Strijd en overleg

De Twents-Achterhoekse textielindustrie van 1815-1955

Ben A. Sijes, Douwe de Boer, Cor E. Vervoort,
Henk Canne Meijer en Nick C.C. Vos

Amsterdam University Press

Deze publicatie is tot stand gekomen met steun van het Prins Bernhard Cultuurfonds Overijssel

Afbeelding omslag: Demonstratie van de uitgesloten textielarbeiders uit Twente en de Achterhoek, 1924. Collectieg IISG.

Ontwerp omslag: Mijke Wondergem

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6372 015 1

e-ISBN 978 90 4855 320 4

NUR 680

© De auteurs / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2020

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

De in deze uitgave opgenomen bijdragen, behalve die van N.C.C. Vos en Hoofdstuk VIII, zijn destijds geschreven in opdracht van het IISG. De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van de auteurs te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Amsterdam University Press.

Inhoud

‘Stakingsgeschiedenis onder embargo’

Vroeger dagen

I. Nick C.C. Vos, Hoe de Twentse textielindustrie uitgroeide tot steunpilaar van de Nederlandse economie, 1800-1900

1. Van ambachtelijke naar industriële productie

2. Textielnijverheid in Twente vóór 1830

3. Van kooplieden tot fabrikanten

4. Britse katoentjes veroveren de wereld: het recht van de sterkste

5. Van Gent naar Twente

6. De Brits-Nederlandse strijd om de Indische markt: het doel heiligt de middelen

7. De productie van calicots van 1830 tot ongeveer 1855

8. Van karrensporen, spoorlijnen en Twentekanalen

9. Van textielnijverheid naar textielindustrie: mechanisering van het productieproces na 1855

10. Een tussenbalans

II. Ben A. Sijes, De vakbeweging en de economische toestand in Nederland van 1918-1955 (toegelicht aan de hand van de verhoudingen in de Twentse textielindustrie)

1. Inleiding

2. De vakbeweging 1918-1940

3. Regeringspolitiek, ondernemers en vakbeweging (1918-1940)

4. Textielfabrikanten en textielarbeidersorganisaties (1918-1940)

5. De opbouw van het Nederlandse bedrijfsleven bij geleide loon-, prijs- en arbeidsmarktpolitiek

6. De samenwerking en haar moeilijkheden

7. De “verwijdering” tussen leiding en leden in de vakbeweging

III. Cor E. Vervoort, De periode tussen het einde van de Eerste Wereldoorlog en het conflict van 1923/24

1. De eerste contacten

2. De richtloonregeling

3. Kenterend economisch getij: reacties en inzichten

4. Opzegging van de richtloonovereenkomst

5. De overwerkkwestie en het ontstaan van de Twents-Gelderse Fabrikantenvereniging

6. De eerste loonsverlaging in de Twents-Gelderse textielindustrie

7. De houding van de organisaties ten opzichte van de loonsverlaging

IV. Douwe de Boer, De staking van 1923/24 in de Twentse textielindustrie

1. Inleiding

2. Het ontstaan van het conflict

3. De eerste maanden van de uitsluiting (november 1923/
maart 1924)

4. Nieuwe tactiek en nieuwe onderhandelingen (begin maart/midden april 1924)

5. Naar het einde van de uitsluiting

6. De staking

7. Naar het einde van de staking (19 mei tot 23 juni)

V. Cor E. Vervoort, Tussen twee stakingen

1. Verbreking en herstel van de samenwerking tussen de organisaties van textielarbeiders

2. De FVE na het conflict: consequenties en conclusies

3. De moeizame groei naar rijpheid

4. Nieuwe pogingen tot werktijdverlenging

5. De vakantiekwestie

VI. Ben A. Sijes, De staking van 1931/32
in de Twentse textielindustrie

1. Wat aan de staking voorafging

2. De staking

3. Onderhandelingen

4. Het einde van de staking

5. Nabeschouwing

6. Bijlages

VII. Cor E. Vervoort, De periode tussen het einde van de staking van 1931/32 en de bezetting van ons land

1. Textielarbeiders en -fabrikanten na de tweede staking

2. De gevolgen van de depressie

3. Naar nieuwe verhoudingen

VIII. Ben A. Sijes, De April-Mei-Staking in Twente in 1943

1. Het uitbreken en de uitbreiding van de staking in Hengelo

2. De uitbreiding van de staking over geheel Twente

3. De staking op het platteland

4. De neergang en het breken van de staking

IX. Henk Canne Meijer, Loon- en arbeidsvoorwaarden na de Tweede Wereldoorlog (1945-1955)

1. Het sociale minimumloon

2. Bezwaren van het College van Rijksbemiddelaars tegen goedkeuring van de cao

3. Naar een nieuwe cao

4. Te hoge vrouwenlonen

5. Duurtetoeslagen en looncorrecties

6. Teruggang

7. Moeilijker samenwerking en het delen in de welvaart

8. Samenvattend

9. Bijlage: Loonregelingen

X. Nick C.C. Vos, Het Sociologisch Onderzoek in de Twents-Achterhoekse Textielindustrie en de Stichting Textielvak

1. Tekorten aan textiel én aan arbeidskracht: een sociaal explosieve mix

2. De Stichting Textielvak

Bijlage

Textielarbeidersbonden in Twente

De leden van de Twentse textielfabrikantenverenigingen

Lijst van afkortingen

Illustratieverantwoording

Geciteerde werken

Register

‘Stakingsgeschiedenis onder embargo’

Onder deze titel publiceerde het weekblad Vrij Nederland op 18 april 1964 een artikel van Jan Rogier over een verbod tot openbaarmaking van een manuscript over de sociale geschiedenis van de Twentse textielindustrie in de periode 1918-1955.1

‘Meer dan veelal beseft wordt’, aldus Rogier, ‘stuit de uitgave van wetenschappelijke studies op bezwaren van de zijde van opdrachtgevers. En meer dan ooit wordt toegegeven, komen dergelijke boeken in gewijzigde, gekuiste vorm van de pers.’ Rogier erkende dat opdrachtgevers formeel het recht hebben om publicaties, op basis van hun archieven geschreven, tegen te houden, ‘maar zij missen’, naar zijn mening, ‘het morele recht wijzigingen te verlangen in het historische exposé van de door hen met het onderzoek belaste historicus’. Even verderop schrijft hij dat ‘persoonlijke gevoeligheden, zucht tot vermooiing van het eigen verleden en de behoefte geen oude koeien uit die moddersloot van sociale onlusten te halen’, opzijgezet moeten worden.2

Ben A. Sijes, een van de auteurs en tevens eindredacteur van het bedoelde onderzoek, had aan Rogier verteld dat de voor de hand liggende reden voor de weigering om toestemming tot publiceren te verlenen was dat de textielfabrikanten ‘geen ruchtbaarheid aan sommige daden uit hun verleden’ wilden geven. Sijes, aldus Rogier, dacht ‘er niet aan over deze zaak te zwijgen’. In een lezing voor de Amsterdamse Sociaal-Historische Studiekring had hij enkele maanden daarvoor, op 9 november 1963, zijn ongenoegen en frustratie kenbaar gemaakt over de moeizame discussies over openbaarmaking en mede op basis hiervan had Rogier deze filippica geschreven.3

In 1970 was een tweede poging om toestemming tot publicatie van het manuscript te krijgen succesvol, maar om onverklaarbare redenen – zie verderop – heeft dit niet tot resultaat geleid. Aan het slot van zijn betoog schreef Rogier dat Sijes teleurgesteld was ‘om zijn vergeefse arbeid van zoveel jaren en die van de andere auteurs, maar toch vooral om het verloren gaan van zoveel gegevens uit een recent verleden, die ons een helder inzicht in het verloop van moderne arbeidsconflicten zouden kunnen verschaffen. Wat hebben wij vandaag immers meer nodig dan helder inzicht in juist deze zaken? Naar de publikatie van dit belangrijke werk zien wij dus met grote belangstelling uit.’

Nu, ruim 60 jaar na het onderzoek en bijna 50 jaar nadat het merendeel van de textielfabrieken werd gesloten, is het belang om deze bijdragen alsnog te publiceren onverminderd groot. Driemaal is scheepsrecht. Twente en zijn bewoners hebben zich een nieuwe toekomst weten op te bouwen en kennis van het verleden is een te kostbaar goed om verloren te laten gaan.

Het manuscript in kwestie behandelt een cruciale periode uit de sociale geschiedenis van Twente in de jaren 1918 tot 1955: twee omvangrijke stakingen (van 1923/24 en van 1931/32), de geschiedenis van de textielarbeidersbonden, de verhouding tussen ondernemers en arbeiders en, schetsmatig, de naoorlogse ontwikkeling (tot 1955) ten tijde van de geleide loonpolitiek. Het is een bewerking van twee rapporten4 die deel uitmaken van een reeks onderzoeksverslagen die waren geschreven in het kader van een door de Universiteit Leiden in de jaren 1950 uitgevoerd, grootschalig sociologisch onderzoek naar ‘beeld en werkelijkheid’ van het werken in de Twents-Achterhoekse textielindustrie. Na de Tweede Wereldoorlog bestond er namelijk een grote weerstand onder de arbeiders om weer in die bedrijfstak aan het werk te gaan en zij konden – als gevolg van een schreeuwend tekort aan mannelijke en vooral vrouwelijke arbeiders – hun huid, hun arbeidskracht, duur verkopen, ondanks een van overheidswege streng gehandhaafde ‘geleide loonpolitiek’. De formele opdrachtgever van dit onderzoek was de Stichting Textielvak, opgericht in 1950, die tot doel had het aanzien van het werken in de textielindustrie te vergroten en bij te dragen aan een beter sociaal klimaat in deze bedrijfstak. (Zie Hfdst. X)

Sijes heeft zich in nauwe samenwerking met A.J.C. Rüter, destijds directeur van het IISG, vanaf tenminste 1956, toen de meeste rapporten nog in de conceptfase verkeerden, ingespannen om een bewerking van genoemde rapporten te publiceren. Het was de bedoeling van Rüter dat deze zou verschijnen als eerste deel in een nieuwe, door het IISG uit te geven Sociaal-Historische Reeks. Aangezien Sijes en Rüter het er al vroeg over eens waren dat de oorspronkelijke rapporten onvoldoende samenhang kenden, hebben de auteurs hun oorspronkelijke bijdragen aan de beide rapporten omgewerkt tot één geheel, ook al beseften zij dat er desondanks de nodige leemtes in zaten. Het manuscript is in 1960 afgerond. Het project is uitgevoerd in opdracht van het IISG en met subsidie van de in 1950 opgerichte Nederlandse Organisatie voor Zuiver-Wetenschappelijk Onderzoek (ZWO) – de directeur van ZWO, J.H. Bannier, ging er in zijn advies om de subsidie te verstrekken overigens van uit dat er voor de publicatie als boek eveneens een verzoek tot subsidie bij ZWO zou worden ingediend.5

Al in een vroeg stadium, onder andere in juni 1957, heeft Sijes Rüter er op geattendeerd dat een groot deel van het gebruikte bronnenmateriaal afkomstig was uit de archieven van de Twentse textielfabrikanten, onder andere de Fabrikantenvereniging Enschede (FVE) en ‘dat van deze zijde overleg onzerzijds verwacht wordt, voordat tot publikatie wordt overgegaan’. Hij verwachtte dat er vanuit de FVE ‘allerlei bezwaren’ zouden worden geopperd en hij hoopte die met de secretaris van deze vereniging, Anton C. van Eck, te kunnen bespreken. Eind juni 1961 heeft Rüter het manuscript naar de Stichting Textielvak opgestuurd met de vraag ‘of tegen het gebruik, dat van stukken uit het archief van de Fabrikantenvereniging gemaakt is, bezwaar zou kunnen worden gemaakt’.6

Hier stuitten de sociaal bevlogen wetenschappers echter op door de wol geverfde ondernemers die niet gewend waren zich inschikkelijk op te stellen tenzij zwaarwegende belangen dat in hun ogen noodzakelijk maakten. De oprichting van de Stichting Textielvak was een uiting van dit laatste, maar dat hield niet in dat zij hun ziel en zaligheid, of in ieder geval hun archieven, openbaar wilden maken. De directeur van de Stichting Textielvak, A.L. van Schelven, sloeg de kans dat de manuscripten zouden worden uitgegeven ‘in de vorm, waarin ze nu verkeren, uitermate laag’ aan. Er bestonden, zo liet hij in september van dat jaar aan Cor E. Vervoort weten, ‘grote weerstanden, niet in de laatste plaats omdat er een aantal nog min of meer levende mensen [sic] in ten tonele gevoerd worden’. Dat er ‘geen overleg heeft plaats gevonden vóórdat de deelrapporten met ZWO-subsidie werden bewerkt’, had de zaak bepaald geen goed gedaan: anders hadden ‘wellicht veel moeilijkheden en teleurstellingen voorkomen’ kunnen worden. Aan Theo Enklaar, de opvolger van Van Eck, liet hij in oktober 1961 weten dat hij Rüter erover had geïnformeerd dat er binnen de Stichting Textielvak ‘enkele bezwaren waren gerezen […] ten aanzien van de inhoud van het stuk als zodanig’ en dat ook de vorm ‘verbetering’ behoefde. Bovendien, zo had hij Rüter verteld, over het publiceren van gegevens uit de fabrikantenarchieven was in de boezem van de fabrikantenverenigingen ‘nog nimmer van gedachten gewisseld’. Rüter, zo liet hij Enklaar tot slot weten, zou ‘het op prijs stellen over deze kwestie eens van gedachten te mogen wisselen’. Langzaam drong in ‘Amsterdam’ door dat ‘Twente’ de poot stijf zou houden. Sijes maakte Rüter in een telefoongesprek in december nog eens duidelijk dat ‘toestemming […] voor het gebruik van het materiaal’ nodig was. Een boek ‘supprimeren’ mocht in hun ogen dan wel ‘nooit zin’ hebben, maar daar begon het toch wel op te lijken. Dat het jaarverslag van het IISG over 1962 meldde dat ‘de besprekingen […] nog niet tot het gewenste resultaat’ hadden geleid, omdat de bezwaren van de eigenaren van de gebruikte archieven ‘nog niet konden worden overwonnen’, lijkt dan ook een understatement. Een gesprek tussen Rüter en Enklaar – eind 1962, begin 1963 – bracht een oplossing niet dichterbij.

In maart 1963 viel het doek: Noud van Schelven, in zijn functie van directeur van de Stichting Textielvak, liet aan Rüter weten dat het bestuur van de FVE besloten had ‘dat men voorlopig geen toestemming zal geven voor […] publicatie’. Ook de voorzitters van de drie textielarbeidersbonden achtten uitgave van het manuscript ‘niet opportuun’.7

De reden voor deze op het eerste gezicht misschien verrassende opstelling was dat de rol van de vakbonden in de beschreven periode bepaald niet altijd positief was geweest voor de textielarbeiders. Van Eck verwoordde dit in de hem kenmerkende wat sarcastische stijl. Hoewel hij het rapport Overleg en strijd ‘met genoegen en aandacht’ had gelezen, vond hij het wel ‘enigszins gekleurd’ omdat ‘de wakkere rode rakkers van De Eendracht’ er steeds zo bekaaid van afkwamen. Zij werden ‘in hun frisse maar niettemin bezonnen strijdlust voortdurend gefrustreerd door die akelige confessionelen’. Ook de toenmalige voorzitter van De Eendracht, Theo A.J. de Jong, had de rapporten ‘geboeid en met instemming’ gelezen, hij had geen ‘onjuistheden’ aangetroffen, maar, zo had hij aan Sijes verteld, ‘hier en daar […] “een stil verwijt” aan het NVV’ gevonden.8

De betrokken auteurs en het bestuur van het IISG waren vanzelfsprekend zwaar teleurgesteld. Het enige wat hun volgens Rüter restte was ‘het manuscript zorgvuldig bewaren en op betere tijden hopen. Wellicht dat het klimaat in Twente voor een publikatie als deze in de, naar ik hoop niet al te verre, toekomst gunstiger wordt.’9 De hele gang van zaken heeft Sijes in november van dat jaar gebracht tot de hierboven genoemde uiteenzetting over de gang van zaken en zijn frustraties daarover.

Frits de Jong Edz., die in 1966 Rüter als directeur van het IISG is opgevolgd, heeft zich op zijn beurt opnieuw ingespannen om toestemming tot uitgeven van het manuscript te verkrijgen. In december 1969 had hij een onderhoud met Van Schelven die hem vroeg om een inleiding op het manuscript te schrijven en zodoende het geheel ‘in een historisch kader’ te plaatsen. De stemming was volledig omgeslagen en op 8 januari 1970 – in zijn toespraak bij de toekenning van een eredoctoraat aan Sijes door de Universiteit Leiden – gaf De Jong Edz. te kennen ‘dat voor het ‘magnum opus’ van B. Sijes over de textielstakingen in Twente aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog inmiddels een subsidie (door ZWO) is verleend waardoor de publikatie eindelijk mogelijk is’. Enkele maanden later verduidelijkte Enklaar, secretaris van de Vereniging van Textielondernemingen (VTO) – waarin de FVE en de drie andere Twentse textielfabrikantenverenigingen in 1969 waren opgegaan –, welke voorwaarden de VTO stelde aan het alsnog verlenen van toestemming. De door De Jong Edz. te schrijven inleiding moest duidelijk maken ‘dat het toepassen van loonsverlagingen in die tijden geen uitvinding van speciaal de textielindustrie was, doch dat dit op grotere schaal in den lande gebeurde’. De overheid had, voor zover Enklaar bekend, deze methode in de jaren 1930 eveneens toegepast. Het leek hem verder interessant om de index van de kosten van levensonderhoud in de inleiding te betrekken. Daaruit ‘zou kunnen blijken dat de toegepaste loonsverlagingen niet een corresponderende verlaging van de koopkracht teweegbrachten’. Een verdere voorwaarde was dat er geen namen van nog levende personen zouden worden vermeld. Enklaar benadrukte dat de genoemde voorwaarden ‘geenszins de bedoeling hebben nog kinderachtige beperkingen’ op te leggen aan de publicatie. De Twentse textielindustrie, zo lichtte hij toe, had het op dat moment ‘al moeilijk genoeg’. Hiermee doelde hij op de massale fabriekssluitingen die in deze jaren in Twente plaatsvonden waardoor duizenden textielarbeiders op straat kwamen te staan. Vanwege deze problemen had de VTO er weinig behoefte aan ‘nog eens geconfronteerd te worden met minder fraaie bladzijden uit haar geschiedenis’ en ook ‘de enkele nog levende fabrikanten, die destijds een rol bij de conflicten gespeeld hebben’, zouden door de vermelding van hun naam ‘onaangenaam getroffen’ worden; iets wat het bestuur wilde voorkomen. De Jong Edz. was zeer in zijn nopjes met deze brief. Het had lang geduurd en daarom was hij des te meer blij ‘dat het thans zo ver kan komen’ en dat de VTO ‘geen bezwaar meer koestert tegen de publikatie’. Hij was graag bereid een inleiding te schrijven en daarin ‘de ontwikkeling van het Nederlandse Ondernemingsleven in de betreffende tijd even aan [te] stippen en […] de houding die ten aanzien van crisisconflicten ingenomen werd in het bedrijfsleven’ verder uit te werken. Hij was het met Enklaar eens ‘dat de overheid in de jaren ’30 vrij straf op de lonen en salarissen van haar personeel gekort heeft’. Wellicht zelfs bewust om ‘een voorbeeld te stellen’, hoewel het maar de vraag was ‘of die indruk ooit bewezen kan worden’. Ook de kosten van levensonderhoud wilde hij daar graag bij betrekken, indien er tenminste voldoende statistisch materiaal beschikbaar was om betrouwbare vergelijkingen te kunnen maken. Anders zou met ‘een enkel treffend voorbeeld de teneur aangegeven kunnen worden’. Op de derde door Enklaar gestelde voorwaarde – ‘dat levende personen niet in hun eer en goede naam zullen worden aangetast’ – kwam hij tegemoet door te verzekeren dat de namen van nog levende personen zouden worden geanonimiseerd.10

Hiermee leek aan deze slepende affaire een eind te komen, maar vervolgens trad een oorverdovende stilte in en het manuscript is blijven liggen waar het lag: in de archieven van het IISG.11 Het is mij een volstrekt raadsel wat er is gebeurd. Het is hoogstonwaarschijnlijk dat er géén vervolg aan deze hoopvolle contacten is gegeven. De Jong Edz. en Sijes hebben hierover ongetwijfeld met elkaar en met de andere auteurs gecommuniceerd. Noch in de archieven van het IISG en evenmin in die van de fabrikanten heb ik sporen hiervan kunnen vinden. Enig licht op de gang van zaken wordt geworpen door een opmerking van Van Schelven in het tijdschrift Textielhistorische Bijdragen (THB). In 1979 publiceerde THB een deel van het rapport Overleg en strijd …, nl. de bijdrage van B.A. Sijes, Het conflict in de Twents-Achterhoekse textielindustrie, 1931-1932. In een inleiding op deze bijdrage schreef Van Schelven onder meer: ‘Nadat reeds meer dan 10 jaar geleden de bezwaren tegen publicatie waren weggenomen, zijn verschillende mogelijkheden tot een dergelijke publicatie elders – echter zonder resultaat – overwogen.’12 Klaarblijkelijk heeft nader overleg tussen ‘Twente’ en ‘Amsterdam’ geen oplossing gebracht. Het hoe en waarom hiervan is bij gebrek aan bronnen helaas niet te achterhalen.

Afbeelding 1: Het manuscript in het IISG, 26 oktober 2016.

Hoe dan ook is met het verstrijken van de jaren aan alle voorwaarden van de VTO voldaan. Alle betrokkenen zijn overleden, het merendeel van de textielarbeiders, de textielfabrikanten en de auteurs. De archieven van de vier fabrikantenverenigingen zijn bij de opheffing van de VTO bovendien overgedragen aan het provinciaal archief in Zwolle, het Historisch Centrum Overijssel (HCO), en daar vrij raadpleegbaar.

Sijes heeft zich ingespannen om de bijdragen van de afzonderlijke auteurs zoveel mogelijk op elkaar af te stemmen. Ik heb de vrijheid genomen om enkele resterende doublures te verwijderen en het verhaal zo vlotter te laten verlopen. Ook heb ik het taalgebruik dat in het midden van de vorige eeuw nog heel vanzelfsprekend was op onderdelen aangepast aan het hedendaagse. Vanzelfsprekend heb ik het oorspronkelijke manuscript in zijn waarde gelaten.

De auteurs hebben destijds van de archieven van de textielfabrikanten gebruik kunnen maken, maar hebben zich bij de verwijzing naar hun bronnen in het manuscript in de meeste gevallen beperkt tot de aanduiding ‘Archief FVE’ of ‘Archief TGFV’ e.d. Waar mogelijk heb ik deze vervangen door een preciezere verwijzing, ontleend aan de beide rapporten waarop het manuscript is gebaseerd. Op plaatsen waar mij dat nuttig en verhelderend leek heb ik gegevens toegevoegd, met de mededeling Toevoeging red. Ook heb ik een aantal illustraties opgenomen.

De voorliggende studie omvat:

1. Een inleidend hoofdstuk van Nick C.C. Vos over het ontstaan en de geschiedenis van de Twents-Achterhoekse textielindustrie in de 19e eeuw. Het initiatief hiertoe is genomen door de Nederlandse regering en had als doel om na de Franse bezetting van Nederland opnieuw te profiteren van de vele, waardevolle landbouwproducten uit Indonesië of, zoals het destijds werd genoemd, Nederlands-Indië.13

2. Een analyse door Ben A. Sijes van de algemene ontwikkelingslijnen van de vakbeweging in de betrokken periode op basis van de maatschappelijke verhoudingen en de functies van de vakbeweging daarin, waarbij hij tevens de verschillen tussen de vooroorlogse ‘loonpolitiek’ en de naoorlogse functies van de rijksbemiddelaar en Vakraden belicht.

3. Een overzicht van de hand van Cor E. Vervoort van de verhoudingen tussen de fabrikanten en de vakorganisaties vanaf het einde van de Eerste Wereldoorlog tot het uitbreken van de staking van 1923/24.

4. Een uitvoerige beschrijving door Douwe de Boer van de staking en uitsluiting in de jaren 1923/24.

5. Een overzicht door Vervoort van de verhoudingen tussen de fabrikanten en de vakbonden in de jaren tussen de periodes van openlijke strijd in 1923/24 en 1931/32, waarin hij uitvoerig stilstaat bij de tegenstellingen tussen de moderne en de beide confessionele vakbonden als uitvloeisel van de manier waarop het conflict van 1923/24 was beëindigd en tevens aan de ‘groei naar rijpheid’ van de fabrikantenverenigingen die zich onder invloed van de veranderende omstandigheden begonnen te ontwikkelen van ‘strijd’- tot ‘overleg’-organisaties.

6. Een beschrijving van de hand van Ben A. Sijes van de stakingen in 1931/32.

7. Een studie door Cor E. Vervoort van de onderhandelingen tussen fabrikanten en vakbonden gedurende de crisisjaren over uiteenlopende arbeidsvoorwaarden zoals een loonregeling met minimumlonen, vakantie, de arbeidsduur en overwerk, de vergoeding voor overwerk, ploegenarbeid; besprekingen die uiteindelijk zouden uitmonden in een cao.

8. Een artikel dat Ben A. Sijes in 1951 heeft geschreven – De April-Mei-Staking in Twente in 1943 – voor een omvangrijk boek over Overijssel, dat helaas in de vergetelheid is geraakt; het vormt als zodanig een waardevolle aanvulling op het oorspronkelijke manuscript over de textielindustrie.14

9. Een thematisch overzicht van de naoorlogse geleide loonpolitiek (tot 1955) in de Twentse textielindustrie van de hand van Henk Canne Meijer.

10. Een slothoofdstuk van Nick C.C. Vos over de in Twente heersende textielaversie, over de pogingen om deze met behulp van de Stichting Textielvak zoveel mogelijk in positieve zin bij te stellen en over de overwegingen om de Universiteit Leiden opdracht te geven tot het omvangrijke sociologisch onderzoek, waaruit het voorliggende boek is voortgesproten.

Zonder het bestaan van archieven en hun medewerkers zijn uitgaven als deze niet mogelijk. Ik wil de medewerkers van het IISG, het HCO en het Nationaal Archief in Den Haag hartelijk bedanken voor hun inspanningen om mijn vele vragen naar dossiers te beantwoorden.

Ik hoop bovendien dat de directie van het HCO middelen beschikbaar kan stellen voor een degelijke inventarisatie van het archief van de textielfabrikantenverenigingen. Het zal onderzoek naar de geschiedenis van deze eens zo buitengewoon belangrijke bedrijfstak – gedurende vele jaren een steunpilaar van de Nederlandse economie – aanmerkelijk bevorderen.

Dr. Nick C.C. Vos

Utrecht, mei 2020

1 Voor een uitvoerige beschrijving van de geschiedenis van Vrij Nederland en de rol van Jan Rogier daarin, zie (Jansen van Galen, 2016).

2 (Rogier, 1964).

3 Rogier had het artikel geschreven voor de Volkskrant, waar hij op dat moment in dienst was, maar daar was het blijven liggen wegens conflicten binnen de hoofdredactie van deze krant. Hij had het tevens ter inzage gegeven aan de toenmalige hoofdredacteur van Vrij Nederland, P.M. Smedts, met de mededeling dat er nog enkele wijzigingen moesten worden aangebracht en dat hij met Sijes had afgesproken openbaarmaking ervan voorlopig uit te stellen in verband met hernieuwde pogingen, toestemming tot publicatie van het manuscript te verkrijgen. Toen Smedts Sijes begin april 1964 opbelde om hem te vertellen dat het artikel in Vrij Nederland zou worden geplaatst, leidde dit tot een scherpe woordenwisseling aangezien Sijes plaatsing op dat moment niet verstandig achtte. Ondanks het dringende verzoek van Rogier aan Smedts, aldus Sijes, om het artikel niet te publiceren, vond het toch zijn weg naar de kolommen van Vrij Nederland. (Brief J.M.M. van der Pluijm aan B.A. Sijes, 2 april 1964; brief B.A. Sijes aan Bestuur van de Weekbladpers, 21 april 1964 (beide: IISG, invent.nr. 01305, 72).

Voor een schets van de Sociaal-Historische Studiekring, de ‘nabije kring van geïnteresseerde beoefenaars van de sociale geschiedenis in Nederland’ en het belang ervan voor het IISG, zie (Sanders, 2019, pp. 282-286).

4 (Vervoort, 1957); (Sijes, et al., 1957).

5 Brief B.A. Sijes aan A.J.C. Rüter, 19 november 1956; brief A.J.C. Rüter aan B.A. Sijes, 29 april 1957; brieven B.A. Sijes aan A.J.C. Rüter, 2 mei, 5 juni, 18 november en 17 december 1957; brief A.J.C. Rüter aan B.A. Sijes, 2 januari 1958; brieven B.A. Sijes aan A.J.C. Rüter, 4 maart en 22 mei 1958; brief A.J.C. Rüter aan B.A. Sijes, 20 januari 1964 (alle: IISG, invent.nr. 01305, 72); brief van J.H. Bannier aan bestuur ZWO, 11 december 1957 (NL-HaNA, NWO/ZWO, 2.25.36, invent.nr. 35).

De titel van het te publiceren manuscript (Strijd en overleg in de Twentse textielindustrie) is vastgesteld in een overleg van Rüter, Sijes, De Boer en Vervoort op 23 december 1957, waar ook de werkafspraken zijn vastgesteld (zie brief A.J.C. Rüter aan B.A. Sijes, 2 januari 1958). In de jaarverslagen van het IISG is het wel en wee van het manuscript goed te volgen. In het jaarverslag over 1957, p. 8, wordt melding gemaakt van het voornemen een Sociaal-Historische Reeks uit te geven, met als eerste deel ‘een historisch overzicht van de sociale verhoudingen in de Twentse textielindustrie 1918-1955’; verslag over 1958, p. 10: ‘dankzij de steun van ZWO kon een viertal deskundigen onder auspiciën van het Instituut een aanvang maken’ met dit werk; verslag over 1959, p. 11: het manuscript was ‘in zijn laatste fase van bewerking’; verslag over 1960, p. 11: ‘het manuscript van de Geschiedenis der Twentse Textielnijverheid 1918-1955 (was) door de bewerkers voltooid en het Instituut ter beoordeling aangeboden; verwacht mag worden dat dit werk in 1961 ter perse zal worden gelegd’; verslag over 1961, p. 10: het werk is ‘voor druk gereedgemaakt’; ‘besprekingen over de publikatie werden gevoerd’.

6 Brief B.A. Sijes aan A.J.C. Rüter, 5 juni 1957 (IISG, invent.nr. 01305, 72); brief A.J.C. Rüter aan A.L. van Schelven, 29 juni 1961 (IISG, invent.nr. 00619, 375A).

7 Brief A.L. van Schelven aan Th. Enklaar, 9 oktober 1961; notitie ‘Hr. Van Schelven i.z. textielpublikatie’, 6 december 1961; telefoongesprek met de heer Sijes op 14 december 1961 (alle: IISG, invent.nr. 00619, 375A); brief C.E. Vervoort aan B.A. Sijes, 22 september 1961 (IISG, invent.nr. 01305, 72); IISG, Jaarverslag 1962, p. 12; idem, Jaarverslag 1963, p. 9; brief A.L. van Schelven aan A.J.C. Rüter, 4 maart 1963; brief A.J.C. Rüter aan A.L. van Schelven, 11 maart 1963 (beide: IISG, invent.nr. 00619, 375A).

8 Brief B.A. Sijes aan A.J.C. Rüter, 17 december 1957; brief A.C. van Eck aan B.A. Sijes, 31 mei 1957; brief B.A. Sijes aan A.C. van Eck, 5 juni 1957 (alle: IISG, invent.nr. 01305, 72).

9 Brief A.J.C. Rüter aan C.E. Vervoort, 11 maart 1963 (IISG, invent.nr. 00619, 377A).

10 Algemeen Handelsblad, 9 januari 1970. Brief Fr. de Jong Edz. aan Th. Enklaar, 21 januari 1970; brief Th. Enklaar aan Fr. de Jong Edz., 16 april 1970; brief Fr. de Jong Edz. aan Th. Enklaar, 24 april 1970 (alle: IISG, invent.nr. 00619, 423).

De veronderstelling van Enklaar dat georganiseerde loonsverlagingen ook elders in het land waren voorgekomen is juist. Om enkele in dit boek vermelde voorbeelden te noemen (elders in de literatuur zijn nog vele voorbeelden te vinden): eind 1921 waren arbeiders in de metaalindustrie geconfronteerd met een loonsverlaging van ten minste 10% voor meerderjarige en 15% voor minderjarige arbeiders, die ondanks een staking van zes weken is doorgevoerd (zie p. 185, voetnoot 49) . De r.-k. werkgevers in de textielindustrie en de Tilburgse wolfabrikanten kondigden in maart 1922 een loonsverlaging af van 15% die na overleg met de vakbonden werd veranderd in een verlaging van 10% (zie p. 186, voetnoot 53). Een jaar later voerden deze ondernemers opnieuw een loonsverlaging van 10% door (zie p. 208, voetnoot 27) en ook in december 1932 verlaagden de Tilburgse wolfabrikanten de lonen (zie p. 377, voetnoot 6).

11 IISG, invent.nr. 01305, 124.

12 Inleidende opmerking van Van Schelven in Textielhistorische Bijdragen (THB) nr. 21 (1979), p. 3.

13 Ik volg de aanduiding voor de Indonesische archipel die P. Hagen in zijn boek hanteert (Hagen, 2018, p. 27).

14 (Sijes, 1951, pp. 355-358). Dit artikel is een samenvatting van (Sijes, 1950, pp. 191-296).

Vroeger dagen15

De dag is nauwelijks aan de lucht

Of in de stegen klinkt gerucht

De werkers worden wakker

Hun klompen klotsen door de straat

En in de prille dageraad

Weerklinkt hun stroef geklakker.

De kinderen aan hun vaders hand

Gaan door de slaap nog overmand

Meer slingerend dan lopend

Gaan dreinend door de kille lucht

Dan gaat er met een schril gerucht

Voor hen de poort ook open.

Dan staan ze op hun vaste plaats

En vinden daar hun kleine maats

In het alledaagse sloven

Ze werken zonder spel of lach

Totdat op ’t einde van de dag

De gele lichten doven.

Wij leven in een andere tijd

Met nieuwe zorgen en nieuwe strijd

Wij kunnen snel vergeten

Maar met een vlammend onderschrift

Staat in mijn hart hun beeld gegrift

Opdat ik het altijd zal weten.

15 ‘Vroeger dagen’ is een gedicht van een anonieme spinner dat is gepubliceerd in het blad Unitas van 10 juni 1950. Jozef Vos heeft de tekst op muziek gezet en in 1981 uitgebracht op de plaat Victorie verdorie van de groep Volluk (CR 281.15).

I. Nick C.C. Vos, Hoe de Twentse textielindustrie uitgroeide tot steunpilaar van de Nederlandse economie, 1800-1900

1. Van ambachtelijke naar industriële productie

Het ontstaan van de textielindustrie in Twente en de Achterhoek vloeit voort uit een ingrijpende verandering in de manier waarop producten worden vervaardigd. Deze verandering, die met recht een industriële revolutie wordt genoemd, begon in Groot-Brittannië.16 Tussen grofweg 1780 en 1840 maakten kleinschalige, ambachtelijke werkplaatsen plaats voor fabrieken die samen een grootschalige industrie vormden. De manufactuur, die eeuwenlang had gezorgd voor de productie van gebruiksgoederen, verdween als gevolg hiervan in een geleidelijk proces volledig naar de marge. Vergeleken met het ambachtelijke handwerk kon de fabrieksmatige industrie veel sneller, in grotere hoeveelheden en goedkoper produceren. ‘De voordelen die het “moderne” systeem van voortbrenging bood, maakten’, aldus Fischer, ‘dat Engeland een grote voorsprong verwierf op andere landen, sterk concurrerend kon aanbieden op de wereldmarkt en de nijverheid in andere landen in ongunstige zin beïnvloedde. Rond 1860 was deze voorsprong zodanig dat het Engeland van die tijd wel als “the workshop of the world” is gekarakteriseerd.’ Deze op stoomkracht gebaseerde manier van produceren leidde als vanzelf, zoals Sale schrijft, tot ‘the first factory system, an operation both immense and intense, in which not only the machine but the entire production process, humans included, was made up of more or less isolated and interchangeable parts’.17 De impact van al deze veranderingen op het leven van de Britse arbeiders was enorm, maar het voert te ver om deze hier te beschrijven, evenals de manier waarop zij deze op hun beurt beïnvloedden.18

‘De katoen was de eerste industrie’, zoals Hobsbawm schrijft, ‘die een revolutionaire verandering onderging. […] Tot de jaren 1830 toe was de katoennijverheid de enige Engelse industrie, waarin de fabriek […] overheerste.’19 In Europa was zij van oudsher voornamelijk huisnijverheid, waarin boeren en hun gezinnen naast het werken op het land vlas of wol sponnen en weefden. Zij waren eigenaar van het spinnewiel en weefgetouw; deze vergden maar een kleine investering, gingen generaties lang mee en waren eenvoudig te repareren. In deze bedrijfstak, die wijdverspreid was in de wereld, vond in Groot-Brittannië in een periode van ongeveer 60 jaar een ingrijpende omwenteling plaats door de toepassing van machines en van arbeidsbesparende, sterk productie verhogende uitvindingen:

– De belangrijkste was de stoommachine; uitgevonden in 1705, maar pas echt goed bruikbaar na een aantal verbeteringen waar James Watt in 1769 patent op kreeg. Stoommachines waren grote, technisch complexe apparaten. De aanschaf vergde een flinke investering.

– Belangrijke technische verbeteringen in de textielnijverheid waren de schietspoel (gepatenteerd in 1733) die de eeuwenoude werpspoel (Afbeelding 2) verving. Om de schietspoel (vaak aangeduid als ‘snelspoel’) te bedienen had de wever maar één hand nodig, waardoor het weven lichamelijk veel minder zwaar was dan met de werpspoel (Afbeelding 5 en Afbeelding 11) én het weven ging ongeveer drie keer zo vlug: ongeveer 60 inslagen per minuut tegenover daarvoor circa 20.

– Het traditionele spinnewiel (Afbeelding 8) werd opgevolgd door de handspinmolen bekend als de Spinning Jenny, een in 1764 uitgevonden machine waarmee meerdere draden tegelijk konden worden gesponnen (Afbeelding 4). Deze handspinmolen en zeker de veel geavanceerder opvolger, de in 1779 uitgevonden Mule Jenny (Afbeelding 3) maakten een enorme vergroting van de productie mogelijk. Er kon tevens een veel betere kwaliteit garen mee worden gesponnen, waardoor het mogelijk werd aanmerkelijk fijnere soorten doek te weven.

– Het machinaal aangedreven weefgetouw (powerloom, gepatenteerd in 1785) was de opvolger van het handweefgetouw (Afbeelding 5). De invoering vanaf grofweg 1800 leidde direct tot een sterke verhoging van de productiviteit en de winstgevendheid en nadat in de jaren 1840 een aantal belangrijke verbeteringen in de weeftechnologie was toegepast, verdreven in Groot-Brittannië powerlooms in hoog tempo de handweefgetouwen.

– In 1794 verkreeg de Amerikaan E. Whitney patent op een machine die katoenvezels van zaden scheidt, de ‘cotton gin’. Deze uitvinding maakte bij het ‘schoonmaken’ van katoen een productiviteitsverhoging mogelijk met een factor 300, waardoor de teelt ervan – en de destijds daarmee gepaard gaande slavernij – in de zuidelijke staten van de Verenigde Staten een hoge vlucht nam.

– De Franse chemicus C.L. Berthollet toonde in 1784 aan dat bleken van linnen en katoenen weefsels met bleekmiddel veel sneller ging dan het traditionele bleken op grasvelden.20

Afbeelding 2: Werpspoel in de sprong van een handweefgetouw. De wever werpt de spoel, waarin een klosje met inslaggaren zit, door de ‘sprong’ van de rechterkant van het weefgetouw naar de linkerkant; het gedeelte van de kettingdraden die de onderkant van de sprong vormen, wordt door het intrappen van een pedaal omhooggebracht en de wever werpt de spoel van links naar rechts, enz.

Al deze uitvindingen en machines werden in de daaropvolgende jaren in hoog tempo verbeterd en daardoor steeds efficiënter en productiever. In de jaren tussen 1780 en 1810 groeide de productie van katoenen weefsels in Groot-Brittannië maar liefst 250-voudig!21 De enorme groei van de katoenindustrie, vooral in en rond de stad Manchester – waar in 1850 ruim 40% van alle katoenen weefsels ter wereld werd geproduceerd – blijkt duidelijk uit de groei van het aantal weefgetouwen in de eerste helft van de 19e eeuw (Tabel 15).

In Nederland bleven de handel en de kleinschalige landbouw zeker tot 1870 de belangrijkste takken van bedrijvigheid, maar in andere West-Europese landen zoals België, Duitsland en Frankrijk kwam de industrialisatie in navolging van de ontwikkelingen in het Verenigd Koninkrijk eveneens betrekkelijk snel op gang. In België speelde de ondernemer Lieven Bauwens een voortrekkersrol door kort voor 1800 een exemplaar van de Mule Jenny (Afbeelding 3) naar België te smokkelen – de Britse regering had de export van moderne machinerie verboden. In Gent, dat al in de middeleeuwen een vooraanstaand centrum voor wolproductie was, richtte hij een katoenspinnerij op die het begin werd van een omvangrijke en moderne textielindustrie.

Afbeelding 3: De Mule Jenny, rond 1779 uitgevonden door S. Crompton, was een sterk verbeterde versie van de Spinning Jenny.

Van 1806-1813, tijdens het zogeheten continentale stelsel22, maakte de Gentse textielindustrie een explosieve ontwikkeling door, ondanks forse invoerrechten op geïmporteerde katoen. Omdat ‘Gent’ kon profiteren van de grote markt die het Franse rijk onder Napoleon Bonaparte vormde, werkten er in 1810 al bijna 11.000 arbeiders in de 18 katoenspinnerijen, 20 katoenweverijen (uitgerust met handweefgetouwen en schietspoel) en 21 katoendrukkerijen, en groeide de stad uit tot hét textielcentrum van het Europese vasteland. De bloei was van korte duur, want vrijwel direct na afloop van de Franse bezetting werd het Europese vasteland overspoeld met Brits textiel, dat in de periode daarvoor was opgehoopt en nu werd gedumpt. Pas enkele jaren later slaagde de Vlaamse textielindustrie erin zich te herstellen.23

Dit laatste gebeurde met intensieve steun van W.F. van Oranje-Nassau die in 1815 niet alleen koning Willem I werd van Nederland, maar ook van België. Deze twee landen vormden sindsdien het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden. De in 1824 op zijn initiatief opgerichte Nederlandsche Handel-Maatschappij (NHM) zou op grote schaal in Gent geweven katoenen stoffen gaan uitvoeren naar Java. Zij was bedoeld om de in- en uitvoer, die tijdens de Franse bezettingstijd grotendeels stil had gelegen, nieuw leven in te blazen (zie § 5).24

Samenvoeging van België en Nederland tot een Verenigd Koninkrijk is vanaf eind 18e eeuw veelvuldig gepropageerd, in Nederland maar ook in andere landen, zoals Engeland. Eind 1813 sloot de Britse minister van Buitenlandse Zaken, Lord Castlereagh, hierbij aan in zijn besprekingen met de prins van Oranje over ‘hoe het Koninkrijk der Nederlanden zou moeten gaan functioneren als militair “bolwerk van Europa”’. De Britse regering wilde in het belang van haar groeiende machtspositie de andere Europese grootmachten (Pruisen, Oostenrijk, Rusland en Frankrijk) in toom houden. Dit impliceerde, aldus De Graaf, dat ‘de havens aan de Noordzee “vrij” en in handen van bevriende mogendheden waren’ en dat er ‘een stabiele en onafhankelijke Nederlandse staat [kwam], met een sterke, gefortificeerde grens’. Om aan die taak te kunnen voldoen ‘zou Nederland de Belgische gebieden mogen inlijven’. Het achterliggende doel van dit plan was de totstandkoming van vrijhandel. ‘Het veelvoud aan tolheffingen en protectionistische maatregelen was namelijk zeer ongunstig voor de Britse export, die na het verlies van de Amerikaanse koloniën en de continentale blokkade wel een Europese impuls kon gebruiken’, ook al had Groot-Brittannië tijdens de napoleontische tijd zijn invloedssfeer enorm weten uit te breiden, zoals bijvoorbeeld in het huidige India en Pakistan en door vrijwel alle Franse en Nederlandse koloniën te annexeren.25 In maart 1814 wezen Rusland, Groot-Brittannië, Pruisen en Oostenrijk, die in juni 1813 waren gaan samenwerken om Frankrijk op de knieën te dwingen, Nederland – inclusief de Belgische provincies – toe aan het huis Oranje waarna prins Willem Frederik zich tot koning Willem I uitriep; in november 1815 werden bovendien de Franse vestingsteden Philippeville, Mariembourg, Chimay en Bouillon aan dit Koninkrijk toegewezen.

Hiermee kwam deze nieuwe staat in een dwangpositie, omdat hij sterk rekening moest houden met de belangen en wensen van Groot-Brittannië. H. van Zuylen van Nyevelt, een van de belangrijkste Nederlandse diplomaten, verwoordde dit in 1816 als volgt: ‘dat onze natuurlijke staatkunde ons hoogen prijs moest doen stellen op de vriendschap en goede verstandhouding met Engeland: dat zulks onze nauwelijks ontloken vaart, onze met zoo veel kosten weder in bezitgenomen koloniën en de behoefte van rust, welke wij in gelijke mate als andere volken gevoelen, gebiedend vorderden.’26

2. Textielnijverheid in Twente vóór 1830

Tot 1830 bestond de textielnijverheid in Twente vrijwel uitsluitend als huisindustrie – vooral ’s winters, wanneer er niet op het land kon worden gewerkt – voor eigen gebruik en als bijverdienste voor keuterboeren die van de karige opbrengsten van de schrale zandgronden alleen niet konden leven. In dorpen en grotere plaatsen in Twente fungeerde zij ook als belangrijkste inkomstenbron van loonwevers. De boeren verwerkten tot het eind van de 18e eeuw vooral vlas dat zij op hun land verbouwden en, in mindere mate, wol van eigen schapen. In de loop van die eeuw werd het vlas steeds meer aangevuld met katoen, aanvankelijk vooral in de regio Enschede. Dit leidde tot de sterke groei van een omstreeks 1728 door de broers Herbert en Jan van Lochem in Enschede geïntroduceerde doeksoort, bombazijn, een weefsel met een linnen ketting en katoenen inslag.

Handelaren, fabriqueurs genoemd, kochten in het aangrenzende deel van Duitsland en in Amsterdam linnen, maar vooral katoenen garens.27 Zij zetten dit uit onder boeren/wevers, van wie zij voorheen al de linnen weefsels hadden gekocht die de boeren niet zelf nodig hadden. Op den duur is het linnen een steeds kleinere rol gaan spelen in de textielnijverheid. De reden hiervan was enerzijds de beperkte hoeveelheid vlas die kon worden verbouwd, waardoor niet in de toenemende vraag kon worden voorzien. Anderzijds liep in de Franse tijd de productie van linnen steeds verder terug, omdat export ervan – net als import van katoen – via bijvoorbeeld Amsterdam problematisch en onvoordeliger was onder invloed van het continentale stelsel. Na 1815, toen de Franse bezetting voorbij was en de overzeese handel zich weer vrij kon ontplooien, bloeide de textielnijverheid aanvankelijk sterk op. Zoals Benthem opmerkte, ‘ieder, die ook maar een greintje energie bezat, onverschillig of hij herbergier, bakker, smid, winkelier of zelfs stadsdienaar was, plaatste in een vertrek een paar spinstoelen of trachtte een paar loonwevers in of buitenshuis te krijgen’ (voornamelijk boerenspinners/wevers). De opbloei was van korte duur als gevolg van de invoering van diverse belastingen, maar bovenal zette de Britse textielindustrie weer volop haar fabricaten af op het Europese vasteland. Omdat zij wegens de mechanisering van de productieprocessen veel lagere prijzen kon rekenen, kreeg de textielnijverheid in Twente, evenals elders op het vasteland (onder andere in Vlaanderen), gedurende een aantal jaren te kampen met een forse afzetcrisis en ontstond er grote werkloosheid en een sterk toenemende bedelarij.

De productie in Twente was tot 1830 grotendeels voor nationaal gebruik. De technische achterstand op Groot-Brittannië en België was zo groot dat het verwerven van een buitenlandse afzetmarkt onmogelijk was. Twente moest zich beperken tot het vervaardigen van overwegend grove, half katoenen en geheel katoenen weefsels voor de binnenlandse markt. De bombazijnproductie was in deze periode overigens een bijzonder rendabele activiteit en zou dat vele jaren blijven. Vóór de Franse Revolutie verkocht vrijwel iedere winkel in Nederland Enschedese bombazijn.28

Afbeelding 4: Spinning Jenny.

Rond 1800 werden in Twente handspinmachines, verbeterde versies van de Spinning Jenny, in gebruik genomen (Afbeelding 4), machines die in Engeland al geruime tijd waren vervangen door nieuwere, verbeterde spinmachines, zoals de Mule Jenny (Afbeelding 3). Omdat de Britse overheid de export van nieuwe machines verboden had, haalde men exemplaren van een ouder type uit Duitsland. Deze machines waren elk uitgerust met 100 spillen en voor de bediening ervan waren meerdere arbeiders nodig. De kwaliteit van het hiermee gesponnen garen was alleen geschikt voor grovere weefsels. Eind 18e eeuw haalden enkele Enschedese fabriqueurs een aantal spinners uit het Duitse stadje Schermbeck over om in Twente een spinnerij op te zetten, uitgerust met handmatig aangedreven spinmachines. In 1808 waren er al 30 van zulke spinnerijen, waarvan vier in Oldenzaal. Een van hen was Ph.J. Gelderman, die zich in 1817 in Oldenzaal vestigde.29

Afbeelding 5: Handweefgetouw met werpspoel.

De boerenwevers in Twente werkten tot in de jaren 1830 op handweefgetouwen (Afbeelding 5) waarbij de wever met een werpspoel (ook bekend als ‘smietspoel’; Afbeelding 2) het inslaggaren door de kettingdraden voerde; eenvoudig, maar zwaar werk.

De belangrijkste werkzaamheden van de wever waren, aldus Van Waarden,

het wisselen van de kammen, het doorhalen van de spoel, het aanslaan van het riet, het wisselen van de klosjes in de spoel en het herstel van draadbreuk. De eerste drie handelingen werden in een vaste cyclus verricht, die, bij een gemiddeld aantal inslagen van 20 per minuut, zo’n drie seconden duurde. Het handweven was dus kort-cyclische arbeid. In de wintertijd zat een wever vaak wel 13 uur in het getouw, en maakte dan zo’n 15.000 van deze cycli per dag. […] Het handweven was dus ook monotoon en routinematig werk. Die routine was overigens belangrijk om een flink tempo en dus een redelijke verdienste te kunnen halen. De lichamelijke belasting van de wever was zwaar. Hij hing de hele dag met uitgestrekte armen over de doekboom, om de spoel door de sprong te werpen en op te vangen. Daarbij zat hij op een schuine bank, zonder steun in de rug. Bij het inrijgen van de draden door de hevels en het riet moest hij over het getouw heen hangen om bij de kammen te komen.

Rugpijn, kromme ruggen en andere vergroeiingen van de wervelkolom waren het gevolg. Bij het aanslaan van het riet stootte de wever steeds met zijn buik tegen de doekboom, hetgeen veel breuken opleverde, zoals uit een beoordeling van het weven met smietspoel door de districtscommissaris van Helmond uit 1841 bleek: ‘Hiervandaan dat de meeste wevers niet behoorlijk uitgroeyen, eene bleeke, livide kleur hebben, zeer veele breuken en over het algemeen ellendige existence hebben.’

Andere ongezonde kenmerken van wevers waren de zogenaamde ‘weversgang’ en de hese spraak, voortdurend afgewisseld met een kort kuchje. Het eerste was een gevolg van het zware, voortdurend intrappen van de voetschemels, zonder dat de voeten daarbij voldoende steun hadden. Dat leverde ‘weversknieën’ op, knieën, die naar binnen knikten als gevolg van een verslapping van de kniegewrichtsbanden. Bij het lopen werden deze knieën hoog opgericht, alsof men een trap beklom. De armen werden onder het lopen snel heen en weer geslingerd, hetgeen een waggelende gang opleverde. Het voortdurend bewegen van de onderste ledematen leverde verder bloedstuwingen naar de bekkenholte op, hetgeen bij vrouwen resulteerde in veelvuldige en hevige menstruatie.30

Tabel 1: Aantallen wevers, getouwen, spinners en spindels in Twente, 1801-1831

Wevers

Getouwen

Spinners

Spindels

Thuiswerkend

In spinlokalen

1801

7.300

7.300

275

5.500

1806

5.400

5.400

650

13.000

1811

6.000

6.000

750

15.000

1816

7.000

7.000

925

18.500

1821

7.000

7.000

1.100

22.000

1826

7.000

7.000

1.250

25.000

1831

8.000

8.000

1.400

28.000

Bron: (Fischer, 1983, p. 65).

3. Van kooplieden tot fabrikanten

Aanvankelijk was de rol van de koopman in de textielnijverheid beperkt. Hij kocht garen in en stelde dit aan ‘zijn’ wevers beschikbaar. Hij had dus maar een relatief klein deel van zijn kapitaal belegd in voorraden en grondstoffen; hij handelde ook nog in een grote verscheidenheid aan andere producten. De band tussen hem en de wevers was los. De vraag naar beter afgewerkt weefsel maakte het in de loop van de tijd noodzakelijk om ‘eenvoudige machines en werktuigen voor de appretuur31 aan te schaffen, die te duur waren om door de arbeider bekostigd te worden, terwijl de bij deze processen noodzakelijke samenwerking van verscheidene paren handen de opstelling in aparte gebouwen wenselijk maakte’. Hetzelfde gebeurde, zoals hierboven vermeld, bij de aanschaf van handspinmachines. Ook hierbij werden ‘gelden als vast kapitaal in de nijverheid zelve belegd, terwijl de arbeiders gedeeltelijk als vast personeel werden aangenomen’.32

In een langdurig proces voltrok zich zodoende een ingrijpende verandering in de verhoudingen, waarbij het steeds meer de handelaar was die bepaalde welke weefsels werden geproduceerd en steeds minder het boerengezin dat spon en weefde. In de loop van de 19e eeuw werden steeds meer boeren vooral spinners/wevers die daarnaast – zij het een groot deel van het jaar – nog land bewerkten, totdat zij uitsluitend fabrieksarbeiders waren geworden met een eigen tuintje achter het huis. In de periode van de handweverij onderhield een fabriqueur doorgaans een netwerk van zetbazen die voor hem de wevers aanstuurden: bij hen konden zij garen ophalen en het geweven product inleveren. De zetbaas bracht dit dan naar de ondernemer, haalde nieuw garen op en het loon voor de wevers. Zo had G. Salomonson in 1840 21 zetbazen die in Overijssel en Gelderland voor hem werkten met in totaal 2.441 thuiswevers. Een van deze zetbazen, C.T. Stork, heeft zijn herinneringen hieraan opgetekend: ‘In het voorjaar van 1836 begon ik een klein zaakje; mijn vader leende mij ƒ 2.000 en ik weefde in loon voor een groot fabrikant, de firma G. & H. Salomonson te Almelo. Deze en vele andere fabrikanten in Twente hadden meer of minder belangrijke orders op calicot van de Ned. Handelmaatschappij en om deze uit te voeren, lieten zij bij zoogenaamde loonfabrikanten, waarvan ik er een was, weven. Deze laatsten lieten bij wevers in de stad, op het dorp waar ze woonden of op het land, de garens weven, die de groote fabrikanten hun verstrekten. Voor elk stuk geweven goed werd een zeker loon betaald, waarin de loonfabrikant zijn uitschotten terugvond en een schraal winstje bovendien. Ik haalde de garens met een vrachtwagen [paard-en-wagen, schr.] van Almelo, waar ik het geweven goed afleverde. Zulk een reisje was ver van vroolijk; de tocht begon ’s ochtends circa 4 uur om ’s avonds laat te eindigen. Als wij om 4 uur van huis vertrokken, waren wij tegen 10 uur te Almelo, dan werden de goederen afgeleverd, gewogen, nagezien, het loon betaald, de garens weder gewogen en op den wagen geladen en zoo sukkelde ik met mijn voerman tegen 4 uur weder uit Almelo, om ’s avonds laat te Oldenzaal terug te keeren.’

Zetbazen waren vaak kleine winkeliers, handelaren die dit werk erbij deden. Een aantal, zoals Ph.J. Gelderman, was ook spinbaas, had een kleine spinnerij. Sommigen van deze zetbazen slaagden er in de loop van de jaren in zich te ontwikkelen tot grotere ondernemers. Gelderman is hier een voorbeeld van. De in 1834 door zijn zoon opgerichte firma H.P. Gelderman had in 1847 zelf een aantal zetbazen aan het werk. De Rijssense houthandelaar en eigenaar van een steenbakkerij H. ter Horst werkte vanaf 1834 als zetbaas voor H.J. van Heek & Zn. In de loop van de jaren is dit bedrijf uitgegroeid tot de juteweverij Ter Horst & Co.

Afbeelding 6: Handweefgetouw met schietspoel. Schematische weergave van het houten handweefgetouw met schietspoel; in Twente op grote schaal ingevoerd na 1833 en vanaf de jaren 1860 in hoog tempo vervangen door met stoom aangedreven getouwen (powerlooms).

De koopman werd zachtjesaan ondernemer, die leiding ging geven aan de productie. Een aantal van deze fabriqueurs ontwikkelde zich tot de in Twente bekende grote ‘textielbaronnen’. Deze textielfabrikanten, van wie hieronder een enkele stamhouder en grondlegger is vermeld, waren grotendeels immigranten met vaak een doopsgezinde of joodse achtergrond. Zij hadden in Nederland een veilig heenkomen gezocht en waren zich hier met de handel gaan bezighouden, mede omdat veel andere beroepen voor hen niet openstonden. Een verre van uitputtend overzicht van Twentse fabriqueurs:

– B. van Blijdenstein, zoon van een immigrant uit het Duitse Burgsteinfurt, vestigde zich in 1680 in Enschede en legde zich toe op de handel in onder andere lijnzaad en linnen. Zijn zoons en kleinkinderen bouwden de firma verder uit door boerenwevers voor zich te laten werken en richtten in 1801 Blijdenstein & Co. op.

– H. ten Cate Jr., in 1834 de grondlegger van de firma H. ten Cate Hzn. & Co., was net als zijn vader H. ten Cate een fabriqueur.

– Ook Hendrik Jan van Heek, afstammeling van immigranten uit de Duitse regio Westfalen, en zijn zoons Gerrit Jan en Helmich begonnen hun loopbaan in de textielnijverheid als fabriqueur. De zoons stichtten rond 1810 de firma H.J. van Heek & Zn. Uit dit bedrijf zijn in 1859 Van Heek & Co. en Gebr. Van Heek voortgekomen.

– G. Jannink, zoon van de fabriqueur E. Jannink en nazaat van een doopsgezinde immigrant uit het Duitse Sutdorf, startte met enkele broers de firma E. Jannink & Zn., waarna hij in 1853 de firma Gerh. Jannink & Zn. begon. Zijn broer A. Jannink stichtte in 1844 met zijn drie zoons A. Jannink & Co. en in 1860 begon een van deze zoons de firma Arntz. Jannink & Co. in Goor.

– In Haaksbergen was het een voormalige Duitse soldaat, J. Jordaan, die in een schuur achter zijn huis in 1772 een handweverij begon en daarnaast ook een aantal thuiswevers in dienst had.

– M. Salomonson, een uit het Duitse Nordhorn afkomstige, Joodse koopman, vestigde zich in de tweede helft van de 18e eeuw in Almelo als handelaar in linnen. Twee van zijn zoons, Godfried en Hein, richtten in 1816 de firma G. & H. Salomonson op.

– Grondlegger van de firma S.J. Spanjaard was de uit Bad Bodendorf afkomstige Jood S.J. Spanjaard die zich kort voor 1811 in Borne vestigde als handelaar in oude kleren en in alle mogelijke andere goederen.

– Hendrik Willink, telg uit een doopsgezinde familie die vanuit Westfalen naar Winterswijk was gevlucht, handelde al in de 17e eeuw in manufacturen en had een aantal thuiswevers in dienst. Vanaf ten minste 1837 produceerde het bedrijf van zijn achterkleinzoon Abraham Willink calicots voor de NHM (zie p. 64, voetnoot 53). Diens zoon Jan Willink liet in 1855 in Winterswijk een gebouw neerzetten, waarin circa 25 arbeiders een aantal handweefgetouwen en een appreteermachine bedienden; daarnaast had hij ongeveer 75 thuiswevers en -spinsters in dienst. In 1866 werd een stoomweverij met 52 getouwen in gebruik genomen voor wat later Bontweverij De Batavier zou heten.33

Deze handelaren hadden met elkaar gemeen dat zij handelden in alle mogelijke zaken waarvan zij verwachtten dat er geld mee te verdienen was. In de loop der jaren kwam het accent steeds meer te liggen op de handel in linnen en vooral katoenen garens en weefsels. De productie hiervan lieten zij uitvoeren door boerenwevers en door loonwevers. Een deel van hen is waarschijnlijk in de handel actief gebleven, bijvoorbeeld als winkelier. Rond 1850, toen de stoommachine zijn intrede begon te doen, heeft er een grote shake-out plaatsgevonden, waarbij velen ten onder gingen in de niet-aflatende concurrentieslag tussen de ondernemers. Het ging hierbij vooral om zetbazen die de thuiswevers aanstuurden in opdracht van de grotere ondernemers.

Afbeelding 7: Thuiswever en spinster/spoelster. De wever bedient een jacquardhandweefgetouw. Dit type getouw, in 1801 uitgevonden door J.M. Jacquard, wordt gebruikt om weefsels met complexe patronen te weven. De vrouw bedient een spoelmachine.

Met de keuze van de Nederlandsche Handel-Maatschappij voor Twente als leverancier van katoenen weefsels voor de Javaanse batiknijverheid trad een ingrijpende wijziging in de textielnijverheid in (zie § 5). Deze moest rigoureus vernieuwen om aan de snelgroeiende vraag naar vooral calicots te kunnen voldoen.34 Voor de fabriqueurs betekende dit dat zij zich moesten concentreren op de handel in katoenen garens en op het in hoog tempo laten weven van calicots. Er bleef zo geen ruimte over voor andere handelswaar, omdat ‘door het meer en sneller weven meer kapitaal in katoenen grondstof (werd) vastgelegd’. Verder vergden calicots van de door de NHM geëiste kwaliteit betere, fijnere garens dan men in Twente kon spinnen en dus moest er meer garen dan ruwe katoen worden geïmporteerd, ‘hetgeen het in grondstof gestoken kapitaal andermaal verhoogde’. Dit hield noodzakelijkerwijs een verschuiving van aandacht en energie van de kant van de fabriqueur in, die nu minder tijd had voor zijn oude klanten, veelal kleine winkeliers. Zo zette de firma G. & H. Salomonson in 1833 nog voor ƒ 18.000 aan thee om, maar was deze handel enkele jaren later volledig verlaten.35

Anders geformuleerd: wilden de fabriqueurs profiteren van de ‘zilvervloot’ die de NHM naar de kolonie heen en weer liet varen, dan moesten zij alle zeilen bijzetten, het roer in hun handel omgooien en koersen op de nieuwe tijd.

4. Britse katoentjes veroveren de wereld: het recht van de sterkste

De bulk van de Britse textielexport was aanvankelijk naar het Europese vasteland verscheept, maar mede vanwege het in 1806 ingevoerde continentale stelsel waren Britse ondernemers op zoek gegaan naar andere markten, in andere werelddelen. De alsmaar aanzwellende productie dwong uiteraard ook tot het zoeken naar extra afzetmarkten. In 1811, tijdens de Franse bezetting van Nederland, had Groot-Brittannië de macht overgenomen in onder meer Indonesië. Java vormde als grootste eiland, met een bevolking van circa 7,5 miljoen, een grote, aantrekkelijke markt. De Javaanse boerenbevolking verbouwde van oudsher zelf katoen, die zij in een arbeidsintensief en tijdrovend spin-, weef- en verfproces verwerkte tot sarongs en andere kledingbenodigdheden. De rijke bovenlaag betrok zijn kleding, die van veel verfijndere en luxere stoffen werd vervaardigd, vooral uit India. Vanaf 1811 werd dit al eeuwen bestaande systeem van kledingproductie en -handel ingrijpend en onomkeerbaar verstoord door Britse importen. De lokale Javaanse en de Indiase, handmatige textielnijverheid konden met geen mogelijkheid opboksen tegen de Britse textielindustrie, die vele malen productiever en dus goedkoper was en bovendien alle gewenste kwaliteiten kon leveren. Al na enkele jaren hadden Britse weefsels zowel de lokale als de uit India afkomstige textielproducten uit de markt gedrukt.36

Na de Franse nederlaag werd de Nederlandse koloniale soevereiniteit weliswaar hersteld, maar Groot-Brittannië bleef de lokale economie domineren. In 1823 bijvoorbeeld verzorgden Britse bedrijven 96,4% van de import van weefsels in Java en behaalden hierbij enorme winsten. Zij konden hierdoor bovendien veel betere prijzen bieden voor de Javaanse landbouwproducten dan hun Nederlandse concurrenten. De Javaanse bevolking zag zich gedwongen om zich voortaan te beperken tot het verbouwen van voedsel en producten die zij wél kon verhandelen, zoals koffie, suiker e.d. en om voortaan geïmporteerde katoenen weefsels te kopen. Vanaf deze tijd bestond de Javaanse textielnijverheid voornamelijk uit het batikken van uit Europa geïmporteerde weefsels.

Op verzoek van de koning schreef H.W. Muntinghe – een invloedrijk ambtenaar in Indonesië en onder meer oud-lid van de Raad van Indië – in 1824 een rapport over de situatie in de kolonie waarin hij onder meer aangaf dat de Britten vijf keer zoveel verdienden op de door hen aangevoerde lijnwaden en ‘oneindig hooger prijzen in Indië konden besteden’. Desondanks sloot hun winst-en-verliesrekening van de handel op Indonesië met een batig saldo, ‘terwijl de Nederlander, voor dezelfde prijzen verkoopende, niets dan verlies op de Europeesche markt had te verwachten’. Deze ontwikkelingen vormden een ernstige bedreiging voor de lucratieve handel die Nederlandse ondernemers – van 1602 tot 1795 samenwerkend in de VOC – er al eeuwen hadden gedreven. Het hele complex van politieke en economische relaties van Nederland met deze kolonie kwam hierdoor op het spel te staan. Doordrongen van de ernst van de situatie liet koning Willem I een plan uitwerken dat deze dreiging moest keren.

De opzet was om de Vlaamse katoenindustrie te stimuleren en de daar geproduceerde weefsels in Nederlandse schepen naar Java te vervoeren en op dat eiland te verkopen. Op Java zouden dan landbouwproducten, met name koffie, suiker en indigo, worden gekocht die op hun beurt in Nederlandse schepen vervoerd zouden worden naar Amsterdam, dat daarmee opnieuw de Europese stapelmarkt van tropische producten kon worden. Zo werden, zoals Van Sas schrijft, ‘de belangen van de (vooral Noordelijke) handel en scheepvaart verzoend met die van de (vooral Zuidelijke) industrie, waarbij de koloniën en andere, nieuwe markten fungeerden als bindmiddel. Waar andere onderdelen van het amalgameringsbeleid – zoals de godsdienst en de taalpolitiek – haast per definitie controversieel waren, moest deze welvaartspolitiek wel het creatieve zwaartepunt worden van de pogingen Noord en Zuid tot een hechte nationale eenheid samen te smeden’.37 De Nederlandse overheid slaagde er na enkele jaren in het tij te keren: vanaf 1824 verdrongen Vlaamse weefsels in toenemende mate de Britse, waarvan het aandeel van 96,4% in 1823 was teruggelopen tot 30,2% in 1829.

Dit was vooral te danken aan importheffingen – vastgelegd in de zogeheten Lijnwaden Verordening uit 1824 – die goederen uit Vlaanderen sterk bevoordeelden. Ondanks de bijzonder scherpe importtarieven voor niet-Belgisch/Nederlandse importen, liep de Britse uitvoer naar Java in deze periode toch ‘slechts’ tot iets minder dan de helft terug. Minder dan de Nederlandse regering had verwacht en gehoopt. De Britse regering daarentegen was not amused en verzette zich uit alle macht (zie § 5). Een tweede belangrijke oorzaak van de kanteling van de invoer in Java ten gunste van Vlaanderen was de massieve ondersteuning van de Zuid-Nederlandse industrie door de regering. Zij richtte een aantal instanties op die expliciet bedoeld waren om in hoog tempo een textiel- en metaalindustrie te ontwikkelen die kon concurreren met de Britse. In 1820 werd een Fonds voor de Nationale Nijverheid in het leven geroepen dat zakenmensen de middelen verschafte om de textielnijverheid om te bouwen tot een textielindustrie. Zo stichtte J.J. Huyttens Kerremans, afkomstig uit een vermogend Gents koopliedengeslacht, een machinefabriek waar powerlooms werden gebouwd en de grotere katoenfabrieken – met gemiddeld 1.000 tot 2.000 arbeiders – kregen kredieten om mechanische getouwen in hun bedrijven te plaatsen. De Gentse katoenindustrie groeide door de zo goed als gegarandeerde afzet via de in 1824 opgerichte NHM als kool: er stonden in 1830 ruim 50 stoommachines opgesteld tegenover slechts drie in 1819; tussen 1810 en 1830 nam het aantal spinspillen toe van 115.810 tot 283.000 en in 1830 waren in 70 katoenfabrieken circa 700 door stoom aangedreven weefgetouwen in bedrijf.38 39

De Lijnwaden Verordening markeerde een belangrijke wijziging in de opstelling van het Koninkrijk der Nederlanden. Het nieuwe land had een aantal jaren onder de patronage van Engeland gestaan en maakte zich nu los van zijn onderdanige houding. Groot-Brittannië had een beslissende stem gehad in het samengaan van beide landen, in de forse gebiedsuitbreiding en in de rol die het toebedeeld had gekregen in de indamming van Frankrijk. De belabberde economische positie van het land noodzaakte de regering echter tot een zelfstandiger optreden en een losser maken van de relatie met grote broer Engeland.

Tabel 2: Waarde van de uitvoer van katoenen weefsels naar Java, 1823-1830

Nederland /België

% van totaal

Groot-Brittannië

% van totaal

Overige landen

Totaal

1823

ƒ 87.943

2,5%

ƒ 3.342.078

96,4%

ƒ 35.797

ƒ 3.465.818

1824

ƒ 166.443

8,2%

ƒ 1.839.689

91,0%

ƒ 15.778

ƒ 2.021.910

1825

ƒ 213.061

12,9%

ƒ 1.384.834

83,8%

ƒ 54.175

ƒ 1.652.070

1826

ƒ 1.255.583

59,1%

ƒ 738.186

34,8%

ƒ 129.815

ƒ 2.123.584

1827

ƒ 856.087

30,6%

ƒ 1.698.740

60,7%

ƒ 245.611

ƒ 2.800.438

1828

ƒ 2.954.888

61,1%

ƒ 1.819.435

37,6%

ƒ 64.386

ƒ 4.838.709

1829

ƒ 3.485.079

68,4%

ƒ 1.540.281

30,2%

ƒ 68.845

ƒ 5.094.205

1830

ƒ 2.373.309

64,0%

ƒ 1.217.394

32,8%

ƒ 115.756

ƒ 3.706.459

Bron: (Muller Szn., 1857, pp. 84-91).23 De cijfers in deze tabel (en in de andere tabellen over dit onderwerp) hebben steeds betrekking op het jaar waarin de goederen werden ingevoerd in Indonesië, niet op het jaar van produceren. Vanwege de lange duur van het transport arriveerde een calicot vaak pas 1 à 2 jaar later in Java (Boot, 1935, p. 73).

In 1830 scheidde het Belgische deel van het Koninkrijk zich weer af en werd het een zelfstandige staat. Het jaar daarop heeft de NHM aanzienlijk minder Vlaamse weefsels naar Java verscheept dan voorheen en de Britse textielindustrie dook voortvarend in het gat dat hiermee op de Javaanse markt ontstond en binnen enkele jaren, in 1833, domineerde zij die opnieuw (zie Tabel 5). Voor Gent had deze ontwikkeling vooralsnog rampzalige gevolgen: in 1832 verwerkte de textielindustrie in deze stad nog slechts 2 miljoen kg katoen, tegenover 7,5 miljoen kg in 1829. De meeste arbeiders waren als direct gevolg van de Belgische afscheiding werkloos geworden en de anderen verdienden nog amper 30% van hun loon uit 1829.

Dat Belgische ondernemers, ondersteund door hun regering, katoenen stoffen naar Java bleven exporteren irriteerde minister van Koloniën J. van den Bosch dusdanig dat hij in 1834 voorstelde om dit te verbieden, ‘onder bedreiging van confiscatie [van die goederen] en bovendien zware geldboete en verwijdering uit de kolonie’ van kooplieden die zich met die handel bezighielden. De gouverneur-generaal van Indonesië, J.Ch. Baud, had kort daarvoor, op 1 juli 1834, Belgische goederen – ‘als afkomstig uit een staat, waarmede Nederland niet in vriendschappelijke verhouding stond’ – met een importheffing van 50-70% belast. De hoogte van deze heffing was een grote belemmering voor de Belgische import op Java en is tot eind 1839 van kracht geweest.40

5. Van Gent naar Twente

Zoals hierboven beschreven verkeerde Nederland na de Franse tijd in een economisch deplorabele toestand. Onder de bevolking van circa 2 miljoen mensen heerste een enorme werkloosheid en armoede.41 Britse ondernemers hadden de belangrijkste kolonie van Nederland in feite onder controle: zij overspoelden Java, evenals andere Aziatische landen, met katoenen weefsels. Op de terugreis waren de Britse schepen beladen met koffie en andere winstgevende producten. Voor Nederlandse ondernemers werden de tijden steeds somberder. Koning Willem I en zijn adviseurs smeedden evenwel een plan om de handel op Indonesië van de Britse ondernemers over te nemen door forse importtarieven op niet-Nederlandse goederen te heffen en Java te voorzien van weefsels uit Gent. Zo zouden de schepen voor de thuisreis de ruimen weer vol kunnen laden met de oude vertrouwde Indonesische producten en zouden de goede tijden weer aanbreken.

In 1818 verhoogde de Nederlandse regering voor het eerst het tarief voor Britse handelaren en in 1819 volgde een Koninklijk Besluit waarbij textielproducten van Nederlandse oorsprong werden vrijgesteld van het betalen van invoerrechten op Java. De protectionistische maatregelen gingen, aldus Posthumus, ‘meer en meer een anti-Engelsch karakter dragen’. Zoals te verwachten was protesteerde de Britse regering heftig tegen de importheffingen en met name tegen de gevolgen van de Lijnwaden Verordening, die volgens haar in strijd was met het Verdrag van Londen (maart 1824) tussen Nederland/België en Groot-Brittannië. Op basis hiervan was het toegestaan om voor Britse onderdanen en schepen het dubbele invoertarief te heffen van dat voor Nederlandse onderdanen en schepen; bij niet met heffingen belaste invoer mocht voor Britse onderdanen en schepen maximaal 6% worden geheven. De Lijnwaden Verordening ging echter heel wat verder. De Nederlandse regering hield zich in eerste instantie doof voor deze protesten en reageerde vervolgens met allerlei uitvluchten en vertragingstactieken. Het creëren van een markt voor de Vlaamse katoenen weefsels beschouwde de koning namelijk als van het allergrootste belang voor een economisch herstel van het land. Ook al bleven verdere protesten van de kant van de Britse regering in de jaren tussen 1825 en 1831 uit, de betrekkingen tussen beide landen waren bekoeld.42

Toen de Europese grootmachten in 1830 werden geconfronteerd met grote sociale onrust in meerdere landen die de bij het Congres van Wenen bereikte machtsbalans dreigden te verstoren, koos de Britse regering ondanks aanvankelijke aarzelingen voor handhaving van zijn machtspositie en liet Nederland ‘vallen’. De Julirevolutie in Frankrijk, de opstand in België in augustus, onrust in een aantal Duitse staten, in Zwitserland en Italië en een opstand van de Polen tegen Rusland in november dreigden uit te draaien op een algemene oorlog in Europa. De oplossing van de ‘Belgische kwestie’ werd als beslissend beschouwd voor de vraag of deze crises daadwerkelijk het steeds wankeler evenwicht zouden verstoren. De besprekingen hierover tussen Groot-Brittannië, Oostenrijk, Rusland, Pruisen en Frankrijk eind 1830 in Londen leidden vooralsnog tot een handhaving van de bestaande machtsverhoudingen en resulteerden in een onafhankelijk koninkrijk België: ‘[…] to keep Belgium from becoming French’, zoals de Britse minister van Buitenlandse Zaken, H.J. Temple (beter bekend als Lord Palmerston), het formuleerde. Hiermee hadden de Europese grootmachten het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden na 15 jaar weer opgeheven.43

Dit impliceerde tevens dat in één klap de zorgvuldig uitgewerkte strategie van koning Willem I en zijn regering in het water viel. Zonder import van katoenen stoffen op Java geen export van koffie, thee enz. en dus ook geen florerende Nederlandse handel en scheepvaart en geen economische groei. De koning hield vast aan zijn voornemen om de economische controle over Indonesië terug te krijgen en handhaafde tot woede van de Britse regering de hoge tarieven voor haar textielindustrie.44

De nieuwe, in 1829 aangetreden gouverneur-generaal van Indonesië J. van den Bosch pleitte daarop in 1831 voor het in Nederland zelf op poten zetten van een textielnijverheid die de weggevallen Vlaamse katoentjes kon vervangen en de Britse buiten de deur houden. Hij zag van dichtbij hoe de Britse textielindustrie de Javaanse markt aan het terugveroveren was (zie Tabel 5) en maakte zich steeds meer zorgen over de kloof in de handelsbalans tussen Nederland en Java die onder invloed van het in 1830 ingevoerde cultuurstelsel alsmaar groter werd.45 Onder de werking van het cultuurstelsel zou Indonesië grote hoeveelheden inheemse landbouwproducten leveren aan Nederland en die zouden betaald kunnen worden met de invoer van Nederlandse lijnwaden.

Van den Bosch adviseerde om de nieuw op te zetten textielnijverheid in het westen van Nederland te vestigen. Steden als Leiden en Haarlem hadden volgens hem ‘een middel van industrie noodig om derzelver verarmde bevolking te voeden’. Dit plan leek in de spreekwoordelijke lade te verdwijnen als gevolg van weerstand van minister van Nationale Nijverheid en Koloniën G.C. Clifford en de administrateur voor de Nationale Nijverheid J.Th. Netscher. Volgens hen was een katoenindustrie wel het laatste dat Nederland nodig had, omdat dit land eerst en vooral een handeldrijvende natie was. Textielindustrie bestond al in zoveel landen dat het opzetten van nog meer bedrijven buitengewoon riskant zou zijn. Waar Nederland behoefte aan had waren handelsrelaties met de buitenwereld, niet aan industrie binnen zijn grenzen. Dankzij ingrijpen van koning Willem I, die mede op basis van zijn ervaringen in Duitsland goed begreep dat ontwikkeling van de industrie voortaan de sleutel was tot rijkdom en macht, kreeg de NHM het dringende verzoek om het voortouw te nemen bij de uitvoering van de voorstellen van Van den Bosch.46

Omdat ’s konings wil, destijds, wet was, ging de NHM op onderzoek uit en kreeg de Belgische ondernemer Ch.L. De Maere toestemming om zijn bontweverij uit Sint-Niklaas, die tijdens de Belgische opstand in vlammen was opgegaan, in Nederland voort te zetten. De NHM zegde bovendien toe om tegen een vooraf bepaalde prijs maandelijks goederen bij hem te zullen bestellen, zodat een deel van zijn afzet verzekerd was.47 Op advies van De Maere, die zich in Hengelo had gevestigd (eind 1832 verplaatste hij zijn bedrijf naar Lonneker) besloot de NHM om zich in eerste instantie niet te richten op de grote steden in het westen van Nederland, maar op Twente. De Maatschappij stuurde in juni 1832 haar directielid W. de Clercq naar Overijssel om te onderzoeken of daar de artikelen geproduceerd zouden kunnen worden waarover de NHM sinds de Belgische afscheiding niet meer beschikte. In augustus overlegde De Clercq een uitvoerig rapport aan de NHM over zijn bevindingen.48

Hij was eerst op bezoek gegaan bij Ch.L. De Maere en was onder de indruk van diens bedrijf. Wat hem aansprak was dat De Maere bereid was om zijn kennis over het weven met de schietspoel – wat in Vlaanderen al vele jaren gebruikelijk was – algemeen te verspreiden en te delen met andere fabrikanten. Zijn wevers hadden snel de voordelen van de schietspoel ingezien, omdat zij al na één week ‘een zooveel beter geldelijk resultaat dan vroeger’ overhielden. Dit sterkte de Belgische ondernemer in zijn overtuiging dat zijn bedrijf net als eerder in Sint-Niklaas goed zou kunnen renderen, ‘daar hij aan de wevers door het meerdere werk, dat hij hen in staat stelt te doen [dankzij de schietspoel, schr.], meer geld kan laten verdienen en echter desniettegenstaande het weefloon per el kan verminderen’.49 Dit zou de crux blijken te zijn bij het opzetten van een textielnijverheid die met Groot-Brittannië kon concurreren.

Daarna reisde De Clercq naar Almelo, waar hij de stoomspinnerij van H.E. Hofkes bezocht. Deze was in 1829 opgericht in de verwachting dat er in Twente een goede afzetmarkt zou zijn wegens de toenmalige hoge importtarieven op Brits garen. Enkele jaren later, in 1831, waren die echter met meer dan 40 procent verlaagd en de onderneming kon het nauwelijks meer bolwerken tegen de Engelse concurrentie. In de spinnerij werden slechts een kleine twintig Mule Jenny’s (Afbeelding 3) gebruikt, hoewel er ruimte was voor het dubbele aantal. Hofkes zette zijn garens noodgedwongen uit bij zijn eigen thuiswevers (in 1846 circa 1.100), die overigens eveneens met de schietspoel werkten. Het bedrijf had met nog een ander probleem te kampen dat typerend was voor de toenmalige situatie in Twente, namelijk een ronduit slecht verkeersnet. De transportkosten van (Duitse of Engelse) steenkool waren als gevolg hiervan zo hoog dat de stoommachine er met turf uit Overijsselse venen werd gestookt.

Vervolgens ging De Clercq naar Enschede, waar hij werd ontvangen door B.W. Blijdenstein, eigenaar van de in 1801 opgerichte firma Blijdenstein & Co. en nog ‘een tweetal der voornaamste fabrikanten’ (waarschijnlijk H. ter Kuile en G.J. van Heek).50 Deze ondernemers wilden graag met de NHM samenwerken en beschikten ook over voldoende kapitaal. Er werd daar echter nog ‘zeer naar den ouden sleur’ [met de werpspoel, schr.] gewerkt en de plaatselijke ondernemers hadden zich volgens De Clercq nog totaal niet voorbereid ‘tot het invoeren eener nijverheid, die ten minste eenigermate met de Belgiesche of Engelsche zoude kunnen wedijveren’.

Zijn conclusie luidde dat, om de zaak in Twente goed op poten te zetten, het aantal wevers moest worden uitgebreid en zij bovenal omgeschoold moesten worden naar werken met de schietspoel. Om dit te onderstrepen haalde hij een deskundige aan die had geconstateerd dat een Engelse wever drie uur nodig had om het werk te doen, ‘waartoe de wever van Enschede op de thans gebruikelijke wijze 10 uren noodig heeft’. Hij was er geen voorstander van, in tegenstelling tot bijvoorbeeld Hofkes, om de textielindustrie te baseren op de invoering van powerlooms. De Clercq gaf er sterk de voorkeur aan om daar ‘waar de matigheid van het arbeidsloon zulks mogelijk maakt’ uit te gaan van handweven. Dit inzicht had hij verworven van de Engelsman Th. Ainsworth die hij begin juli 1832 in Hengelo had ontmoet. Ainsworth was in Engeland opgeleid als ingenieur en na het faillissement van zijn vaders textielfabriek in Lancashire naar België verhuisd. Daar had hij als technicus gewerkt in de textielindustrie en bij de hoogovens van John Cockerill in de Waalse stad Seraing. Na de Belgische opstand was hij naar Nederland vertrokken, waar hij Hofkes had geleerd hoe te werken met de schietspoel; daarna had hij ook De Maere de fijne kneepjes hiervan bijgebracht en hem geholpen met het opzetten van een blekerij. De Clercq was zo onder de indruk van de vakkennis en inzichten van Ainsworth dat hij hem had gevraagd een nota te schrijven met zíjn visie over het opzetten van een textielnijverheid van met name calicots in Twente.51

Afbeelding 8: Spinster op traditioneel spinnewiel.

Ainsworth stelde voor een werkplaats in te richten en daar wevers op te leiden in het werken met de schietspoel. Hij was ervan overtuigd dat hij per jaar 500 wevers zou kunnen opleiden, die vervolgens elders in de regio weer andere wevers zouden kunnen scholen. Binnen enkele jaren zouden alle soorten katoenen goederen waar in Nederland vraag naar was in Twente geweven kunnen worden. De daaropvolgende werkzaamheden – het bleken, drukken en verven van deze stoffen – zouden vanzelf volgen. Ainsworth adviseerde met klem om geen powerlooms maar handweefgetouwen te gebruiken. Zijn redenering hierbij was dat de lonen in Twente ongeveer gelijk waren aan die in Ierland, terwijl ze in Manchester circa viermaal zo hoog waren. Duizenden stukken calicot werden om die reden in Ierland op handgetouwen geweven en vervolgens in Manchester verkocht voor een lágere prijs dan stoffen die in Manchester op powerlooms waren geproduceerd. Dit ondanks het feit dat het garen eerst van Manchester naar Belfast en het doek vervolgens van Belfast naar Manchester vervoerd moest worden. ‘In een streek waar lonen laag zijn, is het invoeren van mechanische weeftouwen onbetwistbaar een absurditeit.’

De Clercq nam in zijn rapport de belangrijkste adviezen van Ainsworth over, namelijk dat de NHM een modelweverij onder diens leiding zou oprichten, waar wevers omgeschoold zouden worden tot werken met de schietspoel. Na het voltooien van hun training zouden zij dit andere wevers in de regio kunnen bijbrengen. Verder leek het hem raadzaam om met zowel kleine als grotere ondernemers contracten aan te gaan voor de jaarlijkse levering van een bepaalde hoeveelheid calicots. Op die manier zouden de ondernemers in de gelegenheid zijn de werkprocessen in te stellen op calicotproductie met een schietspoel. Tot slot leek het hem van belang om een premie te geven op calicots voor de Javaanse markt waarin in Nederland gesponnen garens waren verwerkt, teneinde zo het uitbreiden van de spincapaciteit te stimuleren.

De NHM omarmde De Clercqs rapport, maar de koning gaf te kennen dat er, in overeenstemming met de oorspronkelijke plannen van J. van den Bosch, ook in enkele steden in het westen van het land textielbedrijven moesten komen. Dit leidde tot een aantal aanpassingen en op 12 december 1832 legde de directie van de NHM een uitgewerkt plan voor aan de koning dat behelsde:

1. De oprichting van een weefschool in Goor om de bestaande wevers te leren werken met de schietspoel én om het totale aantal wevers te vergroten teneinde te voorkomen dat de invoering van de nieuwe manier van produceren een verhoging van het weefloon ten gevolge zou hebben, ‘waardoor het geheele doel onzer pogingen verijdeld zoude worden’.

2. Een lening van ƒ 200.000 voor de bouw van een grote weverij annex blekerij, ververij en drukkerij in Haarlem onder leiding van de uit België uitgeweken Engelsman Th. Wilson.

3. Een voorschot van ƒ 40.000 voor de spinnerij van Hofkes in Almelo om meer spinmachines aan te schaffen opdat de afhankelijkheid van Brits garen kleiner zou worden.

4. Ter bevordering van de ontwikkeling van Nederlandse spinnerijen een premie van ƒ 0,25 op elk stuk calicot, ingevoerd in Indonesië, dat was geweven met in Nederland gesponnen katoen.

De koning ging op 14 januari 1833 met dit plan akkoord en in juli van dat jaar opende de weefschool in Goor zijn deuren. Vier ervaren Engelse wevers leerden Twentse wevers om te werken met de schietspoel.52

Afbeelding 9: Handweefgetouw met schietspoel. De wever houdt in zijn rechterhand een klosje waaraan touwtjes zijn vastgemaakt. Door het klosje een ruk naar links of rechts te geven wordt de spoel met kracht door de sprong van de ketting geslagen (vgl. de werpspoel [Afb. 2]; zie ook Afb.11). Met zijn linkerhand trekt hij daarna de lade met het riet naar zich toe zodat het weefsel met één draad aangroeit. Op de voorgrond van het schilderij is de kettingboom zichtbaar die tijdens het weven langzaam afwikkelt.

Op het eerste gezicht lijkt het misschien vreemd dat Twentse thuiswevers met handweefgetouwen de strijd moesten aanbinden met de groeiende aantallen Britse powerlooms (in 1833 circa 100.000, Tabel 15). Hoe zouden zij die concurrentie ooit uit Java kunnen verdrijven? Waarom werd er überhaupt begonnen om een bedrijfstak die in vergelijking met die van Groot-Brittannië of België in feite niet veel voorstelde aan het werk te zetten op handweefgetouwen met als belangrijkste ‘vernieuwing’ de vervanging van de werpspoel door de schietspoel, 100 jaar eerder uitgevonden in Engeland?

Het doel was helder: Indonesië ‘veiligstellen’ voor Nederlandse ondernemers door op Java in eigen land geweven, katoenen stoffen te importeren en in ruil daarvoor tropische landbouwproducten naar Nederland te verschepen en zo de handel opnieuw te laten bloeien. Op die manier zouden niet alleen de regenten, de kooplieden en de Twentse ondernemers goed verdienen, maar zouden ook de boerenwevers meer bestaanszekerheid verwerven en zou hun bittere armoede verzacht worden.53

Het initiatief kwam van koning Willem I en de visie op de manier van aanpakken was afkomstig van de NHM en in het bijzonder van het directielid De Clercq. Als voorbeeld moge dienen zijn opmerkingen over het fabriekssysteem, ‘waarover men zich in Engeland zoozeer beklaagt’, en dat ook in Hofkes’ onderneming tot zijn afgrijzen ‘in volle werking’ was. ‘De uren van werkzaamheid voor zijne werklieden, waaronder vele vrouwen en kinderen, zijn op 15 uren per dag bepaald, en wanneer men hierbij in aanmerking neemt, dat er geene inrigting bestaat om op den eenigen vrijen dag gunstig op het gemoed te werken, dan kan zulks niet anders dan eene beklagenswaardige verachtering en verbastering in het godsdienstige en zedelijke ten gevolge hebben.’ De NHM wilde zoveel mogelijk voorkomen dat in Twente soortgelijke arbeidsomstandigheden zouden ontstaan als in de Britse industriesteden inmiddels schering en inslag waren. Enkele jaren later zijn deze op indrukwekkende wijze beschreven door F. Engels.

Men geeft hun vochtige woningen, kelderholen die van onderen of dakkamertjes die van boven niet waterdicht zijn. Men bouwt hun huizen zó dat de bedompte lucht niet weg kan. Men geeft hun slechte, voddige of snel in lompen veranderende kleding en slechte, vervalste en moeilijk verteerbare voedingsmiddelen. Men stelt hen bloot aan de meest opwindende stemmingswisselingen, aan de heftigste slingeringen tussen angst en hoop: men jaagt hen op als wild en laat hen niet tot rust en rustig levensgenot komen. Men ontneemt hen elk genot behalve het geslachtsverkeer en de drank, maar wel beult men hen dagelijks af tot aan de volkomen uitputting van al hun geestelijke en lichamelijke krachten en prikkelt hen zodoende voortdurend tot de onzinnigste buitensporigheid in de twee enige genietingen die hun zijn gelaten. En als dit alles niet helpt, als zij dit alles doorstaan, dan vallen zij ten prooi aan de werkloosheid van een crisis, waarin hen ook het weinige wat men hen tot nog toe gelaten had, ontnomen wordt.’54

Deze opvattingen sproten niet alleen voort uit menslievende gevoelens. De directie van de NHM was bang dat zich ook in Nederland zou gaan voordoen wat zich kort daarvoor in Gent en Lyon had afgespeeld: opstandige arbeiders die uit woede over hun slechte levensomstandigheden de fabrieken plunderden en in brand staken. De president van de NHM, Schimmelpenninck, verwees in september 1832 naar ‘den oproerigen geest en de toenemende zedeloosheid, welke zich in de laatste jaren meer dan eens in de bloeiendste fabriekssteden hebben geopenbaard, men bedient zich van de bedroevende bijzonderheden, waarop de bestrijders van het factory-system in Engeland hunne redeneringen gegrond hebben, en men herinnert daarbij de tooneelen van Gent en Lyon, die nog zoo versch in het geheugen liggen’. Het was absoluut niet de bedoeling, zo bezwoer hij minister van staat J.G. de Mey van Streefkerk, om de boeren van het werken op het land af te halen en naar werkplaatsen over te brengen. Integendeel, het was de bedoeling enerzijds om de boeren die zich ook met weven bezighielden ‘meerdere welvaart te verzekeren, en om van den anderen kant in de steden den steeds meer toenemenden kanker van armoede en bedelarij tegen te gaan en aan die bevolking, die aan vroegeren fabrieksarbeid hun bestaan verschuldigd en thans door het langzaam verdwijnen dier fabrieken [vooral textielnijverheid in Leiden, Haarlem en Brabant; zie ook voetnoot 26, schr.] aan de ellende ten prooi gegeven is, levensonderhoud te verschaffen.’55

De overgrote meerderheid van de Twentse fabriqueurs was nog niet in staat om het calicotweven op grootschalige, industriële wijze aan te pakken. Hun technische vakkennis was volgens De Maere in 1832 nog ‘zeer gering’. Maar bovenal waren zij, zeker in de eerste jaren, blij om onder de paraplu van de NHM, met gegarandeerde afnames en prijzen, hun omzet te kunnen vergroten. Er waren wel firma’s zoals G. & H. Salomonson die, net als Hofkes in Almelo en Wilson in Haarlem, over wilden stappen op powerlooms, maar het transport was geen doen, over zandwegen, via voor scheepvaart nauwelijks geschikte vaarwegen (zie § 8). Niet onbelangrijk was bovendien dat Groot-Brittannië niet erg toeschietelijk was om machines te laten uitvoeren. Toen Wilson in 1833 zijn fabriek in Haarlem wilde uitrusten met de modernste Engelse machines, kreeg hij te maken met een uitvoerverbod. Via via lukte het hem om alle gewenste machines aan te schaffen en naar Nederland te laten smokkelen.56

Twente beschikte kortom over een, zoals dat tegenwoordig heet, unique sellingpoint: een straatarme boerenbevolking die al heel lang gewend was om te spinnen en te weven wanneer er niet op het land kon worden gewerkt. Deze boerenwevers konden dankzij de schietspoel veel meer produceren dan met de werpspoel en zij waren bereid, of beter gezegd, zij konden niet veel anders dan genoegen nemen met een laag loon, dat toch een zekere vooruitgang voor hen betekende. Een koninklijke oplossing dus, waarbij aan de ene kant van de wereld Twentse boerenwevers de katoentjes weefden die werden geruild voor de tropische producten die Javaanse boeren aan de andere kant van de wereld onder het cultuurstelsel verbouwden. Hiermee leverden zij, zonder het van elkaar te weten, een essentiële bijdrage aan het oplossen van de economische malaise van het Koninkrijk der Nederlanden.57

In oktober 1833 liet de directie van de NHM met trots aan de koning weten dat de weefschool in Goor een doorslaand succes was, zoals Schimmelpenninck kort daarvoor tijdens een inspectie zelf had geconstateerd. Van de 49 getouwen die in bedrijf waren, werden er 12 bediend door meisjes en de overige leerlingen waren 14 volwassenen en verder allemaal kinderen, ‘van beide kunnen’, in de leeftijd van 11 tot 16 jaar. Geen van hen had voor die tijd ooit in een weverij gewerkt. De meeste leerlingen verdienden er een dagloon van 60 cent, wat bijna 23% meer was dan elders in Overijssel. In november 1833 was de weefschool zo ver op dreef dat andere Twentse fabrikanten een aantal van hun wevers naar Goor konden sturen om daar de kneepjes van het werken met de schietspoel onder de knie te krijgen en om deze kennis daarna zelf te verbreiden. Tevens konden de fabrikanten in Goor een modelweefgetouw aanschaffen; dit konden zij dan door eigen timmerlieden laten namaken en zo de getouwen van hun eigen wevers geschikt maken voor de calicotproductie.58 Al kort na de opening van de weefschool in Goor kwamen er extra “NHM-scholen” in Diepenheim, Enter en Holten, snel gevolgd door ruim tien “privéscholen” waar fabriqueurs hun wevers konden laten omscholen. De ondernemers kregen hiervoor dezelfde voorwaarden als de “NHM-scholen” en de Maatschappij nam de volledige calicotproductie van die scholen tegen ‘zeer behoorlijke prijzen’ af. Al binnen enkele jaren was het weven van calicots met de schietspoel over Twente en de Achterhoek verbreid en in 1835 werden er meer calicots geproduceerd voor de Indonesische markt dan de NHM in 1829 had verscheept. In 1836 deed de NHM de weefscholen over aan particuliere ondernemers en staakte haar directe bemoeienis met de opleidingen in de textielnijverheid; in de jaren daarna sloten alle NHM- en privéscholen hun deuren.59

6. De Brits-Nederlandse strijd om de Indische markt: het doel heiligt de middelen

De productie van calicots werd in Twente voortvarend ter hand genomen; in Tabel 3 is de groei hiervan duidelijk terug te zien. Het gaat hierbij om door de NHM afgenomen stuks calicot; de totale productie is veel groter geweest, omdat niet alle aangeboden stukken door de NHM zijn goedgekeurd, om welke reden dan ook, en vooral omdat er ook andere soorten weefsels voor andere markten dan Indonesië zijn geproduceerd; vooral Enschedese bedrijven richtten zich nog sterk op de binnenlandse markt. De totale productie aan geweven goederen bij Blijdenstein & Co. bijvoorbeeld bestond in de jaren 1835-1857 – dus vóór de introductie van powerlooms – gemiddeld voor slechts 42,5% uit calicots.

Ondertussen ging in het westen van het land, conform de plannen van de NHM, eveneens een aantal fabrieken van start. In 1834 was het bedrijf van Th. Wilson in Haarlem gereed en dit groeide in de jaren daarna uit tot de belangrijkste leverancier van bedrukt katoen voor de Indische markt, maar vooral verzorgde het bedrijf gedurende vele jaren het bleken van calicots uit Twente voordat die naar Java werden verscheept. Om nog een enkel voorbeeld te noemen, Poelmans Fils & Fervaecke, een spinnerij uit Gent, verplaatste zijn bedrijf eveneens naar Haarlem waarmee een belangrijke uitbreiding van in Nederland gesponnen garen werd gerealiseerd. Toch produceerden de Nederlandse spinnerijen rond 1840 slechts ruwweg 20% van de behoefte aan garen. Het overgrote deel moest worden geïmporteerd.60

Tabel 3: Aantallen katoenen weefsels door de NHM aangekocht

Jaar

Aantal weefsels aangekocht

Jaarlijkse procentuele toename

1833

-

1834

46.600

1835

192.950

314,1%

1836

237.800

23,2%

1837

216.500

-9,0%

1838

258.600

19,4%

1839

406.000

57,0%

1840

610.000

50,2%

Bron: (Van Der Kraan, 1998, p. 36).

Hoe bescheiden de import van Twentse calicots in Java aanvankelijk ook was, Britse kooplieden ter plaatse bekeken deze ontwikkeling toch met argusogen. Zij wisten immers van vóór de Belgische afscheiding – en met name op grond van de anderhalve eeuw dat Nederland de lakens in de wereldhandel had uitgedeeld – wat voor vlees zij in de kuip hadden met deze overheid en ondernemers. Zij bestookten de Britse regering met klachten over de hoge importtarieven die het Nederlandse gouvernement op hun producten hief en die in hun ogen in strijd waren met het hierboven al genoemde Verdrag van Londen.

In maart 1834 gaf Lord Palmerston de zaakgelastigde in Den Haag opnieuw opdracht om inlichtingen hierover in te winnen. Minister van Koloniën J. van den Bosch adviseerde de koning enkele maanden later om af te zien van een langdurige uitwisseling van diplomatieke berichten over de door Nederland gehanteerde tariefpolitiek of van pogingen om dat beleid te rechtvaardigen. Volgens hem had de Britse regering een geheime agenda die inhield dat zij aan de afscheiding van België had meegewerkt met de achterliggende bedoeling om de Belgische textielindustrie, die voorzag in de behoeften aan katoenen stoffen in Indonesië, kapot te maken. Deze bedrijfstak bleek in de productie van diverse stoffen opgewassen tegen de Britse concurrentie en zou naar alle waarschijnlijkheid binnen afzienbare tijd een aanzienlijk deel van de voor Engeland immens belangrijke handel met China in handen hebben gekregen. Bijkomend effect van het door Engeland gewenste afbreken van de importheffing van 25% in Indonesië was dat op die manier voorkomen kon worden dat in Nederland zélf een textielindustrie zou worden ontwikkeld, aangezien forse importheffingen zo sterk hadden bijgedragen aan de bloei van de Vlaamse textielindustrie. Het was volgens Van den Bosch daarom het beste om de Britse interpretatie van het Verdrag van Londen als een gegeven te accepteren en hen de gevraagde informatie over de op Java gehanteerde importtarieven te verstrekken. Hij stelde voor aan de Britten te melden dat Nederland zich keurig aan de bestaande afspraken hield én dat de Nederlandse regering overwoog de tarieven voor Nederlandse producten te verhogen tot 25% en de niet-Nederlandse tot 50%.

De koning was het volledig met Van den Bosch eens dat het noodzakelijk was om beschermende invoertarieven op Java te hanteren en zo een moderne katoenindustrie in Nederland te bevorderen. Met dat doel voor ogen lagen tarieven van 25% voor Nederlandse goederen en 50% voor Britse goederen voor de hand. Hij maakte zich echter zorgen over de Britse reactie op een maatregel die naar alle waarschijnlijkheid katoenen weefsels uit dat land grotendeels van de Javaanse markt zou weren. Er volgden opnieuw diverse besprekingen tussen Nederlandse en Britse diplomaten en er werden wederom de nodige brieven en nota’s gewisseld. Een oplossing kwam evenwel niet dichterbij, sterker, de Britse regering raakte hoe langer hoe meer geïrriteerd over de handelwijze van de Nederlandse regering.61

In juli 1834 ging Van den Bosch nog een stap verder. Hij bleef erbij dat het van belang was om ‘alle vreemde [oftewel niet-in-Nederland-geweven, schr.] lijnwaden van de Indische markt uit te sluiten en zich meester te maken van de levering’ hiervan. Dit kon op twee manieren worden bereikt. De ene was om niet-Nederlandse invoer op Java te belasten met 50% en invoer van Nederlandse stoffen met 25%. De andere mogelijkheid was om de bestaande importtarieven te handhaven en dat de NHM met de regering overeen zou komen om elk jaar vanuit Nederland weefsels ter waarde van ƒ 3.000.000 uit te voeren naar Java, waarbij de regering gedurende de eerste drie jaren bij eventuele verliezen ‘een billijke tegemoetkoming’ zou garanderen. Tevens zou de NHM in zijn optiek de opbrengsten van de lijnwaadhandel kunnen storten in de kas van het gouvernement in Batavia in ruil voor een gelijkwaardige hoeveelheid Javaanse landbouwproducten; een zaak dus met gesloten beurzen, afgeschermd voor vreemde pottenkijkers.

Dit voorstel, dat inhield dat de handel voor haar vrijwel zonder risico zou zijn, viel bij de NHM vanzelfsprekend in goede aarde. In het grootste geheim voerden Van den Bosch en de directie van de NHM overleg over onder andere de definitie van het begrip ‘billijk’, waarbij men overeenkwam dat de regering eventuele verliezen van de NHM bij de verkoop van de lijnwaden zou vergoeden tot maximaal 12% van de inkoopprijs. De kans op verliezen was niet denkbeeldig, omdat de NHM de goederen immers ‘zooveel maar immer mogelijk is, telkens bij aankomst à tout prix [zou] verkoopen’. Het is hierboven al aangegeven: het doel was, zoals de NHM het in augustus 1834 nog eens formuleerde, ‘onze vreemde mededingers, die op den duur de uit deze handelwijze voortvloeyende verliezen waarschijnlijk niet zullen kunnen lijden, van de markt te dringen’. Eind april 1835 ondertekenden Van den Bosch, daartoe gemachtigd door de koning, en de directie van de NHM het geheime contract waarin zij vastlegden dat de NHM, om te beginnen voor een periode van drie jaar, elk jaar voor een bedrag van ƒ 3.000.000 weefsels zou exporteren naar Java. Uitgangspunt hierbij was, zoals omschreven in artikel 3 van de overeenkomst, dat de NHM ‘desnoods ten koste van eenige opofferingen, de lijnwaden terstond na derzelver aankomst in Indië [zou] doen verkoopen, hetzij door middel van openbare veilingen, hetzij op zoodanige andere wijze, als hare factorij [handelspost, schr.] te Batavia ter bereiking van het oogmerk – eenen dadelijken verkoop namelijk – meest geschikt zal achten’. De regering zou eventuele verliezen tot een maximum van 12% van de inkoopprijs vergoeden. Zij zou de NHM bovendien een rentevergoeding betalen van 5% over het bedrag waarvoor deze de lijnwaden bij de fabrikanten had ingekocht.62

In een raming van de export naar Java door de NHM van begin 1835 is sprake van in totaal 205.000 stuks calicots met een totale waarde van ƒ 1.412.500 die voor een bedrag van ƒ 187.500 gebleekt zouden worden. Het bedrijf van De Maere zou daarbovenop in 1835 voor een bedrag van ƒ 234.840 diverse weefsels leveren. In de eerste maanden van dit jaar zijn 11.000 calicots, naar alle waarschijnlijkheid deel uitmakend van het hierboven genoemde aantal van 205.000, geproduceerd door de volgende bedrijven (zie tabel 4).63

Tabel 4: In de maanden januari t/m maart 1835 in Twente geweven calicots

Aantal calicots

% van totaal

Enschede:

H. & J. van Heek

200

1,8%

Blijdenstein & Co.

800

7,3%

E. ter Kuile

200

1,8%

H. Stevens & Zoon

900

8,2%

Haaksbergen:

J.F.W. Schulten

500

4,5%

Almelo:

Gebr. Scholten

1.550

14,1%

Hofkes & Co.

1.850

16,8%

G. & H. Salomonson

2.500

22,7%

Oldenzaal en Losser:

Binkhorst & Gelderman

1.300

11,8%

E. Jannink & Zn.

750

6,8%

Hengelo:

Jan Pol

450

4,1%

Totaal

11.000

Bron: H. Salomonson Gzn., Provinciale Overijsselsche en Zwolsche Courant 18 maart 1914.

Blijdenstein & Co. produceerde in 1835 in totaal 14.921 calicots (Jansen, 2006, p. 223).

Ondertussen werd de toon van de Britse diplomatie steeds grimmiger en dreigender. Volgens deze maakte Nederland al vanaf de ondertekening van het Verdrag van Londen in maart 1824 inbreuk op de daarin vastgelegde afspraken. De trage en ontwijkende reactie van Nederlandse zijde op de herhaalde schriftelijke en mondelinge protesten was slecht gevallen in Londen. Voor Lord Palmerston was de maat duidelijk vol toen hij in november 1835 de Britse zaakgelastigde in Nederland in een gepeperde brief opdracht gaf wederom stappen te ondernemen. Zijn regering had opnieuw aandacht moeten schenken aan ‘the continued infraction by the Dutch authorities at Java’ van het verdrag uit 1824 en ‘the incessant complaints of British merchants of the injury sustained by them from the excessive duties, which are levied on the produce and manufactures of this country’, lieten geen andere keus dan deze kwestie opnieuw aan te kaarten. Hij vond het niet nodig om in te gaan op de door Nederland aangevoerde argumenten, ‘which are in direct contradiction to the letter of the treaty’ en hij wilde deze kwestie afronden ‘with as little further delay and discussion as possible’. Jerningham kreeg kort en goed opdracht om de Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken, J.G. Verstolk, duidelijk te verstaan te geven ‘that His Majesty’s government cannot consent to prolong a correspondence between the two governments, which has been so wholly unsatisfactory in its result’. De Britse regering ging ervan uit ‘that this question will be now brought to a prompt and satisfactory settlement’. Een diplomatiek geformuleerd ultimatum dat zijn uitwerking niet miste op de Nederlandse autoriteiten.

Ook de andere bewindspersonen tot wie Verstolk zich om raad wendde, waren geschrokken van de nauwverholen dreigementen van de Britse regering. Van den Bosch was het met hem eens dat de Nederlandse regering niet goed meer kon vasthouden aan haar standpunt dat ‘bovendien voor ons gevaarlijk wordt, daar wij met eene partij te doen hebben, die haar sustenue [opvatting, schr.] door middel van geweld zoo ligtelijk kan doen gelden’ en Netscher sprak van een toon ‘die de voorbode schijnt van gewelddadige maatregelen’. Ministers van staat A.R. Falck en H. van Zuylen van Nyevelt deelden zijn mening om ‘het oog voor bestaande gevaren niet te mogen sluiten’ en vonden dat de tijd gekomen was ‘om in de uitvoering van het tractaat [het Verdrag van Londen, schr.] meer tot de Engelsche uitlegging te naderen’.

Ook al bleef Van den Bosch er eigenlijk de voorkeur aan geven om Britse importen te belasten met 50% en Nederlandse met 25%, hij erkende ‘dat thans van dit middel niet meer kan worden gebruik gemaakt’. Het leek hem het beste om een einde te maken aan dit ‘onaangename’ geschil, waarbij de Britse regering ‘zoo weinig gezind scheen onze belangen en […] ook onze regten’ in aanmerking te nemen. Hij adviseerde nu om de invoertarieven zó te herzien dat Nederlandse schepen die lijnwaden vervoerden, zouden worden belast met een tarief van ƒ 18 en Britse schepen met ƒ 36, ‘om het even van welk land die stoffen oorspronkelijk zijn mogten’. Om aan de onvermijdelijke protesten in Nederland tegen het heffen van een belasting op de ‘eigen nijverheid […] in het belang eener vreemde natie’ tegemoet te komen stelde hij voor om de negatieve effecten ‘voor den koopman en den fabrykant te verzachten, hetwelk zonder nadeel zal kunnen geschieden’, omdat de te verwachten belastingopbrengst ‘een meerder inkomen aan de schatkist in Indië van zes à zeven ton zal opleveren’. Anders geformuleerd, Van den Bosch stelde voor om de inkomsten uit de invoertarieven van 12,5% (voor een deel) te gebruiken om de Nederlandse textielfabrikanten te compenseren, zodat zij geen nadelen zouden ondervinden van de importheffingen in Indonesië.

Hierna overlegde Verstolk met beide al genoemde ministers van staat om koning Willem I te adviseren hoe uit deze benarde situatie te raken. Het ging hier, aldus de eenparige mening van de drie heren, om ‘eene levensquaestie, den hoofdgrondslag der gansche in- en buitenlandsche tegenwoordige staatkunde van Nederland, den hoeksteen van het geheele stelsel, waarop de handhaving en verbetering van ’s rijks geldmiddelen, de ongemoeide scheepvaart, de volhouding jegens België, de ondersteuning en uitbreiding der opbloeiende nijverheid, de welvaart der Handel Maatschappij en het aanzien en den invloed der Nederlandsche regering in Europa rusten’. Een nieuw “Rampjaar” leek temeer ophanden gezien ‘den jegens Nederland bestaande vijandige geest van het tegenwoordig Engelsche ministerie, bijzonder van lord Palmerston, en op de zwakke staatkunde van Oostenrijk, Pruissen en Rusland, welke mogendheden en vooral Rusland meermalen onbewimpeld aankondigden, dat maatregelen, ter zee door Groot-Brittanje tegen Nederland genomen, door haar met leedwezen, doch zonder tegenkanting zouden worden aangezien’. Kortom, er stond het een en ander op het spel voor het Koninkrijk der Nederlanden. Zij adviseerden de koning om op basis van het Verdrag van Londen de invoertarieven van Nederlandse en niet-Nederlandse goederen te wijzigen in 12,5% respectievelijk 25%. Als compensatie voor de verhoging van de invoerrechten stelden ook zij voor om ‘uit den opbrengst dier regten eenige meerdere begunstiging hier te lande’ toe te kennen aan de Nederlandse textielnijverheid ‘als premie van produktie’. Dit zou op een zodanige manier moeten gebeuren dat een en ander geen aanleiding zou geven tot klachten van Britse zijde dat het hier een terugbetaling van in Indonesië geheven invoerrechten en dus een schending van het verdrag zou betreffen! Omdat de NHM vijf zesde van de handel op Java verzorgde, kon de uitbetaling hiervan het beste via haar verlopen ‘zonder dat hiervan eenige sporen blijken naar buiten’. Een soortgelijke tegemoetkoming aan particuliere fabrikanten en handelaren hield het risico in dat Groot-Brittannië er lucht van zou krijgen, waardoor de verhoudingen met dit land nog verder op scherp zouden komen te staan. Van den Bosch, door de koning om commentaar gevraagd, onderschreef het advies evenals de achterliggende overwegingen en met name ‘de vrees […] voor het misbruik van magt van de zijde van Engeland’.

De minister van Buitenlandse Zaken liet de Britse zaakgelastigde op 25 december 1835 weten dat de Nederlandse regering, vervuld van ‘le désir de mettre un terme à une discussion pénible’ [het verlangen om een punt te zetten achter een moeizame discussie, schr.], de invoertarieven in Indonesië zou aanpassen – zolang het Nederlandse bedrijfsleven geen effectievere bescherming kon hanteren – naar 12,5% voor Nederlandse en 25% voor Britse lijnwaden.64

Tabel 5: Waarde van de uitvoer van katoenen weefsels naar Java, 1831-1841

Nederland

% van totaal

Groot-Brittannië

% van totaal

Overige landen

Totaal

1831

ƒ 1.389.905

52,1%

ƒ 1.206.028

45,2%

ƒ 73.419

ƒ 2.669.352

1832

ƒ 67.240

11,0%

ƒ 453.981

74,0%

ƒ 92.631

ƒ 613.852

1833

ƒ 90.172

3,3%

ƒ 2.581.824

93,8%

ƒ 80.831

ƒ 2.752.827

1834

ƒ 330.489

8,5%

ƒ 3.431.465

87,9%

ƒ 141.452

ƒ 3.903.406

1835

ƒ 1.549.744

39,3%

ƒ 2.240.625

56,9%

ƒ 149.595

ƒ 3.939.964

1836

ƒ 3.280.655

55,1%

ƒ 2.614.713

43,9%

ƒ 57.357

ƒ 5.952.725

1837

ƒ 3.678.740

54,5%

ƒ 2.910.360

43,1%

ƒ 160.812

ƒ 6.749.912

1838

ƒ 5.775.321

62,7%

ƒ 3.243.554

35,2%

ƒ 186.033

ƒ 9.204.908

1839

ƒ 7.304.258

72,0%

ƒ 2.593.043

25,6%

ƒ 247.553

ƒ 10.144.854

1840

ƒ 8.832.137

73,5%

ƒ 2.890.627

24,1%

ƒ 292.954

ƒ 12.015.718

1841

ƒ 8.491.220

69,6%

ƒ 3.491.764

28,6%

ƒ 221.126

ƒ 12.204.110

Bron: (Muller Szn., 1857, pp. 84-91).

De reactie in Groot-Brittannië op de aangekondigde wijziging was niet onverdeeld positief. In regeringskringen overheerste de opvatting dat Nederland, door in te stemmen met de Britse interpretatie, bakzeil had gehaald. Dit niet zozeer omdat de Nederlandse regering erkende het Verdrag te hebben geschonden, aldus de Britse zaakgelastigde in Den Haag E. Disbrowe in september 1836, maar om onaangename discussies met Engeland te vermijden. Hij voegde eraan toe dat alle Nederlandse politici en kooplieden eenparig van mening waren ‘that the loss of the commerce of Java or even any considerable diminution of it, will prove fatal to this country’. Het leed zijns inziens dan ook geen twijfel ‘that every ingenuity is to be exerted to defeat the attempt of the British merchants to participate in the advantages of that commerce’. H. Finlay, voorzitter van de East India Association in Glasgow, wond er in een brief aan Lord Palmerston in januari 1836 eveneens geen doekjes om. Indien 12,5% daadwerkelijk het verschil in invoerrechten tussen Nederlandse en Britse goederen op Java zou zijn, dan zou ‘the superiority of British goods’ er zeer waarschijnlijk voor zorgen dat stoffen uit Groot-Brittannië ‘a fair share of that important trade’ zullen uitmaken. Maar indien op de een of andere manier Nederlandse goederen zouden worden bevoordeeld, ‘it is obvious it would become very hopeless for the British to carry on such a competition’. De Schotse kooplieden gingen ervan uit dat de Nederlandse regering zou proberen om de voor Groot-Brittannië gunstige bepalingen van de overeenkomst te omzeilen en zij bonden Palmerston op het hart daar scherp tegen te waken. Finlay besloot zijn brief met de dramatische oproep: ‘The trade of Java is regarded by the merchants of Glasgow as one of great importance, and they look with much interest to the progress of the negotiations now pending, which they are well assured must determine whether they are to partake in [the] future of this extensive commerce, or abandon it altogether.’ Ook een andere zakenman bond Lord Palmerston op het hart de Nederlanders niet op hun woord te geloven. Van een vriend in Rotterdam had hij informatie ontvangen over de vraag of de Nederlandse regering haar ‘kerstboodschap’ op een ‘eerlijke’ manier zou invullen. Volgens deze anoniem gebleven bron ‘you would greatly delude yourself, if you think that such would be the case, as either in the shape of premiums, or drawbacks, or immunities from taxation in some way or other, the Dutch manufacturer would receive ample compensation for the apparent sacrifice required of him’. In oktober 1836 schreef de East India Association uit Glasgow: ‘It is asserted in Java, that the importer of Dutch goods will receive from the Government at home, in some shape or other, compensation for the duties with which he is in [the] future to be charged. Proof of such allegations, of course, cannot be given; but your Lordship may be assured that the suspicions entertained by the British merchants at Java are universal; they believe the edict to be a mere ceremony, intended to silence the remonstrances of Great Britain, and the enactments of which are destined to be evaded, in whatever way may be found most convenient.’ Er werd beweerd ‘that an indemnity against loss, to an amount greater than the duties to be imposed at Java, has been offered to the Netherlands East India Company, who are the principal shippers of manufactured goods, by the Colonial Department at The Hague’.

In augustus 1836 had Palmerston in het Britse Lagerhuis verklaard dat de geschillen met Nederland onderwerp van diplomatiek overleg waren en dat hij er alle vertrouwen in had dat een bevredigende oplossing binnen handbereik lag. Vele Britse ondernemers, zoals de East India Association of Glasgow, waren echter uitermate sceptisch over de goede afloop gezien ‘the determined hostility of the Dutch to British interests’ en ‘the career of aggression […] hitherto followed with impunity’.65

Er leek weinig schot in de Brits-Nederlandse onderhandelingen te zitten, liet G.G. Larpent, voorzitter van de invloedrijke East India and China Association, in januari 1838 weten. Vanaf dat moment namen de ontwikkelingen plotsklaps een verrassende wending. In het kader van de besprekingen met de Nederlandse regering was Palmerston namelijk tot de ontdekking gekomen dat de praktijken die de East India Company eropna hield, evenmin in overeenstemming waren met het Verdrag van Londen. Om die reden had hij ‘abstained from pressing the matter upon the Government of the Netherlands until Her Majesty’s Government should be able to state that the authorities in British India have conformed strictly to the Treaty’. Zo gauw dit in orde was gebracht, zou hij de zaak ogenblikkelijk opnieuw aankaarten in Den Haag. Omdat de East India Company geen aanleiding zag om veranderingen aan te brengen in de bestaande praktijk op dit punt werd de kwestie voorgelegd aan de machtige Lords of the Committee of Privy Council for Trade. De Lords waren net als Palmerston overtuigd van ‘the necessity of placing the duties levied in India upon goods belonging to Dutch subjects, and imported in Dutch bottoms, in conformity with the stipulations of the Treaty. This is indispensable to an honest fulfilment, on our part, of the engagements of that Treaty, and it is as necessary, before we can pretend to urge upon the Dutch a claim for restitution of duties improperly paid by British subjects in Java, under the same erroneous construction of the Treaty.’ De schadevergoeding wegens te veel betaalde invoertarieven – te betalen door de Nederlandse overheid – waarop vele Britse ondernemers en politici al jaren hadden aangedrongen en die door G.G. Larpent in mei 1836 was geschat op ‘a sum little short of half a million [pound] sterling’ was zo in een ander daglicht komen te staan. Immers, zo schreef onderminister van Buitenlandse Zaken W. Fox-Strangways aan Larpent, ‘it would be impossible to press a claim for restitution of the duties improperly levied by the Netherlands authorities in Java, without at the same time admitting the right of the Netherlands Government to claim restitution of the duties improperly levied from their subjects by the authorities of British India’.66

Hiermee liep deze hele kwestie met een sisser af, ‘ze geraakte op den achtergrond’, zoals Posthumus schreef. Ik heb geen aanwijzingen gevonden dat het Verdrag van Londen op dit punt daadwerkelijk is nageleefd door een van beide landen. Het bevoordelen van de eigen industrie werd in de praktijk toch belangrijker geacht dan de zuiverheid van de ethische beschouwingen, of, om een passende beeldspraak te gebruiken: het hemd was nader dan de rok.67

Al bracht de “kerstboodschap” van 1835 aanvankelijk niet de gehoopte oplossing in de heftige en langdurige confrontatie met de Britse regering, na enkele jaren was de angel er toch uit. In Nederland leidde de hele kwestie tot intensief overleg tussen autoriteiten in Den Haag en de directie van de NHM over de manier waarop de Nederlandse ondernemers zouden kunnen worden gecompenseerd voor de 12,5% invoerrechten die de “kerstboodschap” voor hen in petto had. In oktober 1837 werd het geheime contract tussen de regering en de NHM uit 1835 vernieuwd, waarbij in artikel 6 de cryptische zin werd toegevoegd dat het ministerie van Koloniën niet alleen de eventuele verliezen tot een maximum van 12% zou blijven vergoeden, maar bovendien ‘alle zoodanige onvermijdelijke dat verlies vermeerderende uitgaven, als waarmede de in deze contracten bedoelde fabrykanten mogten zijn of worden bezwaard en waarop tijdens die overeenkomst van 27/29 april 1835 niet is kunnen worden gerekend’. Hiermee was een vergoeding voor de 12,5% invoerheffing in Indonesië vastgelegd.68

Uit angst dat de Britse regering sterke aanwijzingen voor, laat staan daadwerkelijke bewijzen van deze terugbetaling in handen zou krijgen – de geruchten hierover hadden de Britse regering al in oktober 1836 bereikt: het was ‘a mere ceremony’ (zie p. 62, voetnoot 50) – spande de Nederlandse regering zich tot het uiterste in om een deken van stilzwijgen over de Lijnwaadcontracten en wat daarmee samenhing te leggen. Zo liet minister van Koloniën J.Ch. Baud de NHM in april 1844 weten het ‘hoogst wenschelijk [te achten], dat noch in gesprekken noch in schrifturen’ nog melding zou worden gemaakt van vergoedingen door de overheid aan textielfabrikanten en hij riep de Maatschappij met klem op om de publiciteit die hierover was ontstaan ‘van lieverlede weer te doen verdwijnen. Daartoe zal het bijzonder dienstig zijn, dat, wat het verledene betreft, de nog bestaande lijnwaad-contracten worden ingetrokken bij een openbaar stuk, bestemd om door mij aan den Gouverneur-Generaal en door de Maatschappij aan de Factorij medegedeeld te worden. Daardoor zal vanzelf alle verdere vermelding van lijnwaadcontracten in de officieele briefwisseling, in de aanbiedingen van stortingen [in de kas in Batavia, schr.] en bij andere gelegenheden vervallen’. In augustus 1844 werd de daad bij het woord gevoegd en sloot de minister een openbare overeenkomst met de NHM dat de lijnwaadcontracten ‘definitivelijk ingetrokken en buiten werking gesteld’ waren en op dezelfde dag sloten beide partijen een geheim akkoord dat ‘dit evenwel geene verandering teweeg [zou] brengen in de voortdurende verpligting van het Departement van Koloniën tot restitutie van buitengewone onkosten en vergoeding van verliezen’.

Vanaf dat moment bepaalden niet langer Lijnwaadcontracten, maar zogeheten ‘Stortingscontracten’ de hoeveelheid naar Indonesië uitgevoerde weefsels (Tabel 6). Deze stortingscontracten behelsden een verplichting van de NHM om elk jaar een bepaald bedrag in de kas in Batavia te storten, wat uiteraard alleen maar mogelijk was door op Java lijnwaden te verkopen, of, zoals Baud het formuleerde: ‘[…] die uitzendingen moeten […] worden beschouwd als eene doorloopende verpligting’. Met enkele verdere aanpassingen in de overeenkomsten tussen de Nederlandse regering en de NHM is de steun van de Maatschappij voor de Twentse textielindustrie nog een aantal jaren blijven bestaan. In de loop der tijd is de steun van de regering geleidelijk minder noodzakelijk geworden doordat de Nederlandse en vooral Twentse katoentjes in de jaren na 1835 een steeds groter deel van de ‘Indische’ markt in handen kregen (Grafiek 1). Vanaf 1849 is het voordeel dat de NHM door de staatssteun genoot grotendeels weggevallen, waardoor particuliere handelaren veel beter met de NHM konden concurreren. Uiteindelijk is met ingang van 1855 de band tussen de NHM en de Twentse textielindustrie grotendeels verbroken en heeft deze laatste, zo concludeert Posthumus, ‘haar eigen weg moeten zoeken’. In de jaren daarna exporteerde de NHM nog slechts een klein deel van de in Twente geweven producten (Tabel 12).69

Tabel 6: Waarde van de uitvoer van weefsels naar Java, 1844-1849

Waarde op basis

van Stortingscontracten

1844

ƒ 5.700.000

1845

ƒ 5.600.000

1846

ƒ 5.600.000

1847

ƒ 5.600.000

1848

ƒ 4.000.000

1849

ƒ 4.000.000

Bron: (Posthumus, 1916, pp. 175, 178 en 183).

De Javaanse markt was in 1840 gegroeid tot een omvang van ruim 12 miljoen gulden (Tabel 5) en was daarmee de grootste markt voor textiel in Zuidoost-Azië.70 Het is dus alleszins begrijpelijk dat de Britse ondernemers deze markt niet wilden opgeven en dat deden zij ook niet zoals uit de tabel blijkt. De import van Britse weefsels op Java bleef, in geld uitgedrukt, tamelijk constant.

Samenvattend kan worden geconcludeerd dat de doelstelling van de Nederlandse regering om de Indonesische markt weer in handen te krijgen en te profiteren van de retourvrachten met tropische landbouwproducten een doorslaand succes was. Het is dan ook niets te veel gezegd dat de Twentse textielindustrie zich in verbluffend korte tijd had ontwikkeld tot een decennialang onmisbare steunpilaar van de Nederlandse economie.71

7. De productie van calicots van 1830 tot ongeveer 1855

Zoals vermeld ging de Twentse textielnijverheid op basis van thuiswevers die steeds één handweefgetouw bedienden de concurrentieslag aan met Britse en andere textielproducenten. Haar belangrijkste wapens waren de schietspoel, de (heimelijke) steun van de Nederlandse regering én de, internationaal gezien, ongekend lage lonen. Omdat er grote aanpassingen in de bestaande manier van produceren nodig waren, is het niet verwonderlijk dat de vervaardiging van calicots en andere weefsels langzaam op gang kwam (Tabel 5). De eerste jaren na de Belgische afscheiding werd er vrijwel niets uitgevoerd. In 1833 verstrekte de NHM haar eerste bestellingen voor calicots aan Hofkes & Co. in Almelo die deze doeksoort al enige tijd vervaardigde, en aan Blijdenstein & Co. in Enschede die al geruime tijd met het weven hiervan aan het experimenteren was. Steeds meer Twentse ondernemers zagen de voordelen van de schietspoel en het produceren van calicots in en lieten hun thuiswevers omscholen. Velen wilden een graantje meepikken en ‘weldra zag men allerlei lieden als schoolmeesters, catechiseermeesters, bakkers enz. aan het weefgetouw’.72 Waren in 1834 slechts 13.200 stuks calicot naar Indonesië verscheept, in de jaren daarna stegen deze aantallen snel (Tabel 7).

Tabel 7: In Twente vervaardigde calicots, 1834-1840

1834

13.200

1835

205.000

1839

460.767

1840

678.222

Bron: (Boot, 1935, p. 71), zie ook bij pagina 58, voetnoot 48.