozen om toch delen van míjn professionele verhaal op te schrijven, inclusief de gevoelige kwesties. Als ik niet de weg had gelopen zoals ik had gedaan, had ik niet geweten van de dynamiek in dit werk, noch van de risico’s en de gevolgen. Maar ook niet hoe het anders en beter kan. Ik leg daarover verantwoording af in het laatste deel van dit boek. Over mijn eigen stem heb ik controle, over die van anderen niet. Ik heb toegewerkt naar de positie dat ik me publiekelijk kan uitspreken. Als je als professional gewond raakt in dit veld gaat dat bijna altijd over fysieke en psychische dreiging. Die dreiging kan zich kan manifesteren in zowel lichamelijke als mentale schade of existentiële uitdagingen zoals rouw, burn-out of (secundair) trauma. In dat soort situaties staat je inkomen op het spel, maar ook je eigenwaarde als professional. De mate waarin dat nu gebeurt, is volgens mij onnodig en het vraagt bewustzijn om dat te kunnen veranderen.

En nee: het eerlijke antwoord is dat ik niet kan uitsluiten dat ik iemand, een beroepsgroep of een perspectief tekortdoe. Wat ik wel kan doen is transparant zijn over het doel en perspectief van dit boek, namelijk een organisatie-antropologisch perspectief; de wetenschappelijke richting waarin ik zelf ben opgeleid. In de inleiding over pionieren beschrijf ik bijvoorbeeld de ‘Kamer van God’ en de ‘Mekka-klok’ op het ministerie waar ik werkte. Juist door die beschrijvingen van het ‘binnenperspectief’ wordt duidelijk wat er zich afspeelt in organisaties, in de samenwerking en welke betekenis er aan de werkvloer wordt toegekend. Beschrijvingen in dit boek zijn altijd functioneel bedoeld en nooit als afbreuk aan specifieke mensen, werkplekken of organisaties. Er staan in dit boek geen namen van mensen die niet publiekelijk gesproken hebben over hun werk. Een groot deel van de professionals in deze beroepspraktijk werkt graag (of vaker noodgedwongen) op anonieme basis. Hoewel dat ook een logisch gevolg is van werken met potentiële geweldsdreiging en privacywetgeving betekent het ook dat professionals zich minder kunnen uitlaten in het publieke debat of zich kunnen verweren tegen onjuiste opvattingen over hun werk en de impact ervan.

Een vluchtige lezing van dit boek kan een vertekend beeld geven van het fenomeen radicalisering, extremisme en terrorisme. Ik gebruik verhoudingsgewijs namelijk meer voorbeelden van jihadistische radicalisering dan van andere ideologische vormen. Echter, radicalisering is niet voorbehouden aan moslims maar een algemeen menselijk fenomeen. De reden voor die focus is dat het salafi-jihadisme mijn eigen expertisegebied betreft en hoogst actueel is gezien de geweldsdreiging van de afgelopen jaren. Bovendien waren de twee meest recente actieprogramma’s vanuit het rijk (2007-2011 en 2014-2018) met name gericht op deze vorm van radicalisering.

Tot slot: ik heb nog nooit een professional in beweging zien komen door het lezen van een wetenschappelijke definitie van radicalisering. Maar als ik vraag: ‘Waar gaat radicalisering, extremisme of terrorisme volgens jou over? Waar maak je je zorgen over? Waar ben je trots op, of wat heb je nodig als professional?’ Dan ontstaat er betrokkenheid en een gesprek. Het gaat dan immers niet langer over ‘de ander’ of abstracte begrippen, maar over emoties, referentiekaders, waarden, houding en handelen. Het gaat dan ook over professionals zelf, welke invloed we hebben en welke verhalen we delen. Ik wilde niet alleen een boek schrijven met daarin een reflectie op professioneel handelen, maar vooral uitnodigen tot een opgave tot verandering: die van pionieren naar professionaliseren. Maar die opgave kan alleen beginnen als we in de spiegel durven kijken en de noodzaak ervan zelf beleven. Want de beroepspraktijk van radicalisering vindt niet plaats buiten ons om, wij als professionals vormen die samen. Ik heb daarom geprobeerd dit boek op een verhalende manier te schrijven en maak daarbij gebruik van uitspraken van professionals. Bijvoorbeeld uit een onderzoek dat ik deed in opdracht van de gemeente Den Haag. De inzichten die respondenten daar met me deelden zijn dapper en treffend en in dit boek anoniem en niet individueel herleidbaar opgenomen.

Dus, wil je je verdiepen in een jonge en complexe beroepspraktijk, maak je daar zelf deel van uit, heb je gepionierd, of voel je de noodzaak tot professionalisering en ben je bereid deze hachelijke onderneming met enige mildheid te benaderen? Dan nodig ik je graag uit. Laten we verder van gedachten wisselen na de laatste bladzijde.

Pionieren: inleiding

‘Eind 2013 vreesde de heer Abdul dat zijn 16-jarige zoon Elias radicaliseerde en mogelijk wilde uitreizen naar Syrië. Vanwege zijn eerdere slechte ervaring met de overheid meldde hij dit op 17 december 2013 bij zijn huisarts en niet bij de politie. De huisarts nam vervolgens contact op met de politie en de gemeente waarna de wijkagent en gemeenteadviseurs een aantal malen bij het gezin op huisbezoek gingen. Elias kreeg op 26 december 2013 ruzie met zijn vader en liep weg van huis. Dat was de laatste keer dat de heer Abdul zijn zoon zag. De heer Abdul deed op 27 december 2013 aangifte bij de politie van vermissing. Hij probeerde uit te zoeken waar zijn zoon was en met wie zijn zoon (de afgelopen tijd) contact had. Er volgde een periode waarin veelvuldig contact plaatsvond tussen de heer Abdul, de gemeente Amsterdam en de politie Amsterdam. In september 2014 had de heer Abdul telefonisch contact met zijn zoon Elias, die inderdaad was uitgereisd naar Syrië. Volgens de heer Abdul heeft Elias hem tijdens één van de gesprekken verteld dat hij op 29 december 2013 vanaf Schiphol met Turkish Airlines naar Turkije is gevlogen, Op 18 januari 2015 kreeg de heer Abdul het trieste bericht dat zijn zoon Elias bij een bomaanslag om het leven is gekomen.’

(De Nationale ombudsman & Ombudsman metropool Amsterdam, 2017, p. 4)

In mei 2015 stapte Abdul1, een radeloze vader, naar de Nationale en lokale Ombudsman met een klacht over de politie en de gemeente Amsterdam.2 Achter zijn klacht ging een dramatisch verhaal schuil. Het was namelijk niet de eerste keer dat hij aanklopte bij de overheid. Hij had in de maanden daarvoor al meerdere keren contact gehad met de politie en de gemeente omdat hij vermoedde dat zijn minderjarige zoon Elias3 aan het radicaliseren was. Maar ondanks de inspanning van de vader en betrokken professionals wist Elias aan hun aandacht te ontsnappen. Hij reisde af naar Syrië en overleed daar, vermoedelijk door een luchtaanval. Die luchtaanval werd uitgevoerd door de Internationale Coalitie in de strijd tegen terreurorganisatie Islamitische Staat in Irak en Syrië (ISIS)4 onder aanvoering van de Verenigde Staten. Nederland, het geboorteland van Elias, was onderdeel van die coalitie.5 Zijn vader wilde na het overlijden van zijn zoon dan ook weten wat hij had mogen verwachten van de Nederlandse overheid en de betrokken professionals. Want was er werkelijk niemand die zijn minderjarige zoon had kunnen tegenhouden?

Begin 2017, bijna twee jaar na de klacht van deze vader, publiceerden de ombudsmannen een gezamenlijk rapport met daarin de bevindingen van hun onderzoek. Zij concludeerden dat, hoewel de overheid niet verantwoordelijk kon worden gehouden voor de uitreis van Elias, de gemeente en politie wel steken hadden laten vallen. Zo informeerden ze de vader niet op tijd, en niet volledig, over de radicalisering van zijn zoon. Bovendien werd de casus van zijn zoon onvoldoende en niet voortvarend genoeg besproken bij het gemeentelijke casusoverleg.6 Dit rapport van de ombudsmannen was één van de eerste publieke scheuren in het Amsterdamse antiradicaliseringsbeleid en de uitvoering daarvan. Een paar maanden later brak er een storm van media-aandacht los met verstrekkende gevolgen.

In onder andere Elsevier en NRC Handelsblad verschenen alarmerende berichten over de aanpak van radicalisering in de gemeente Amsterdam.7 Het stadsbestuur en de ambtelijke afdeling Openbare Orde en Veiligheid (OOV) waren volgens die berichten te weinig transparant en te zelfstandig geweest in de aanpak van radicalisering.8 Er zou sprake zijn van machtsmisbruik en van vriendjespolitiek onder ambtenaren. De nieuwsberichten spraken ook over een geheime gemeentelijke online campagne tegen radicalisering die op het randje van de scheiding tussen kerk en staat balanceerde, en vermeende fraude met subsidie. Ook het rapport van de ombudsmannen moest het ontgelden. Er werd hun onder andere in De Telegraaf verweten dat zij de rol van een jongerenwerker niet onderzochten bij het uitreizen van Elias.9 Deze jongerenwerker was een voormalig lid van de Hofstadgroep10 en werkzaam voor de gemeente Amsterdam op voordracht van wijlen burgemeester Van der Laan. Volgens de krant droegen de ombudsmannen met hun rapport bij aan een doofpotaffaire om de toenmalige burgmeester te beschermen.11 Het opgebouwde netwerk van sleutelfiguren in de stad viel langzaam uit elkaar en professionals vertrouwden zowel elkaar als de gemeente niet meer. Kortom, misstanden om zeer serieus te nemen. Sommige van die mediaberichten waren hijgerig van toon en met een zekere suspense gebracht. Het las als een soap waarvan de plotwending steeds bizarder werd. Behalve dan dat in een soap fictieve personen worden opgevoerd maar op het Amsterdamse stadhuis en in de stad échte mensen werken.

Het was op dat moment voor mij geen geheim dat er in Amsterdam problemen waren met de aanpak van radicalisering, maar vooral met de professionele context daarvan. Mijn stille conclusie tot die tijd was dat er waarschijnlijk eerst iets grondig mis moest gaan voordat er iets kon veranderen. Maar desondanks waren de publieke vragen en beschuldigingen van journalisten schokkend toen dat gebeurde. Niet in de laatste plaats omdat er steeds meer mensen beschadigd raakten. Bovendien was de berichtgeving en wat het losmaakte ook een ‘aanslag’ op het professionele vermogen van de gemeente. Juist in een tijd dat die hard nodig was. Maar het ergste was dat ik wist: dit keer is het Amsterdam, maar morgen kan het ergens anders zijn. Want hoewel de stad Amsterdam zijn eigen dynamiek en omstandigheden heeft, liep ik lang genoeg mee in dit werkveld om de mechanismen te herkennen en te weten dat bewuste aandacht voor de professionele context geen prioriteit was.12 Met het grote verschil dat op die andere plekken minder, of helemaal geen media-aandacht was geweest.

Media-aandacht is onderdeel van het werken met radicalisering. In Nederland is er expliciet sinds de moord op Theo van Gogh in 2004, en zeker na het vertrek van Nederlanders naar Syrië en Irak vanaf 2012, een nieuw werkveld ontstaan dat zich langzaam uitbreidt naar verschillende reguliere beroepsgroepen. Het ontstaan daarvan is mede het gevolg van actief antiradicaliseringsbeleid van de kabinetten Balkenende en Rutte. Naast de nationale Contrastrategie Terrorisme van 2011-2015 en 2016-2020 is er beleid ontwikkeld op het voorkomen en tegengaan van radicalisering met de Actieplannen 2007-2011 en 2014-2018.13 Met dat beleid is er inmiddels ook sprake van een nieuwe beroepspraktijk. Waarin nieuwe werkwijzen toegepast worden en dus gepionierd wordt. En waar gepionierd wordt, worden fouten gemaakt. Fouten die in de context van nationale veiligheid en een politiek-maatschappelijk debat natuurlijk aandacht krijgen van journalisten en media. Die aandacht gaat vaak over wat er niet goed gaat, over personen en incidenten. Maar die media-aandacht heeft ook invloed op de beeldvorming van radicalisering en de professionals die ermee werken. Dat heeft weer invloed op het beleid, de effectiviteit van interventies en de uitvoerende professionals. En dat tezamen beïnvloedt mensenlevens, regelmatig negatief. En na al die berichtgeving in 2017 over Amsterdam vond ik het welletjes met zwijgen. Ik schreef een essay in de Volkskrant waarin ik de beroepspraktijk meer structurele en reflectieve aandacht gunde, maar waarin ik ook verschillende dilemma’s in kaart bracht om te laten zien dat een simpel oordeel niet van toepassing is op een dergelijk complex werkveld.14

Het voorbeeld van Amsterdam leert ons dat in de afgelopen jaren zowel de gemeente, politie, media, hulpverleners, maar ook gemeenteraadsleden in de controle van het college van burgemeester en wethouders, individuele belanghebbenden én het Openbaar Ministerie allemaal steken hebben laten vallen. Naast het feit dat een heleboel professionals zich met ziel en zaligheid ingezet hebben voor het voorkomen van radicalisering en in veel gevallen machteloos hebben moeten toekijken hoe hun pionierswerk in een klap van tafel werd geveegd, is er ook sprake van bedoelde en onbedoelde foute keuzes, zelfs op institutioneel niveau. Niet alleen in de aanpak van het fenomeen radicalisering, maar ook en vooral ten opzichte van de eigen en andere professionals.15 In de paragraaf: de geprezen professional versus de verdachte professional uit hoofdstuk 3, ga ik verder in op het aspect van verdachtmaking. En hoewel het een journalistieke taak is om maatschappelijke misstanden aan te kaarten, is het in dit geval ook een duidelijke aansporing om het in die beroepspraktijk beter te gaan doen. Niet om ‘onwelgevallige’ media-aandacht buiten de deur te houden maar om te voorkomen dat deze misstanden en de gevolgen ervan überhaupt op deze schaal kunnen ontstaan. Waarbij media zelf niet ontslagen is van de taak om zorgvuldiger te werk te gaan dan het geval is geweest in deze steeds verder uitdijende zaak. En hoewel veiligheid, ook binnen een professionele context, niet zo maakbaar is als we misschien wel zouden willen, is misstanden voorkomen geen onmogelijke opgaaf. Maar het is dan wel nodig dat we vaker en op meer structurele wijze bij ons eigen professionele handelen stilstaan. Want dan wordt dat de norm. Dan maken we, meer dan nu, toetsbaar wat we doen, waarom we dat doen en hoe we dat doen. Daardoor raken minder mensen beschadigd en kunnen we ook betere democratische en professionele verantwoording afleggen over onze inspanningen en wat daarvoor nodig is: van pionieren naar professionaliseren.

In de jaren van de tragische gebeurtenissen rondom Elias en de mediastorm die over Amsterdam raasde, ondersteunde ik zelf gezinnen waarbij sprake was van uitreizen naar en overlijden in strijdgebieden in Syrië en Irak. Personen die op een nationale of internationale terrorismelijst stonden of kwamen te staan. Media-aandacht was het laatste waar ik op zat te wachten want dat bracht potentiële veiligheidsrisico’s met zich mee. Zowel voor de gezinnen, hun uitgereisde (klein)kinderen als voor mijzelf. Al was het alleen maar omdat we allemaal op de radar van extremistische netwerken konden komen te staan. De eerste potentiële slachtoffers van gewelddadige jihadisten zijn meestal moslims die te rekkelijk bevonden worden volgens de sektarische norm. Hoewel dat meestal gaat om moslims in landen als Afghanistan, Irak, Syrië en Jemen,16 voelde ik er niks voor om ook een potentieel doelwit te worden als moslim. Zelfs terreurgroep Al Qaida nam in 2014 afstand van ISIS bij monde van leider Ayman al-Zawahiri. Ze veroordeelde de onderlinge versplintering en stelde zelfs dat de terreurbeweging ISIS nooit erkend had.17 Daarmee werd Al Qaida niet een minder problematische organisatie, maar het gaf wel te denken over de ernstige mate van sektarische anarchie, wetteloosheid en genocidale geweldsbereidheid van ISIS.18

Toen de misstanden in Amsterdam een jaar na dat rapport van de ombudsmannen breed werden uitgemeten in de media, werd ik niet benaderd door journalisten. Ik deed er zelf alles aan om mijn werkzaamheden af te schermen van publieke aandacht. Ik had mijn Facebookaccount ‘leeggetrokken’, gebruikte mijn LinkedIn nauwelijks, had bewust geen Twitteraccount en ik had geen voicemail op mijn telefoon. Verder vroeg ik bij opdrachtgevers om mijn naam niet te noteren en geen foto’s van mij te maken voor sociale media. Ik was professioneel onzichtbaar en dat was precies de bedoeling. Toen een fotograaf me na verloop van tijd een keer spontaan toeknikte bij een besloten bijeenkomst en me vakkundig oversloeg, realiseerde ik me opeens hoezeer ik op mijn hoede was, maar dat mijn strategie werkte. Ik gokte er ook op dat het geheugen voor het werken met radicalisering op mediaredacties beperkt zou zijn. Omdat het vaak aan een individuele journalist is of hij of zij het onderwerp volgt en ‘kennisdossiers’ vaker niet dan wel structureel worden bijgehouden op redacties.19 Omgekeerd volgde ik wel de berichtgeving van specifieke journalisten. Bewust voerde ik op dat moment ook geen radicaliseringsopdrachten meer uit voor de gemeente Amsterdam. Maar mijn belangrijkste ervaring met media-aandacht die maakte dat ik koos voor deze ‘onder de radar’-strategie deed ik op als beleidsambtenaar in 2009. Ik was toen verantwoordelijk voor het landelijk radicaliseringsdossier onder Eberhard van der Laan, destijds nog minister voor Wonen, Wijken en Integratie (WWI).

Mijn eerste ambtelijke schreden zette ik in de gangen van het ministerie van Volkshuisvesting Ruimtelijke Ordening en Milieu (VROM) waar onze directie ondergebracht was na de kabinetsformatie van Balkenende IV. Die gangen waren ingedeeld in de ‘A tot en met F beuk’ maar zijn gesneuveld na een complete metamorfose van het Haagse Centraal-Stationsgebied. De ‘G beuk’, waar destijds regelmatig de echte beleidsbeslissingen werden genomen, is er nog steeds: Granny’s, het bruine café aan de overkant. Nu opgesloten tussen hip staal en glas als entree naar verschillende ministeries.

De ‘Kamer van God’

De glazen kantoorkamer op het ministerie waar ik werkte, had in de wandelgangen de naam ‘Kamer van God’ gekregen. Dat kwam omdat we met ons kleine team verantwoordelijk waren voor onderwerpen als religie en radicalisering vanuit integratieperspectief. Bij mijn sollicitatie werd de grap gemaakt dat God het druk had. Het bleek echter geen grap, maar de werkelijkheid. Ambtenaren renden regelmatig letterlijk door de gangen met nota’s die fysiek ‘de lijn in’ moesten richting de minister. Dat wil zeggen dat nota’s moesten worden voorzien van feedback van hogergeplaatste ambtenaren. Een nota kon van alles bevatten, maar meestal een beleidsbeslissing voor de minister. De opties en adviezen voor beleidskeuzes werden door ons als ambtenaren onderbouwd en voorzien van voor- en nadelen en bijvoorbeeld onderzoek. Een aanzienlijk deel van die nota’s en andere stukken van onze directie waren afkomstig uit onze kamer. Bovendien zetten we als ambtenaren subsidies uit en leidden we begeleidingscommissies voor wetenschappelijk onderzoek. Daarnaast bezochten we relevante initiatieven in het land en schreven ons een ongeluk aan de beantwoording van de vele Kamervragen die stuk voor stuk een interdepartementaal afstemmingscircus veroorzaakten. We konden niet zomaar wat opschrijven zonder te vragen wat een relevant ander ministerie ervan vond. Eenheid van kabinetsbeleid is immers de ministeriële norm. Kortom, radicalisering en integratie hadden niet te lijden aan een gebrek aan aandacht.

De zijkant van een dossierkast op onze kamer deed daarom dienst als ‘Klaagmuur’ waar we van alles op plakten. Zoals: ‘God wil niet dood’; een voorpaginakop van een editie van de Groene Amsterdammer. Of de mail met de aankondiging over het vertrek van onze geliefde leidinggevende en opmerkelijke moties en Kamervragen. De ‘Klaagmuur’ was onze professionele uitlaatklep voor stressvol werk. We legden ook een verzameling relikwieën aan. Op een kastplank stond een witte ‘Mekka-klok’ van plastic die – zonder batterij – zwijgend de vijf islamitische dagelijkse gebeden liet passeren. De wijzers op vijf voor twaalf. Tot op een dag uitgerekend die gebedsoproep luid en duidelijk afging tijdens een sollicitatiegesprek in de kamer ernaast. Aan tafel schoten we allemaal tegelijk rechtop, en daarna in een ongemakkelijke lachbui. In stilte bereidde ik me voor op hypothetische Kamervragen van de Partij voor de Vrijheid (PVV) met de strekking: ‘Minister, wat gaat u doen aan de islamisering van het ministerie?’ Achteraf bleek dat een collega een batterij in de klok geplaatst had en zich daarna (uiteraard) uit de voeten had gemaakt. Hij vond dat humor goed was tegen stress. Kortom, de enige overeenkomst tussen onze werkrealiteit en de standaardgrappen over raamambtenaren, waren de glazen muren van het ministerie.

Ik startte in augustus 2008 als beleidsmedewerker radicalisering vanuit het integratieperspectief onder minister Ella Vogelaar. Ik had nog maar één keer bij haar aan tafel gezeten toen Vogelaar als minister viel; een krappe drie maanden nadat ik begon aan mijn dossier. De Partij van de Arbeid (PvdA) schoof Eberhard van der Laan naar voren als haar opvolger. Als nieuwe minister wilde hij een eigen beleidskoers varen en bij zijn aantreden sprak hij dan ook de ambitie uit om de laatste minister van Integratie te zijn.20 Bovendien wenste Van der Laan dat de spanning op het onderwerp sterk verminderd zou zijn als hij klaar was.21 Een oprechte wens maar met de wijsheid achteraf een grote illusie.

Het integratiebeleid was voor ons als beleidsambtenaren op zich al complexe materie, laat staan het onderwerp radicalisering daarbinnen. Vooral omdat het ‘integratievraagstuk’ veel meer een politiek discours was (en is) en zich makkelijker leent voor normatieve opvattingen dan daadwerkelijk sturend beleid in de praktijk. Om enige grip te krijgen op de beleidsvorming schakelden we op een gegeven moment over naar een strategie die we ‘beleid door management by speech’ noemden. Dus probeerden we vooral de gewenste beleidsuitgangspunten en voornemens in de spreekteksten van de minister of in de beantwoording van Kamervragen te krijgen. Woorden doen er tenslotte toe, ook als je geen concreet beleid kunt uitzetten.

Net na zijn aantreden, bij een begrotingsdebat in november 2008, zei de kersverse minister de PVV toe dat hij een onderzoek zou instellen naar mogelijk haatzaaien op online community Marokko.nl.22 De site had destijds zo’n 50.000 unieke bezoekers per dag en was een populaire pre-Facebook-plek op het internet waar gediscussieerd werd over van alles en nog wat, vooral door Nederlands-Marokkaanse jongeren.23 De PVV had in januari van dat jaar al Kamervragen gesteld over kwetsende reacties op het forum van Marokko.nl en wilde nu van de minister een onderzoek omdat er sprake zou zijn van een subsidierelatie met het ministerie.24 Mijn directie verzocht mij om die toezegging te coördineren. Marokko.nl was echter mijn laatste werkplek voordat ik bij het ministerie aan de slag ging. Die coördinatie vond ik dus geen goed idee, noch voor mijzelf noch voor mijn directie en minister. Het risico van beeldvorming over belangenverstrengeling lag duidelijk op de loer. Gezien het feit dat de PVV een politiek uitsluitend discours had (en heeft) richting moslims en Marokkaanse Nederlanders en niet geïnteresseerd leek in feiten maar vooral in onderbuikgevoelens die die uitsluitende agenda zouden voeden, leek me dit een politiek-bestuurlijk risico. Maar zowel mijn directeur, de minister, als de Inlichtingen- en Opsporingsdienst (IOD) van het ministerie (die het onderzoek naar mogelijk haatzaaien uitvoerde) verzekerde mij dat ik die toezegging prima kon coördineren. Onder het motto: ‘Jij snapt de combinatie van online community’s, internet en radicalisering, wij niet’. De minister verzekerde mij er bovendien persoonlijk van dat iedereen een werkverleden heeft en wees op zijn eerdere werk als advocaat om dat kracht bij te zetten. Het leek me een plausibel argument en ik was gevleid dat ik iets kon betekenen voor mijn directie. Maar ik zal nooit meer vergeten dat je als mens altijd naar je intuïtie moet luisteren. Ik deed dat niet en de prijs was hoog.

Bijna een jaar later werd ik gebeld door een oud-collega van Marokko.nl. ‘Heb je al gezien dat je op GeenStijl staat?’ vroeg mijn collega, en vervolgde: ‘Misschien moet je je LinkedIn-account maar even dichtdoen. Ze hebben namelijk ook een foto gebruikt en een link naar je profiel.’ Ik schrok, volgde zijn advies op en las de reacties die al snel binnenstroomden onder het artikel.25 Sommige reaguurders, zoals leden op GeenStijl dubbelzinnig worden aangeduid, hadden opgemerkt dat ze niet meer op mijn LinkedIn-profiel konden kijken en zagen daarin verontwaardigd het bewijs dat ik een machtige ambtenaar was. GeenStijl had dan ook pretentieus aangekondigd dat ik een ‘hoge pief’ bij het ministerie was die op last van de minister een onderzoek had gedaan naar haar eigen voormalig werkgever.

Ik was natuurlijk geen hoge pief maar ‘gewoon’ een beleidsmedewerker die als ‘elfje’ door de Haagse departementen bewoog. De term ‘elfje’ refereert aan de salarisschaal waarin ik destijds viel en die in Den Haag als een officieuze graadmeter telt voor hoeveel waarde er gehecht moet worden aan je woorden en de beslissingsbevoegdheid die je formeel hebt. Ik was weliswaar inhoudelijk verantwoordelijk voor mijn dossier, maar niet degene die de uiteindelijke (politieke) beslissingen nam. Dat doet een minister. En dat het gewoon mijn persoonlijke account was dat ik kon sluiten op LinkedIn, paste voor de bezoekers van GeenStijl overduidelijk niet in dat frame van ‘hoge pief op het ministerie’.

In de tijd dat dit speelde werd GeenStijl nog serieus genomen door politici en andere mediaorganisaties. Verslaggever Rutger Castricum had immers – in een inmiddels ‘legendarisch’ item – mede het beeld bepaald over het functioneren van minister Vogelaar. In dat item vroeg hij herhaaldelijk naar haar vermeende spindoctor. Het lukte Vogelaar niet om het narratief naar zich toe te trekken. Sterker nog, ze bleef zwijgen terwijl hij minutenlang achter haar aan bleef lopen met zijn microfoon. Deze manier van ‘interviewen’ van bewindspersonen was nieuw in het Nederlandse medialandschap en miste zijn uitwerking niet.26 De schrik voor het weblog zat er goed in bij politici. Maar die hadden een publieke functie uit hoofde waarvan ze konden spreken, ik als ambtenaar daarentegen niet.

Risico’s van het vak

Wat eind 2008 eerst nog een redelijk overzichtelijke toezegging van de minister leek, werd al snel een sneeuwbal die maar niet wilde stoppen met rollen. In het onderzoek dat de eigen inspectie van het ministerie uitvoerde naar Marokko.nl was de conclusie dat haatzaaien een juridische kwalificatie is die in principe door een rechter getoetst moet worden, niet door de betreffende inspectie. Wel bleek al snel dat er meerdere ministeries betrokken waren bij het subsidiëren van maatschappelijke projecten van meerdere sites. Na driekwart jaar geprobeerd te hebben de toezegging zo goed en kwaad als het ging te coördineren, stuurde de persvoorlichting van ons ministerie – in overleg met mij – een persbericht naar buiten met de uiteindelijke resultaten. Daarin werden de afspraken genoemd die de minister had gemaakt met Maroc.nl en Marokko.nl over het modereren van de sites op ‘haatzaaien en onwenselijke’ uitspraken.27 De minister had juridisch weinig houvast, dus het was vooral een kwestie dat hij kon laten zien dat hij de partijen had aangesproken op hun maatschappelijke verantwoordelijkheden. Dit was een voorbeeld van beleid van management by speech. De keus om zelf naar buiten te treden met een persbericht was ingegeven door de verwachting dat er hoe dan ook media-aandacht voor de zaak zou komen. En de inschatting was dat de minister maar beter zelf actief het eigen perspectief kon neerzetten omdat hij anders het risico liep in een defensief te moeten reageren. Politiek gezien was dat de beste strategie.

Op vrijdagochtend na dat bericht op GeenStijl zat ik bij de minister aan tafel. Terwijl ik aangedaan in mijn stoel zat, stond hij met zijn kenmerkende sigaret in de deuropening van de speciale rookruimte van zijn kamer en blies rookwolkjes weg. Hij vroeg wat ik nodig had en dacht na. We besloten dat hij niet zou reageren op de berichtgeving. Hij nam volledige politieke verantwoordelijkheid maar leunde ook op de ervaring dat als je geknipt wordt, je beter stil kunt zitten. Ik voelde me bedreigd door de reacties onder het artikel en de mogelijke gevolgen, en dat zei ik ook tegen hem. Behalve nare beledigingen schreef niemand letterlijk dat hij me fysiek wat wilde aandoen, maar gezien mijn gevoelige dossier had ik geen behoefte om dat op het internet steeds terug te moeten lezen. Ik was ook bang dat de berichtgeving bij extremistische netwerken terecht zou komen. Het artikel verspreidde zich snel over veel meer ongure plekken op het internet, en zou ik ooit ander werk zoeken dan stond mijn integriteit er niet fraai op bij Google.

Vooruitlopend op de zaken: bij het politiebureau in mijn woonplaats Amsterdam kon ik geen aangifte doen omdat ik – zo liet ik me tijdens de afspraak met de politie vertellen – geen politieke gezagsdrager was maar ambtenaar. Ik toog naar buiten in de wetenschap dat het weblog dat zich trots positioneerde als ‘tendentieus, ongefundeerd en nodeloos kwetsend’ hoogtij vierde als beruchte medialuis in de pels van de politiek, maar ik verder niks kon beginnen als individuele ambtenaar. Terwijl ik geschaad was in zowel mijn professionele als persoonlijke privacy en mijn integriteit. Dit was in de begindagen van het Twittertijdperk waarin online haat, trollen en bedreigingen nog in de kinderschoenen stonden. Negen jaar later constateerde de NCTV in haar rapport over rechtsextremisme in West Europa en Nederland dat mediaplatformen zoals GeenStijl, The Post Online, PowNed en de Dagelijkse Standaard in hun berichtgeving en reacties geregeld xenofobe retoriek bezigen. Bovendien is er op die platformen een groeiende sympathie te vinden voor bepaalde denkbeelden en standpunten van ‘Alt-right’, organisaties zoals Erkenbrand en complotdenkers die het gezag van de overheid ter discussie stellen.28

Dat ‘sneuvelen’ komt in veel gevallen niet door fysiek of verbaal geweld van extremisten, maar door ‘reputatieschade’ veroorzaakt door (sociale-)mediaberichtgeving die de toets van journalistieke waarden niet doorstaat. De pogingen van individuele personen en groepen met een polariserende of extremistische agenda die bewust deskundigen, wetenschappers, ambtenaren maar ook politici, journalisten en bestuurders publiekelijk kapot proberen te maken is alleen maar toegenomen en dat fenomeen vormt een uitdaging voor de komende jaren.29 Over de gevaren van een gepolariseerd (social) media- debat wees de NCTV expliciet in haar periodieke Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland (DTN) eind 2020.30 Ook voor de beroepspraktijk van radicalisering is dat een probleem. Na de toestanden bij de gemeente Amsterdam werden in 2018 bijvoorbeeld twee collega-radicaliseringsambtenaren van de gemeente Rotterdam onterecht beschuldigd van banden met ‘salafisten’. In de ogen van de journalist was dat zeer problematisch maar hij liet na om zijn beweringen te onderbouwen.31 Of het voorbeeld van een collega-onderzoeker die eind 2019 na een radio-optreden bij de publieke omroep (NPO) door de directeur van een belangrijk debatcentrum in de volgende uitzending uitvoerig werd bekritiseerd. Terwijl ze er zelf niet bij was, kreeg hij alle ruimte van de omroep voor zijn persoonlijke tirade die hij inhoudelijk niet kon onderbouwen, ook al vroeg de gesprekleider hem dat te doen. En die uitzending vond uitgerekend plaats in het kader van de sterfdag van Theo van Gogh vijftien jaar na zijn dood.32 Maar ook in dit voorbeeld was het leed al geleden. De Twittervolgers van de directeur en sympathisanten op andere mediaplatformen waren talloos en in sommige gevallen genadeloos. De doodsbedreigingen aan het adres van deze collega zorgden er zelfs voor dat ze beveiliging moest regelen tijdens haar promotie aan de universiteit.33 Een ander voorbeeld van verdachtmaking trof een onderzoeker van de Universiteit van Amsterdam die onderzoek deed naar de huwelijken van vrouwen in ISIS-gebieden.34 In 2017 werd ze zelf beschuldigd van ISIS-sympathieën door een journalist van het NRC Handelsblad.35 Uiteindelijk kwam hier zelfs een universitaire commissie aan te pas die na beraad, ondanks dat de universiteit achter het onderzoek bleef staan, pleitte voor transparantere richtlijnen in antropologisch onderzoek.36 En in de zomer van 2019 werden Haagse jongerenwerkers beschuldigd door een journalist van het ronselen van jongeren.37

Het gevolg hiervan is ook dat deskundigen en professionals die werken met radicalisering en die de mogelijkheid hebben om zich uit te spreken, wel drie keer nadenken of ze wel mee willen werken aan een media-item en welke voorwaarden ze daaraan verbinden. Tegelijk zijn journalistieke programma’s soms bang dat ze als ‘links’ te boek komen te staan als ze bepaalde (radicaliserings)deskundigen uitnodigen.38 Met als gevolg dat die deskundigen hun kennis niet kunnen delen met een groter publiek. Het publieke debat over radicalisering en de aanpak wordt daardoor ook minder pluriform en minder genuanceerd. En dat is niet alleen een bedreiging voor een democratische samenleving, maar het heeft ook invloed op de beroepspraktijk van radicalisering. Want ironisch genoeg draagt dit bij aan het in stand houden van de mystificatie van de beroepspraktijk; de ‘radicaliseringsindustrie’ waar zoveel mensen over klagen zoals ik in hoofdstuk 3 van dit boek laat zien. Het betekent ook dat de ruimte om in alle ‘openheid’ te kunnen pionieren of te experimenteren steeds kleiner wordt. De publieke druk op politici en bestuurders om snel en daadkrachtig te handelen staat in schril contrast met de zorgvuldigheid die de complexiteit van het werkveld vraagt.

De druk van mediaberichtgeving op professioneel en bestuurlijk handelen is zo groot dat soms ook het kind met het badwater wordt weggegooid. Dat gebeurde bijvoorbeeld in Amsterdam met de eerdergenoemde kritiek op de inzet van de eerder aangehaalde ex-geradicaliseerde jongerenwerker.39 Er werd na de berichtgeving en vragen van de gemeenteraad vrijwel direct besloten dat de gemeente niet meer zou werken met voormalig geradicaliseerden.40 Los van de persoon waar het hier om ging, was dit een gemiste kans voor de zorgvuldige inzet van ervaringsdeskundigen voor de preventie van radicalisering. Juist omdat het fenomeen van radicalisering altijd in ontwikkeling is en dus van de beroepspraktijk aanpassingsvermogen, flexibiliteit en ruimte om te leren vraagt.41

In het wetenschappelijk tijdschrift Justitiële Verkenningen schreef professor Beatrice de Graaf in 2017 een artikel over terrorisme- en radicaliseringsstudies, met de toepasselijke ondertitel: een explosief onderzoeksveld.42 Zij reflecteert daarin op de dilemma’s en context van wetenschappelijk onderzoek naar radicalisering, extremisme en terrorisme. In de paragraaf over voetangels en valkuilen beschrijft ze het probleem dat dit (voor onderzoekers) oplevert:

‘Terrorisme, in het bijzonder de dreiging van jihadistisch geweld, is zo gepolitiseerd en beladen dat juist in tijden van crises, en net na aanslagen, wanneer bezinning en reflectie hoognodig zijn, een soort ‘need for closure’ ontstaat, die geen kritiek of afwijking van de heersende framing wil. Na aanslagen is de druk om tot snelle, eensluidende oplossingen te komen hoog, en is het heel moeilijk om alternatieve scenario’s aan te bieden. Zo wordt het thema voor onderzoekers steeds lastiger om publiekelijk, in talkshows, op publieke fora of op scholen, te bespreken. Het is niet alleen een zogeheten koffieautomatenonderwerp, waar iedereen meent verstand van te hebben en dat in een pitch bij de koffietap gaarne met de expert wil delen. Het is ook een onderwerp waar je al snel iets heel erg wel, en ook iets heel erg niet van moet vinden om niet buiten het terrein van de geaccepteerde en genormeerde meningen te worden gezet. (…) In tijden van groeiende polarisatie en ‘identity politics’ moeten terrorismeonderzoekers soms erg hun best doen niet op grond van hun eigen vermeende rechtse of linkse identiteit bij voorbaat gediskwalificeerd te worden. Onderzoekers worden zo ook in toenemende mate afhankelijk van de moed van universiteitsbestuurders en geldschieters om politiek onwelgevallig of controversieel onderzoek in ieder geval in beginsel te ondersteunen (voordat later alsnog interne evaluatie- of integriteitscommissies zich erover kunnen buigen).’

(De Graaf, B.A. 2017, pp. 18-21)

Op individueel niveau heeft het afbreukrisico van mediaberichtgeving en het publieke debat voor betrokken professionals vaak ernstige gevolgen. Zoals het niet kunnen uitvoeren van je werk, inkomstenderving, onveiligheid en fysieke en mentale schade. Een maand na dat artikel op GeenStijl en na weken van terugkerende lichamelijke klachten meldde ik me ziek. De bedrijfsarts stuurde me direct naar huis om een tijdje uit te rusten en zei dat we daarna een plan zouden maken. Ik dacht even dat het ergste voorbij was want ik probeerde goed te slapen en gezond te eten. Tot ik op een ochtend wakker werd en me niet meer kon bewegen. Ik werd die ochtend door de brandweer uit mijn huis getakeld en na een week in het ziekenhuis duurde het een jaar voordat ik weer fulltime kon werken.

De meeste professionals die ‘gewond’ raken in deze beroepspraktijk komen gelukkig overeind, met kleinere of grotere blessures en soms een aantal professionele en persoonlijke lessen rijker. Maar het is een illusie om te denken dat dat een individuele aangelegenheid is die daarbuiten geen consequenties heeft. Want in de dagelijkse werkpraktijk van radicalisering blijkt dat kennis, kunde en het netwerk van een professional vaak gekoppeld zijn aan de persoon. Valt die persoon uit, dan zijn vaak de kennis, kunde en het netwerk ook uit beeld. Zo bouwen vooral overheden en organisaties moeizaam een institutioneel geheugen op. Dat betekent dat we niet alleen de investering van publiek geld verliezen maar ook dat we (opnieuw) overvallen kunnen worden door ontwikkelingen.43

Radicaal (on)zichtbaar

In het jaar dat volgde had ik de dubbele opdracht om lichamelijk en emotioneel weer in orde te raken én om me te herbezinnen op mijn werk. Heel langzaam ging het beter en kwam ik dichter bij mijn doel: weliswaar met littekens, maar met opgeheven hoofd door de voordeur van het ministerie weer naar buiten. Eigenlijk wilde ik het thema radicalisering afsluiten, want het voelde als trekken aan een dood paard. Vooral het mediadiscours dat onderdeel is van het werk en waar ik net mede door gevloerd was, bood weinig ruimte voor eigen regie. Maar in Amsterdam kreeg ik het aanbod om voor drie dagen in de week aan de slag te gaan als adviseur bij een kleine organisatie. Heel voorzichtig pakte ik het onderwerp weer op. In eerste instantie met de coördinatie van een onderzoek in opdracht van de gemeente naar mogelijke radicalisering van meisjes en vrouwen in Amsterdam.44 Al snel zat ik er weer helemaal in.

Ik hield narratief-biografische interviews met twaalf Amsterdamse jonge vrouwen die geradicaliseerd waren (geweest) of daartegen aanschurkten. Ik vroeg hen naar hun leven en hun invulling van zingeving. Het feit dat ik zelf vrouw was, moslim, theologisch geschoold, het proces van radicalisering van dichtbij kende, methodisch goed voorbereid was, mijn hart kon luchten bij collega’s, en het vertrouwen had van onze veldwerkers, leverde twaalf levensverhalen op waar je een dozijn boeken mee zou kunnen vullen. Die levensverhalen legden we naast de uitkomsten van een vragenlijst die we via een selecte steekproef hadden laten afnemen onder 155 vrouwen.

Uit de vragenlijst selecteerden we vrouwen die onder andere hoog scoorden op (defensieve) geweldbereidheid. Onze veldwerkers legden het eerste contact en kregen het voor elkaar dat ik een groot deel van deze vrouwen kon interviewen. Het bleek dat bijna alle vrouwen die ik sprak een ingewikkelde socialisatie achter de rug hadden en een grote hang naar een ‘zuiver’ leven. Die hang naar zuiverheid duidden we vanuit sociaalpsychologisch perspectief vooral als copingmechanisme om het hoofd te kunnen bieden aan de ingewikkelde en soms zelfs traumatiserende dingen die ze hadden meegemaakt. Het waren niet alleen de ingrijpende levensgebeurtenissen op zich, maar vooral de opeenstapeling van meerdere van die levensgebeurtenissen die zorgden voor problemen en de hang naar zuiverheid. We hadden sterk de indruk dat de openheid van deze jonge vrouwen tegenover mij, hoewel soms met schroom of nadat de recorder uit was, ook kwam door de methode van narratief-biografisch interviewen.45 Het luisteren naar hun verhaal, in eerste instantie zonder onderbrekingen van mijn kant, bood hun blijkbaar ook een luisterend oor. Een oor dat velen van hen bijna schreeuwend ontbeerden.

Ondertussen liep ons contact met de gemeente als opdrachtgever van het onderzoek in het geheel niet vlekkeloos. Tijdens de uitvoering ervan werd het antiradicaliseringsbeleid van de gemeente namelijk herzien. Die herijking was vooral een verschuiving van beleid van een ‘preventieve aanpak’ onder burgemeester Cohen naar een ‘risicoaanpak’ onder burgemeester Van der Laan.46 Dat schuurde met de uitkomsten van ons onderzoek. Want daarin hadden we juist gezien dat op veel levensterreinen van de vrouwen iets aan de hand was. Een preventieve en integrale inzet op al die terreinen zou waarschijnlijk de meeste winst opleveren. Maar dat paste niet meer in het beleid van de gemeente. Die wilde juist af van de brede (preventieve) aanpak vanuit Openbare Orde en Veiligheid (OOV) en gericht inzetten op risico’s. In de keuze van de burgemeester voor (externe) advisering zag ik de normatieve beleidskeuze terug om religie niet, of zo min mogelijk, te adresseren.47 Onderzoekers Daan Weggemans en Beatrice de Graaf noemden dat een ‘religieuze kramp’ in hun onderzoek naar het antiradicaliseringsbeleid van de gemeente Amsterdam.48 Ik herinnerde me maar al te goed de sessies op het ministerie over de scheiding tussen kerk en staat, de worsteling met dit rekbare concept en het ongemak over religie.49 Terwijl in ons onderzoek naar jonge vrouwen de hang naar zuiverheid ook religieuze aanknopingspunten had. Zowel als trigger in het radicaliseringsproces als sleutel in het ‘ombuigen’ van dat proces. Ik begreep de gevoeligheden voor de gemeente vanuit het principe scheiding tussen kerk en staat en het gevaarlijke aspect van ‘sleutelen’ aan iemands religiositeit. Tegelijk zag ik ook dat we vastliepen in de conflicterende doelstellingen van beleid enerzijds en onderzoek anderzijds. Zowel het beleid als het onderzoek werd vooral dienend aan zichzelf, in plaats van aan de maatschappelijke opgave die voor ons lag en het leven van deze jonge vrouwen. We verloren daardoor ook de mogelijkheid om de contacten op legitieme en ethische basis te onderhouden. Dat was extra cru omdat de oplevering van ons onderzoek in 2012 was. Het jaar waarin formeel de eerste Nederlandse uitreizigers naar Syrië vertrokken.50

Familieondersteuning