Het Onderwijsvragenboek

Waarom
doen we de dingen
zoals we ze doen?

Claire Boonstra
Claudette de Graaf Bierbrauwer
Nanda Carstens

Colofon

Ontwerp omslag en binnenwerk: Evelyne Kramer

Redacteur: Yulia Knol

ISBN978 94 6372 602 3
e-ISBN978 90 4855 060 9
NUR840

© Claire Boonstra, Claudette de Graaf Bierbrauwer, Nanda Carstens / Amsterdam
University Press B.V., Amsterdam 2019

Eerste druk, oktober 2019; Tweede druk, december 2019

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Inhoud

Vooraf

Antwoorden zijn beperkt, vragen zullen eindeloos zijn

Voorwoord

Inleiding

Leeswijzer

Deel 1
Onderwijs vanuit een nieuw paradigma

1. Groeiende bewustwording

Een andere manier van kijken, denken en doen

Een wereldwijde systeemtransformatie

Een sleutelrol voor het onderwijs

2. Wegbewegen

Het systeem is overal om ons heen

Loskomen uit de waan van de dag

Loslaten van de huidige kaders

3. Vragend bewust worden

Waarom doen we het eigenlijk zó?

Fundamentele vragen zijn de sleutel van het transformatieproces

Deel 2
Onderwijsvragen

1. Waarom zijn er jaarklassen?

De Latijnse school

De nieuwe leerwijze

Doorbraak van het jaarklassensysteem

Waarom een jaarklassensysteem?

Gelijktijdigheid en gelijkheid

Ordelijk verloop van het leerproces

Effectiviteit van activerende instructie

Saamhorigheid

Zittenblijven

Geboortemaandeffect

Prestatie- en motivatieproblemen

Ontwikkelingsgericht onderwijs

Kleinere klassen

Trapklassen

Doorlopende leerlijn

Natuurlijk leren

Unieke leerweg

2. Waarom moeten leerlingen stilzitten?

Overzicht

Werken in alle rust

Beweging stimuleert denken

Beter leren

Het belang van stilte

De verschillende dimensies van leren

Beweging op school

3. Waarom kleuteronderwijs?

Aandacht voor elke leeftijdsfase

Friedrich Fröbel

Kindergarten

Maria Montessori

Wet op het kleuteronderwijs

Verschoolsing

Aansluiting tussen kinderopvang en basisschool

Focus op cognitieve vaardigheden

Spelend leren

Ontwikkelingsfase

Lerend spelen

Onderzoekend spel

Fasenonderwijs

Integraal kindcentrum

Vrijeschool

Lessen in de natuur

4. Waarom is er een urennorm?

Het Kinderwetje van Van Houten

De Onderwijswet van 1920

Recht op voldoende onderwijs van goede kwaliteit

Spreiding van onderwijstijd

Strijd over onderwijstijd

Ophokuren

Matteüseffect

Meer uren, beter onderwijs?

Nieuwe wet op de onderwijstijd

Een nieuwe invulling van het begrip ‘onderwijstijd’

Onderwijstijd als vliegwiel voor vernieuwing

5. Waarom zijn er tienminutengesprekken?

De leerling als brug tussen ouders en school

Vanuit organisatorisch oogpunt

Weinig ruimte voor diepgang

Efficiëntie heeft ook een keerzijde

Wat is eigenlijk de onderliggende vraag?

Ruimte voor mooie gesprekken

Werken aan vertrouwensrelatie

Community-avonden

6. Waarom standaard lesmethodes?

De wereld in beeld

Standaardisatie

De opkomst van uitgeverijen

Wet Gratis Schoolboeken

Ondersteuning van onderwijs

Beklemmend en lineair kader

Weinig beweging door beperkte concurrentie

Inspelen op individuele behoefte

Een mix van lessen

Modules, platforms & andere methodes

Werken vanuit de inbreng van de leerling

7. Waarom is er een splitsing tussen basisonderwijs en voortgezet onderwijs?

De Latijnse school

Hogere burgerschool

Mammoetwet

Doorlopende leerlijn

Een gelijke basis

Een frisse start

Ontwikkeling van de hersenen

Kansenongelijkheid

De terugkeer van de middenschool

De ontwikkeling van het kind als uitgangspunt

Internationale alternatieven

Drieluik: Het ontstaan van ons systeem

(1) 8. Waarom gaan we uit van een gemiddelde?

De gemiddelde mens

Het gemiddelde geeft houvast

De gemiddelde mens in de praktijk

Normaalverdeling

Diversiteit

Loslaten van het gemiddelde

‘Design not to the average but to the edges’

(2) 9. Waarom hoger versus lager?

De rangorde van Galton

Onderscheid in onderwijs

Inspelen op niveauverschillen

Fixed mindset

Symbiose

Verschil

(3) 10. Waarom standaardisatie?

Taylor

Industriële revolutie

Het systeem centraal

Standaardisatie

Gestandaardiseerd onderwijs

Efficiëntie

Controle

Voorspelbaarheid

Meer gelijkheid in de samenleving

Standaard lesmethodes voor de gemiddelde leerling

Extrinsieke motivatie

Rem op de vooruitgang

De mens centraal

Leiderschap

Eigenaarschap

Intrinsiek gemotiveerde professionals

Leren van elkaar

De mythe van het gemiddelde

11. Waarom aparte vakken?

Zeven vrije kunsten

Aanschouwingsonderwijs

Zaakonderwijs

Jaarklassensysteem

Vakspecifieke benadering

‘In de beperking toont zich pas de meester’

Behoefte aan samenhang

Geïntegreerd curriculum

Balans

Leergebieden en thema’s

Combinaties van verschillende disciplines

De Noordwijkse Methode

Kritisch leren en maatschappelijke betrokkenheid

Volledig geïntegreerd onderwijs

Verwondering

Expeditionary learning

12. Waarom is er een splitsing tussen theorie en praktijk?

Standenmaatschappij

Opkomst van de steden

Ambachtsschool

Hogere burgerschool

Hoger versus lager

Focus en verdieping

Inspelen op niveauverschillen

Talenten benutten

Balans

Begrip van de lesstof

Ontwikkelingen in de maatschappij

Het Groene Lyceum

Geen havo maar vhbo

Technasium

Maker Education

Design thinking

13. Waarom geven we huiswerk?

Bevestiging van het vroeger geleerde

Regels waaraan huiswerk moest voldoen

Waarom geven we huiswerk?

Heeft het huiswerk ook het beoogde effect?

Effectief huiswerk

Gemis aan ontspanning

Verlies in interesse

Ongelijke kansen

Wel of geen huiswerk?

Werken aan projecten, zowel op school als thuis

Ruimte binnen het programma

Flipping the classroom

14. Waarom geven we cijfers?

Geen uniform cijfersysteem

Woorden in plaats van cijfers

Dominante cijfercultuur

De cijferwereld waarin wij leven

Elk cijfer heeft een verhaal nodig

Toetsen en beoordelen

Toetsen met een formatieve functie

Toetsen met een summatieve functie

Ranking op basis van gestandaardiseerde toetsen

Een vorm van feedback

Leerlingbetrokkenheid

Een duidelijk beeld van de prestaties

Een doel op zich

Prestatiedruk

Verantwoording

Extrinsieke motivatie

Fixed mindset

Aandacht voor inzet en vooruitgang

Formatieve toetsing

Portfolio

Rubrics

Voortgangsmonitor

15. Waarom kunnen leerlingen blijven zitten?

Een vooraf vastgesteld jaarprogramma

Onderwijs gezien vanuit het geheel

Uitgaan van het individu

Percentages

Positieve ervaring

Positief effect op de korte termijn

Herhaling van een algemeen programma

Grotere ongelijkheid tussen kansarm en kansrijk

Langetermijneffecten

Kosten van zittenblijven

Wat is de oplossing?

Grenzen verleggen

Persoonlijke ontwikkeling

Zomerschool

16. Waarom een centraal eindexamen?

Afsluitende examens van de Latijnse school

Staatsexamen

Mammoetwet

Gelijke kansen

Het belang van goede resultaten

Teaching to the test

Wurgcontracten

Examentraining

Een brede kijk op ontwikkeling

Extra controle-instrument achteraf

Het Vlaamse systeem

17. Waarom hebben we lange zomervakanties?

Landbouwverlof

Sprong in ontwikkeling

Summer learning loss

Professionele ruimte

Maatschappelijke impact

Een heel jaar open

Experiment Flexibele Schooltijden

Onderliggende vraagstukken

18. Waarom zijn scholen gebaseerd op geloofsovertuiging?

De oorsprong van de verzuiling in het onderwijs

De strijd om de school

Meer diversiteit en sociale integratie

Vrijheid van onderwijs

Segregatie en te weinig ruimte voor nieuwe scholen

Waarom is het zo lastig om nieuwe scholen te starten?

Dynamiek, ruimte en innovatie

Vernieuwende scholen

Particulier onderwijs

19. Waarom kerndoelen?

De aanloop naar een basisvorming

De vernieuwde basisvorming

Kerndoelen

Richting en ruimte

Weinig houvast

Eenzijdige focus op taal en rekenen

Ongelijk verdeelde onderwijstijd

Hoe hoger hoe beter

Meer onderwijstijd

Levenshouding

20. Waarom is er een inspectie van onderwijs?

Rijksschooltoezicht

De Staat van het Onderwijs

Persoonlijke indrukken

Basiskwaliteit

Effectief toezicht

Reflecterende functie

De norm

Hoger is beter

Eigenaarschap

Vernieuwd toezicht

Eigenheid van de scholen

Brede kijk op de kwaliteit van onderwijs

Ruimte voor vernieuwing

Gedeelde verantwoording

21. Waarom de focus op cognitieve ontwikkeling?

Het proces van het leren

Verwevenheid

‘Kennis is macht’

De Verlichting, de eeuw van de Rede

Kennis ten behoeve van socialisatie en kwalificatie

Uitgangspunt voor verdere ontwikkeling

Gelijkheid

Het belang van persoonsvorming

Het effect van onze keuzes

De sleutel naar balans

Wie ben ik?

School of Understanding

Bildung

Lessen in geluk

Habits of Mind

Deel 3
Richting en ruimte voor het nieuwe

1. Ons huidige systeem is niet wetenschappelijk onderbouwd

Historische toevalligheid

Het bestaande onderwijsonderzoek heeft het antwoord niet

Behoefte aan onderzoek vanuit het nieuwe paradigma

2. Loslaten van bestaande uitgangspunten

De leidende principes

We hebben leven en leren gescheiden

3. Onderwijs vanuit een nieuw paradigma

De nieuwe uitgangspunten

Op weg naar een nieuwe werkelijkheid

4. Het ondertussen

Een verkennende zoektocht

Ruimte maken om je te her-inneren

Loslaten van oude ideeën en gewoonten

Exploreren en experimenteren

5. Je bedoeling als kompas

Waarom doe jij wat je doet?

Van binnen naar buiten

Onderwijs maak je samen

De kracht van samen optrekken

6. Beweeg en het systeem beweegt mee

Nawoord

Nieuwsgierigheid als drijvende kracht

Over de auteurs

Dankwoord

Historie

Wetenschap

Journalistiek

Onderwijs

Kijk op de wereld

œ Operation Education

œ Community

Vooraf

Eva de Leeuw (23 jaar), maatschappelijk ondernemer en co-founder MBO UniverCity, stopte met school op haar negentiende. ‘Ikzelf heb jarenlang gedacht: er is iets mis met mij. Maar pas nadat ik stopte met mijn opleiding, ging ik mij ontwikkelen.’

Antwoorden zijn beperkt, vragen zullen eindeloos zijn

‘Voor mij was school een plek waar ik antwoorden moest leren, en moest herhalen. Het was niet de plek waar ik mijn eigen vragen mocht stellen, een plek waar ik uitgedaagd werd in mijn denken. Op het mbo heb ik ervaren dat er vooral geleerd wordt om dienstbaar te zijn. Vaak hoor je: ‘Zo zit dat nou eenmaal.’ Wij worden opgeleid om dienstbaar te zijn. Maar we kunnen heel veel meer, en daar moeten we ook gebruik van maken. Kijk naar de wereld van vandaag en morgen: we hebben nieuwe oplossingen nodig. We kunnen niet blijven hangen in het herhalen van het verleden.

Yuval Noah Harari vertelt in zijn boek Sapiens dat Columbus na zijn ontdekking van slechts een paar plekken op de wereld een volledig ingevulde landkaart maakte. Compleet met monsters, eilanden, nieuwe werelddelen. Het was een mooie versie waar veel fantasie in was gestopt. Mensen vonden het waarschijnlijk mooi, en ze dachten: o, oké, dat ligt dan kennelijk daar, en zo ziet het er daar dus uit. Ze zagen iets dat af leek, iets dat niet meer aangevuld of aangepast hoefde te worden, en gingen verder met waar ze mee bezig waren. Toen Amerigo Vespucci een landkaart maakte, tekende hij echter enkel de plekken in die waren ontdekt. Het overgrote deel van zijn kaart bleef daarom leeg. Het onbekende – het lege deel op de kaart – wekte nieuwsgierigheid op. De kaart was uitdagend: blijkbaar was er nog van alles te ontdekken. Al snel waren de havens leeg, de schepen waren de zee op gegaan, op zoek naar het onbekende.

Dit verhaal over die twee zo verschillende kaarten gaf mij het inzicht dat we nieuwsgierige wezens zijn. We willen allemaal leren, nieuwe dingen ontdekken. We willen weten waar we goed in zijn en we willen het gebruiken om deel te kunnen zijn van een samenleving, een maatschappij. Maar we willen niet alleen dienstbaar zijn, we willen van waarde zijn door iets nieuws bij te dragen. Geven wij met ons huidige onderwijs iedereen niet een ingevulde kaart, waardoor degenen die juist willen ontdekken, ervaren, continu worden afgeremd omdat de kaart zegt dat het is zoals het is?

Een van de grote uitdagingen van de toekomst gaat over de groeiende kloof tussen de mensen die wel meetellen en mensen die niet meetellen, tussen mensen met geld en mensen zonder geld. Ik ben ervan overtuigd dat onderwijs daar een belangrijke rol in speelt. Het reguliere onderwijs is goed, zo wordt beweerd, en veel jongeren profiteren ervan. We zijn trots op de kwaliteit van ons onderwijs, maar hebben we daar ook echt reden toe? Ik wil niet zeggen dat ons onderwijs voor niemand werkt, maar zolang het de sociale posities in de samenleving bepaalt, moet het iedereen ook gelijke kansen geven. Het niveau-denken beperkt ons in wat we samen zouden kunnen doen wanneer het meer verweven zou zijn. Wanneer we jongeren in niveaus indelen met als uitgangspunt een heel beperkte focus en op basis daarvan hun positie bepalen, missen we denk ik de samenwerking die juist zo mooi kan zijn.

In opdracht van het ministerie van OCW heb ik samen met mijn collega’s van Studio Moio onderzoek gedaan naar gelijke kansen in het onderwijs. Het werd me steeds duidelijker waarom onderwijs in de vorm waarin het mij werd gegeven, nooit goed bij mij heeft gepast en waarom het bij anderen soms ook niet werkt. Wat ik de afgelopen jaren heb gezien, is dat juist jongeren die op school uitvallen, die niet passen bij de ‘norm’, de kracht hebben om te vernieuwen, om nieuwe perspectieven te tonen. Het zijn stuk voor stuk jongeren met potentie, met een verhaal, en met soms meer pech dan gemiddeld, of met een andere manier van leren. Door in het onderwijs de focus te leggen op taalvaardigheid en cognitieve vakken denk ik dat het systeem zich beperkt tot een groep die nu stelselmatig wordt voorgetrokken. Wanneer we ook zouden toetsen op andere vormen van intelligentie, bijvoorbeeld oplossingsgerichtheid of sociale vaardigheden, zou er een andere hiërarchie ontstaan.

Het is zonde om deze ‘andere’ jongeren te willen normaliseren om ze maar in het systeem te laten passen, want juist hun eigenheid maakt hen waardevol, hun levens maken hen interessant. Voor veel jongeren is het lastig om nieuwsgierig te blijven als de dingen die je moet leren niet in verbinding staan met jezelf. Het zijn jongeren voor wie het reguliere onderwijs vaak te beperkt is. Hun nieuwsgierigheid ligt buiten klaslokalen. Samen met collega’s zijn we nu zelf onderwijs gestart, gericht op de ontwikkeling van de jongeren die buiten het systeem vallen. Daarbij is het klaslokaal de hele stad. Met maatschappelijk betrokken onderwijs dagen we hen uit om aan een wereld te bouwen waarin iedereen van waarde kan zijn en de vraagstukken van morgen een plek hebben.

Jullie hebben allemaal een liefde voor het onderwijs. En ik hoop dat dit mooie boek, gemaakt met liefde voor onderwijs, met liefde voor de ontwikkeling van jongeren, gaat bijdragen aan het stellen van nog meer vragen. Onderwijs ten behoeve van de mens en zijn ontwikkeling, om samen te kunnen werken, elkaar te blijven zien in wat we samen kunnen bereiken op deze planeet.

Hoe naar mijn idee onderwijs van de toekomst eruitziet? Daarop heb ik geen direct antwoord. Antwoorden zijn beperkt, vragen zullen eindeloos zijn. Ik denk dat het juist tijd is om vragen te stellen en samen die zee op te gaan, om te kijken wat er mogelijk is.’

Eva de Leeuw

Voorwoord

Het onderwijs is in beweging, gedreven door een sterke behoefte om dingen anders te doen, om beter aan te sluiten bij wat kinderen en jongeren nodig hebben, bij wat de samenleving nodig heeft, bij nieuwe inzichten uit de wetenschap en bij waarden die veranderen. Verspreid over heel het land ontstaan daarom nieuwe vormen van onderwijs op basis van uitgesproken visies, waarin onderwijs radicaal anders vorm krijgt. Tegelijkertijd zijn ook veel bestaande scholen hard op zoek naar creatieve oplossingen en manieren om binnen het huidige systeem hun onderwijs anders in te richten.

We bezochten in de afgelopen zeven jaar veel van deze scholen en trokken op met pioniers die vormgeven aan eigentijds onderwijs. Wij deelden onze inzichten en gaven richting, legden verbindingen met andere initiatieven en brachten mensen en hun expertise samen rondom specifieke vraagstukken.

In de zoektocht naar eigentijds onderwijs keren steeds dezelfde vragen terug: ‘Hoe bepaal je je koers? Waar begin je? Hoe zet je een eerste stap in een complexe, dynamische en bijzondere omgeving als een school?’ Ook zagen we terugkerende dynamieken binnen de teams: de een wil en kan sneller en had het onderwijs op school het liefst gisteren al radicaal anders ingericht; een ander hamert erop dat ‘wij toch ook goed terecht zijn gekomen’ en dat we ‘het kind niet met het badwater weg moeten gooien’.

Uit die laatste opvattingen spreekt een vertrouwen in het huidige systeem en de behoefte om vast te houden aan het bekende. Dat lijkt te veronderstellen dat er goed is nagedacht over het huidige systeem, over wat een ‘goed onderwijssysteem’ is en dat het gebaseerd is op wat ‘het juiste’ is voor de volledige ontwikkeling van de mens. Ook wij gingen ervan uit dat er goed is nagedacht over ons onderwijssysteem. Maar was dat wel zo? Is er wel goed nagedacht over ons onderwijssysteem? Vanaf het moment dat die vraag in ons opkwam, liet hij ons niet meer los.

We besloten onze nieuwsgierigheid, onze behoefte om te begrijpen en te doorgronden, te volgen. Onder de titel #Onderwijsvragen zijn we – samen met onze community, wetenschappers en andere experts – heel systematisch de fundamenten van het systeem gaan bevragen op alle gewoonten in het onderwijs. Dat deden we volgens een vast format. Allereerst onderzochten we de historie. Hoe is het zo gekomen, welke keuzes liggen eraan ten grondslag? Vervolgens onderzochten we de voordelen en de nadelen aan de hand van wetenschappelijke onderbouwing. Ten slotte bekeken we de alternatieven. Kan het ook anders? Welke interessante voorbeelden zijn er? Vanaf het voorjaar van 2016 tot de zomer van 2017 verzorgden we voor BNR

Nieuwsradio een tweewekelijkse rubriek over de Onderwijsvragen. Het dossier van elke vraag plaatsten we ook als blogpost op onze website. De inhoud van de onderzoeken verdiepte zich verder doordat diverse onderzoekers en onderwijsprofessionals hun kennis en inzichten hebben toegevoegd. We ontdekten dat het stellen en het beantwoorden van fundamentele vragen niet alleen helpt inzicht te krijgen in de herkomst en het effect van het huidige onderwijssysteem, het maakt ook dat je je afvraagt: ‘Waarom doen we de dingen zoals we doen?’. De vragen blijken een veranderkracht in zich te dragen, doordat ze je een helder besef geven van jouw diepgevoelde intentie, van wat jou drijft. Met de antwoorden die je vindt, creëer je een nieuw bewustzijn. Het geeft context en taal aan een ‘onderbuikgevoel’ dat zegt dat er iets niet klopt. Je ervaart de afstand tussen dat wat naar jouw idee nodig is en dat wat in de praktijk gebeurt. Dit blijkt de start te zijn van een fundamentele verandering, een transformatie. Je komt ‘los’ van het oude, van de manier waarop we de dingen nu gewoon zijn te doen. Je kijkt met andere ogen naar de manier waarop we onderwijs, leren en ontwikkelen organiseren.

Het krijgen van eigen antwoorden, maakt ook dat je voor jezelf en met elkaar tot de essentie kunt komen om het daar vervolgens met elkaar over te hebben. Je vertrekt vanuit het diepste niveau en komt tot een wezenlijk gesprek over de bedoeling van onderwijs. Je ontdekt wat je verbindt en wat je samen te doen hebt.

Waarom doen we wat we doen in het onderwijs? Weten we dat? Hebben we daar samen een antwoord op? Het vorm geven aan toekomstgericht onderwijs is een gezamenlijke zoektocht van leerlingen, ouders, leraren, schoolleiders, bestuurders, lerarenopleiders, medewerkers van overheden en andere onderwijsondersteunende organisaties – uit het gehele spectrum van educatie, inclusief kinderopvang, jeugdzorg en het bredere netwerk rondom scholen, zoals cultuurorganisaties en sportverenigingen. Het leek ons daarom waardevol om de inzichten uit ons onderzoek naar de Onderwijsvragen voor iedereen beschikbaar te maken en te delen in boekvorm, ondersteund met onze ideeën, inzichten en kennis over transformaties in onderwijs, met iedereen die bij het nadenken of vormgeven van het onderwijs van de toekomst betrokken is.

Ben je bereid jezelf fundamentele vragen te stellen? Dan is dit boek voor jou.

Claire Boonstra, Claudette de Graaf Bierbrauwer en Nanda Carstens

Inleiding

Het zal je niet ontgaan dat onze samenleving snel en diepgaand aan het veranderen is. Voortschrijdende en nieuwe wetenschappelijke inzichten zorgen ervoor dat we steeds beter weten wat goed is – en wat niet – voor mensen en voor onze planeet. Dit veroorzaakt een verschuiving in de manier waarop we leven en willen leven. We zijn op zoek naar manieren om het welzijn van de mens centraal te zetten en niet langer de systemen en structuren leidend te laten zijn. Dit zorgt voor fundamentele verschuivingen op veel niveaus: in de manier waarop we met elkaar samenleven, hoe we werken, hoe we onszelf organiseren, hoe we kennis delen en informatie verspreiden.

Deze verschuiving is ook merkbaar in het onderwijs. Ook daar ervaren we een steeds grotere afstand tussen de dagelijkse onderwijspraktijk en datgene wat de leerlingen, de samenleving én professionals, echt nodig hebben. Dat blijkt ook uit de toenemende aandacht in de media en de hoeveelheid landelijke platforms en commissies die zich buigen over het onderwijs van de toekomst.

Daar waar structuren en organisaties niet langer meer functioneren en afbrokkelen, ontstaat soms ook juist een nieuwe bron van creativiteit, van innovaties, die als doel hebben aan een andere toekomst te bouwen. De vele initiatieven, netwerken en scholen die een eigentijdse invulling geven aan onderwijs zijn daar het voorbeeld van. Het is ook zichtbaar bij instanties als de Inspectie van het Onderwijs en het ministerie van OCW, in de manier waarop ze een nieuwe invulling van hun relaties met het onderwijs verkennen, waarbij ook voor hen een andere manier van opereren past. Op dit moment wordt er in de zoektocht naar meer eigentijds onderwijs ook volop geëxperimenteerd en ontwikkeld – inclusief faciliteiten als innovatiefondsen, ontwikkelsubsidies, denktanks – maar er is veel discussie over de vraag of deze aanpassingen zullen leiden tot de gewenste effecten.

Maar wat zijn dan die gewenste effecten? Wat beogen we te bereiken?

De bewustwording dat we vooral uit moeten gaan van wat kinderen en jongeren nodig hebben in hun ontwikkeling om vanuit zichzelf vorm te kunnen geven aan hun toekomst, is niet van gisteren; denkers als Comenius (vierhonderd jaar geleden), Maria Montessori en Rudolf Steiner (ruim honderd jaar geleden) vroegen al aandacht voor hart, hoofd en handen in het onderwijs. Ideeën die ook in deze tijd nog vaak als ‘revolutionair’ worden gezien. De scholen die vanuit vergelijkbaar gedachtegoed zijn opgericht, hebben als ‘alternatieve scholen’ hun plek gekregen binnen het onderwijssysteem, maar met name op de randen daarvan, in het zoeken naar een balans tussen het behouden van de eigen essentie en het toch moeten inpassen in het systeem. Met het toenemende bewustzijn dat er dit soort onderwijs nodig is – wat we ook terugzien in de sterke opkomst van deze scholen – groeit ook de vraag of we nog wel op de bestaande fundamenten kunnen blijven voortbouwen.

Er is dus iets anders nodig. Velen van ons willen daarvoor hun verantwoordelijkheid nemen, maar hoe? Waar te beginnen? Een school is een heel dynamische omgeving, een gemeenschap op zich. Ons onderwijssysteem is een heel complex geheel; alles hangt met elkaar samen. Hoe kun je zoiets groots en veelomvattends als het onderwijs ook maar enigszins veranderen?

Toch zal de verandering van het onderwijs, ook ín het onderwijs moeten beginnen. Niet alleen omdat de fundamentele verandering in de samenleving als kenmerk heeft dat de verandering begint waar het gebeurt – in plaats van gedreven te worden door nieuw beleid, wetof regelgeving ‘van bovenaf’–, maar vooral omdat het onderwijs een zeer bepalende, vormende rol heeft in een samenleving. De waarden, ideeën en intenties die ten grondslag liggen aan het onderwijs, de kennis en vaardigheden die overgedragen worden, zijn zeer bepalend voor de manier waarop kinderen en jongeren hun plek innemen in de maatschappij en hoe zij zelf vormgeven aan de samenleving waarin ze willen leven. Het bepaalt hoe zij opereren en navigeren te midden van de snelle veranderingen van deze tijd, die op iedereen een beroep doen. Het onderwijs kan de ontwikkelingen in de samenleving dus niet gewoonweg volgen of afwachten, maar zal zelf een cruciale, actieve rol in deze maatschappelijke verschuiving hebben.

Wat gaan we doen? Hoe zetten we de eerste stappen?

Wij hebben ingezien dat voordat we kunnen praten over het ‘wat & hoe’ van ontwikkeling in het onderwijs – laat staan over het volgen en verantwoorden van de impact, het effect en de resultaten van dat nieuwe onderwijs – we eerst op zoek moeten naar het ‘waarom’ en het ‘waartoe’: de fundamenten van een systeem. We zullen eerst helder moeten hebben wat precies de bedoeling is en met welke bril we willen kijken.

Als we deze zoektocht naar het ‘waarom & waartoe’ overslaan, als we te snel naar het ‘wat & hoe’, de nieuwe invulling, de praktische handvatten, de concrete stappen willen, bestaat het gevaar dat we symptomen gaan bestrijden zonder dicht genoeg bij de dieperliggende oorzaak te komen. Daartoe moeten we allereerst onszelf en elkaar de juiste vragen stellen. Lastige vragen, die misschien wel pijn doen.

Vragen die we misschien al wel hadden, diep van binnen, maar niet durfden te stellen omdat het zo veilig is of lijkt om vast te houden aan datgene wat we zo goed kennen, wat we nu gewend zijn. Misschien brengen deze vragen ook niet direct een verlossend antwoord. Mogelijk vergroten ze eerst alleen nog maar de onzekerheid en verliezen we daardoor nog meer houvast. Toch is het nodig om deze vragen te stellen. Pas nadat we onszelf deze vragen hebben gesteld, kunnen we het huidige systeem doorzien, opnieuw waarderen wat werkt en loslaten wat niet meer past.

We kunnen hier alvast verklappen dat uit de 21 Onderwijsvragen blijkt dat het huidige systeem een ‘historische toevalligheid’ is. Er is nauwelijks tot geen wetenschappelijke onderbouwing voor het traditionele onderwijs. Er blijkt ook niet uit dat het doel ervan was om mensen en de samenleving optimaal te voeden, vormen en ondersteunen. Het doel dat in het onderwijssysteem besloten ligt is efficiëntie.

Dat betekent nogal wat. En het brengt een aantal vervolgvragen met zich mee. Want wat ís eigenlijk de bedoeling, de essentie van onderwijs? Wat is de pedagogische en maatschappelijke opdracht die je als professional hebt, de basis voor al je keuzes en beslissingen?

Het beantwoorden van deze onderwijsvragen maakt duidelijk dat hier echt een taak voor ons ligt. Voor ons allemaal. Het maakt ook duidelijk dat onze eigen antwoorden op deze vragen leidend moeten zijn voor de manier waarop we ons onderwijs inrichten, in plaats van zonder meer de gevestigde orde te volgen of af te wachten tot er iemand ‘van boven’ met een plan komt. De verandering zal vanuit onszelf moeten komen. Dus het is geen excuus meer om te zeggen: ‘Zo gaat het nou eenmaal.’

Wat betekent dit voor jou? Voor jouw rol in het onderwijs, als leerling, leraar, ouder, schoolleider, bestuurder, of als je op een andere manier betrokken bent bij onderwijs? Hoe kun jij de afstand verkleinen tussen wat je nu doet en wat je voelt dat het juiste is?

Elk proces, hoe gering of omvangrijk ook, begint met het stellen van fundamentele vragen aan jezelf. En elke grote maatschappelijke verandering begint met individuele mensen die vanuit een ander bewustzijn kijken, zelf de eerste stap zetten en samen een beweging vormen.

‘De wereld verandert, maar in het onderwijs blijven we maar doen wat we altijd deden. Wat we daar doen is leerlingen opleiden voor de banen van gisteren, terwijl ik wil opleiden tot gelukkige burgers van de toekomst.’

Ton Heimerikx, directeur Praktijkonderwijs de Steiger (Eduvier), Lelystad

Leeswijzer

Deel 1

In het eerste deel onderzoeken we datgene waar we vandaan bewegen en nemen we je mee in onze zoektocht. We ontdekken waarom we het systeem moeten bevragen om onze weg te vinden. Het eerste deel biedt daarmee de context en de aanleiding van het hoofdbestanddeel van dit boek: de serie Onderwijsvragen.

Deel 2

In het middelste deel vind je de Onderwijsvragen met hun uitwerking. We onderzoeken 21 van de meest kenmerkende elementen van ons onderwijssysteem en verkennen de historische achtergrond, de voordelen, de nadelen en de alternatieven.

Waarom hebben we eigenlijk jaarklassen, een centraal eindexamen, lange zomervakanties en een urennorm? Waarom gebruiken we standaard lesmethodes en gaan we uit van gemiddelden? Waarom geven we huiswerk? Waarom cijfers? En waarom ligt de focus op cognitieve ontwikkeling?

Weten we waarom we de dingen doen zoals we ze doen in het onderwijs? Hebben we de antwoorden op deze vragen en kloppen deze antwoorden nog bij de wereld van vandaag, bij de huidige inzichten? Zijn ze in lijn met wat naar ons idee de bedoeling is van onderwijs? Met wat naar ons idee nu nodig is?

Je krijgt een beter begrip van de manier waarop ons huidige onderwijssysteem tot stand is gekomen en je zult met andere ogen naar ons onderwijs kijken. Je zult zien dat er ruimte is om het anders te doen.

Deel 3

Met de wetenschap en de nieuwe inzichten die we met de Onderwijsvragen hebben opgedaan, gaan we in deel drie dieper in op de betekenis ervan voor onszelf en voor ons onderwijs, hoe we navigeren in het ‘ondertussen’ en welke stappen je zelf kunt zetten. Individueel en samen.

Volg je eigen nieuwsgierigheid

Ons onderzoek naar de Onderwijsvragen is begonnen met de vragen die wij onszelf stelden. Wij hebben in dit onderzoek kunnen putten uit een enorme diversiteit aan bronnen. Een grote groep onderwijsprofessionals en -onderzoekers en een diversiteit aan experts en wetenschappers heeft daarbij input geleverd en de vele relevante artikelen op internet en diverse wetenschappelijke databases vormden een rijke bron voor verdieping.

Dit onderzoek is ‘nooit af’. Het is een eerste verkenning en het onderzoek ontwikkelt zich door. Steeds meer onderzoekers, denkers, journalisten en andere publicisten stellen zichzelf de ‘waarom’-vragen over ons onderwijssysteem, over de rol van onderwijs in de samenleving, over de essentie van mens-zijn in deze tijd, over de vraagstukken waar wij met elkaar als mensheid voor staan. Samen zijn we op zoek naar richting, duiding, ideeën, inspiratie en antwoorden op onze ontdekkingstocht naar het nieuwe. In dit boek hebben we er daarom voor gekozen om de verwijzingen naar de bronnen naast de tekst op te nemen. Zo kun je op elk moment je eigen nieuwsgierigheid volgen, je eigen pad bewandelen in dit avontuur.

Deel 1
Onderwijs vanuit een nieuw paradigma

1

1. Groeiende bewustwording

‘Het is bijzonder dat we leerlingen op basis van leeftijd bij elkaar zetten terwijl ze allemaal een andere behoefte en niveau hebben. We trekken toch ook niet alle kleuters kledingmaat 104 aan omdat dat nu eenmaal de gemiddelde kledingmaat is van een vierjarige?!’

Judith van Opstal, Intern begeleider, OBS Arnoldus van Os te Benthuizen en OBS De Steijaertschool te Hazerswoude-Rijndijk

‘Naarmate de wereld verandert, moet ons gereedschap mee veranderen. Als we dat nalaten, dreigen we onze jeugd op te leiden voor het verleden, in plaats van voor hun toekomst. Het onderwijs loopt het risico zijn doel en zijn relevantie te verliezen.’

Andreas Schleicher, OESO-directeur

Zonderop, Y. (2019). Het onderwijs dreigt zijn doel en relevantie te verliezen. www.groene.nl

‘Het lerarentekort is lastig, maar niet het werkelijke probleem in het basisonderwijs. Net zoals de hoge werkdruk, het slechte imago en onvrede over het salaris, is het een symptoom van een groter euvel dat al jaren speelt: ons onderwijssysteem is aan vernieuwing toe.’

Jakolien Kraeima, stafmanager HR RVKO, Rotterdam

Bolwijn, M. (2018, 30 november). Ons onderwijssysteem is aan vernieuwing toe. www.volkskrant.nl

Een andere manier van kijken, denken en doen

Een groeiende groep onderwijsprofessionals komt in beweging. Leraren, schoolleiders, bestuurders, leerlingen, hun ouders en anderen die betrokken zijn bij onderwijs en ontwikkeling zijn op zoek naar ander onderwijs, naar manieren om leren en ontwikkelen anders vorm te geven. Van basisschool tot voortgezet onderwijs, van kinderopvang tot universiteit, van lerarenopleidingen tot overheden, over de hele linie wordt uitgesproken dat ‘er echt iets heel anders’ nodig is, een compleet andere manier van kijken, denken en doen.

Het begint vaak met een gevoel dat wat we in het onderwijs doen niet meer klopt, dat de manier waarop we het doen niet zo logisch of vanzelfsprekend is, dat het mogelijk zelfs ingaat tegen datgene wat kinderen nodig hebben of waarvan we voelen dat dat het juiste is. We weten vanuit andere wetenschappen – zoals ontwikkelingspsychologie, neurowetenschappen en sociale wetenschappen – steeds beter wat het juiste is voor de ontwikkeling van het brein van kinderen en voor de sociale samenhang in de samenleving. Zodra je vanuit jouw rol de beslissing neemt om radicaal het roer om te gooien, de dingen anders te willen zien en doen, volgt al snel de vraag: ja, maar hoe? Hoe bepaal je je koers? En bovendien: waar begin je?

Deze zoektocht gaat niet over kleine aanpassingen en veranderingen, zoals het moment waarop een school besluit een nieuw vak toe te voegen, een ander rooster te hanteren of te differentiëren op meerdere niveaus. Dit gaat over een heel andere manier van kijken naar onderwijs en ontwikkeling, een fundamentele verandering.

Een wereldwijde systeemtransformatie

Deze bewustwording, deze heroriëntatie, is niet uniek voor het onderwijs. De gehele samenleving, de gehele wereld maakt een transformatie door: een diepgaande verandering op meerdere terreinen, die zorgt voor een verschuiving in alle facetten van de samenleving, waarbij zowel de economie, de politiek, de zorg, de sociale voorzieningen als het onderwijs radicaal veranderen. We zoeken naar nieuwe manieren van organiseren vanuit andere waarden. Dat brengt nieuwe systemen met zich mee. Zo’n systeemtransformatie komt niet vaak voor. De laatste grote verandering van systeem ontstond in de tweede helft van de negentiende eeuw, de industriële revolutie, een tijd van technologische en maatschappelijke modernisering die werd gekenmerkt door de opkomst van fabrieken, elektriciteit en uitvindingen zoals gloeilampen, de auto, fotografie, telegrafie, vliegtuigen, radio en film. Het was ook de tijd van individualisering en van de machtsverschuiving van adel naar de burgers. Ook de huidige transformatie leidt ons naar een heel nieuw tijdperk.

Systeemtransformaties worden veroorzaakt door nieuwe manieren van denken, een ander bewustzijn. Ze zijn ook verbonden met bepaalde in die tijd heersende manieren van samenleven, werken, organiseren en uitingen zoals gereedschappen en nieuwe ontdekkingen. Zo was in de tijd van de jagers-verzamelaars convergent (naar elkaar toe bewegend, samenkomend) denken bepalend: het belang van het grote geheel stond voorop. De mens ervaarde zichzelf als direct verbonden en in contact met de natuur om zich heen, en als individu bestond je vooral als deel van een groep.

Holliday, M. (2016). The Age of Thrivability, Vital Perspectives for a Better World. Canada: Cambium

In het daaropvolgende agrarische tijdperk gingen mensen in groepen, vaak families, bij elkaar op een vaste plek wonen. Ze bebouwden eigen land en hadden bezit, waarmee de onderlinge relaties in de eigen groep en de verbanden met de directe omgeving van groter belang werden. Dit belang van relaties en van onderlinge verbinding bepaalde ook de manier van denken en handelen. Werk werd verdeeld, handel tussen dorpen kwam op. Mensen waren nu gebonden aan hun grond en doordat ze op een vaste plek bleven, werden gezinnen ook groter – waardoor het nog belangrijker werd het collectief te onderhouden en ervoor te zorgen dat het land genoeg voedsel voortbracht.

De industriële revolutie die daarop volgde, bracht het bewustzijn van divergentie (het denken in verschillen, tegenstellingen, creatief zijn, het hechten van belang aan dat wat afwijkt of anders is): de bevolking nam sterk toe, mensen kwamen onder andere door migratie vaker in contact met andere groepen mensen. De steeds eenvoudigere toegang tot informatie maakte het mogelijk nieuwe ideeën en informatie steeds makkelijker en sneller te verspreiden. De samenleving werd complexer en als individu werd instinct en traditie minder belangrijk. Mensen werden zich bewust van hun eigenheid, hun creativiteit, hun persoonlijke vrijheid en verantwoordelijkheid; nieuwe ontdekkingen werden gedaan. Tegelijkertijd bracht de toenemende industrialisering met het snel kunnen opschalen van arbeid ook de massaproductie. Het leidde tot een systeem dat was gebouwd op economische waarden zoals efficiëntie, financieel rendement en output. Door deze waarden werden uitgangspunten als winnen en ‘hoger is beter’ belangrijker dan samenwerken. Zakelijk en financieel succes staan in hoger aanzien dan persoonlijke ontwikkeling en geluk.

Het bracht ons ook het hiërarchische systeem, dat top-down en in afzonderlijke en gestandaardiseerde eenheden is georganiseerd. We kennen dit organisatiemodel als het klassieke organogram, met vaste processen en protocollen. In het pre-digitale tijdperk was dit de enige manier om kennis, informatie en gezag over te dragen: van boven naar beneden. Dit systeem is uitermate goed beheersbaar, controleerbaar, betaalbaar en efficiënt. Niet verwonderlijk dat veel grote organisaties op deze manier zijn ingericht. We beginnen nu echter ook te voelen en te zien wat dit met ons doet, bijvoorbeeld door het grote aantal mensen met een burn-out of kinderen die buiten het schoolsysteem vallen. We zien steeds duidelijker wat de negatieve effecten zijn en beseffen dat er inmiddels iets anders nodig is. Daarmee beginnen we dit tijdperk langzaam los te laten.

In het tijdperk waarvan nu de contouren zichtbaar worden neemt het gehele mens-zijn een centrale plek in en ervaren we het belang van heelheid, oftewel de integratie van alle waarnemingen, op alle niveaus van bewustzijn. De voorgaande tijdperken hebben allemaal een bepaald bewustzijn gebracht, een specifieke ‘lens’ om door te kijken: die van convergentie, relaties en divergentie. Die zienswijzen kunnen we altijd toepassen, ze bestaan ook vandaag de dag nog in verschillende samenlevingsverbanden en organisaties. De manier van waarnemen die we nu echter ook tot onze beschikking krijgen, is die vanuit een nog breder, holistisch bewustzijn. We erkennen tegelijkertijd zowel het belang van onze eigen uniciteit, onze individuele verantwoordelijkheid, intrinsieke motivatie, creativiteit en persoonlijke betekenis, als het belang van verbinding, relaties, samenwerken, als de noodzaak van waarnemen vanuit het geheel: onszelf inclusief de anderen en de natuur, met daarbij aandacht voor het kunnen floreren van iedereen, oog voor wat waardevol is en het belang van kwaliteit.

‘“We leven niet in een tijdperk van verandering, maar in een verandering van tijdperk”, stelt Jan Rotmans, hoogleraar Transitiekunde en Duurzaamheid aan de Erasmus Universiteit. “Hiervan is sprake als de veranderingen fundamenteel van aard zijn, op vrijwel alle terreinen voorkomen en elkaar in dezelfde richting versterken.”’

Verheijden, M. (2017, 21 november). Jan Rotmans: “Het zit in onszelf: Als je zelf wezenlijk wilt veranderen moet je je eigen weerstand overwinnen”. www.r-evolutie.be

Een sleutelrol voor het onderwijs

‘Sommige mensen zeggen dat we naar school moeten gaan, maar waarom zouden we studeren voor een toekomst die binnenkort niet meer bestaat?’ aldus de jonge klimaatactiviste Greta Thunberg (16 jaar) in een van haar vele videoboodschappen. Greta is een Zweedse klimaatactiviste. Ze raakte bekend toen ze besloot om na de zomervakantie tot de Zweedse parlementsverkiezingen op 9 september 2018 elke schooldag te staken en met een spandoek buiten het Zweedse parlement post te vatten om aandacht te vragen voor de dreigende klimaatverandering. ‘Aangezien onze leiders zich gedragen als kinderen, zullen wij de verantwoordelijkheid moeten nemen die zij al lang geleden hadden moeten nemen.’

Fragment uit Greta Thunbergs speech ‘We don’t have time’, aan António Guterres, secretaris-generaal Verenigde Naties. (3 december 2018). www.medium.com

De beweging van deze wereldwijde systeemtransformatie is bottom-up. Ook in het onderwijs zal dit per definitie een beweging zijn die van onderaf gevoed wordt, oftewel vanuit de mensen die het doen, die zelf het voorbeeld geven, de directe verantwoordelijkheid nemen voor de invulling van ander onderwijs, en niet beleidsmatig, gestuurd van bovenaf. Dit vraagt om een verschuiving in het bewustzijn en het handelen van degenen die werken in het onderwijs.

Door de vormende rol die onderwijs heeft op kinderen en de samenleving, zal het zelfs voorop moeten gaan in de transformatie. Zoals Nelson Mandela zei: ‘Education is the most powerful weapon to change the world.’ Een afwachtende houding in het onderwijs – ‘we horen het wel als het ministerie, het bedrijfsleven of de inspectie een beslissing genomen heeft over wat we moeten doen als school’ – past niet langer.